اقتصاد مقاومتی و ناترازی انرژی در سال ۱۴۰۵ را میتوان با سه بند مشخص سنجید: بند ۴ درباره هدفمندی یارانهها و کاهش شدت انرژی، بند ۸ درباره مدیریت مصرف و بند ۱۵ درباره تکمیل زنجیره ارزش نفت و گاز و صادرات برق و فرآورده. در برابر این سه معیار، شبکه برق در سناریوی واقعبینانه تابستان با ناترازی حدود ۱۳.۶ هزار مگاوات روبهرو بوده و در بازار بنزین نیز تازهترین اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش از کسری روزانه حدود ۱۰ میلیون لیتر حکایت دارد. این اعداد نشان میدهند فاصله میان سیاستگذاری و رفع ناترازی انرژی همچنان قابل توجه است.
اقتصاد مقاومتی در حوزه انرژی چگونه سنجیده میشود؟
خاموشی چندساعته، صف بنزین یا رکورد مصرف سوخت خبرهای مهمی هستند، اما بهتنهایی نشان نمیدهند سیاست انرژی کشور تا چه اندازه با اقتصاد مقاومتی همسو شده است. برای سنجش عملکرد باید به شاخصهای ساختاری مانند شدت مصرف انرژی، فاصله عرضه و تقاضای برق، شکاف تولید و مصرف بنزین و میزان اثرگذاری سیاستهای بهینهسازی نگاه کرد.
در پرونده ناترازی انرژی چارسو اقتصاد نیز همین فاصله میان عرضه و تقاضا در برق، گاز و فرآوردههای نفتی بررسی میشود. اتصال این دادهها به سیاستهای اقتصاد مقاومتی اجازه میدهد سند سال ۱۳۹۲ از یک چارچوب کلی به مجموعهای از معیارهای قابل سنجش تبدیل شود.
سه بند اقتصاد مقاومتی که مستقیماً به مسئله انرژی مربوط میشوند
از میان ۲۴ بند سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، بندهای ۴، ۸ و ۱۵ مستقیمترین ارتباط را با موضوع این گزارش، یعنی مصرف، شدت انرژی و زنجیره ارزش نفت و گاز دارند.
بند ۴؛ هدفمندی یارانهها و کاهش شدت انرژی
بند ۴ بر استفاده از ظرفیت هدفمندسازی یارانهها برای افزایش تولید، اشتغال و بهرهوری، کاهش شدت انرژی و ارتقای عدالت اجتماعی تأکید میکند. بنابراین ارزیابی سیاست برق و سوخت فقط با قیمت انرژی ممکن نیست؛ باید دید سیاست یارانهای تا چه اندازه مصرف بهینه، بهرهوری و عدالت را همزمان تقویت کرده است.
بند ۸؛ مدیریت مصرف و اصلاح الگوی مصرف
بند ۸ مدیریت مصرف را با تأکید بر اجرای سیاستهای کلی اصلاح الگوی مصرف دنبال میکند. در بخش انرژی، این بند مستقیماً به کنترل پیک برق، بهینهسازی تجهیزات، کاهش مصرف خودروهای پرمصرف و استفاده از ابزارهای اقتصادی برای صرفهجویی مرتبط میشود.
بند ۱۵؛ زنجیره ارزش نفت و گاز، شدت انرژی و صادرات
بند ۱۵ بر افزایش ارزش افزوده از طریق تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز، تولید کالاهای دارای بازدهی بهینه بر اساس شاخص شدت مصرف انرژی و افزایش صادرات برق، محصولات پتروشیمی و فرآوردههای نفتی تأکید دارد. این بند را میتوان با کیفیت و ظرفیت پالایش، بهرهوری انرژی و تراز تولید، مصرف و تجارت فرآوردهها سنجید.
جدول سنجش اقتصاد مقاومتی با ناترازی انرژی ۱۴۰۵
| بند اقتصاد مقاومتی | مسئله انرژی در ۱۴۰۵ | شاخص قابل سنجش | نشانه اجرای مؤثر |
|---|---|---|---|
| بند ۴ | شدت بالای مصرف و ساختار یارانه برق و سوخت | شدت انرژی و مصرف سرانه | کاهش شدت انرژی همراه با هدفمندی و حفظ ملاحظات عدالت اجتماعی |
| بند ۸ | پیک تقاضای برق و رشد مصرف سوخت | پیک برق، مصرف بنزین و صرفهجویی محققشده | کاهش پیک، بهینهسازی تجهیزات و اصلاح پایدار الگوی مصرف |
| بند ۱۵ | فاصله ظرفیت تولید با تقاضای انرژی و فرآورده | تولید و مصرف بنزین، راندمان و صادرات برق و فرآورده | افزایش بهرهوری و ارزش افزوده و کاهش وابستگی پایدار به واردات |
ناترازی برق ۱۴۰۵؛ فاصله عرضه و تقاضا چقدر است؟
برآورد منتشرشده از گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره تأمین برق تابستان ۱۴۰۵ نشان میدهد در سناریوی واقعبینانه، حداکثر توان تأمین همزمان شبکه حدود ۶۸ هزار و ۴۲۰ مگاوات در برابر تقاضای بیش از ۸۱ هزار مگاوات قرار میگیرد. بر این اساس، ناترازی برق حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات برآورد شده است.
این رقم به معنای ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات خاموشی قطعی در تمام ساعات شبانهروز نیست. ناترازی به زمان مصرف، توان عملی نیروگاهها، وضعیت شبکه، تولید برقآبی، تجدیدپذیرها و مدیریت بار وابسته است. به همین دلیل باید میان «برآورد کسری توان در اوج مصرف» و «میزان خاموشی واقعی» تفاوت گذاشت.
اهمیت این عدد برای بند ۸ اقتصاد مقاومتی روشن است: اگر رشد تقاضا همزمان با افزایش ظرفیت تولید مدیریت نشود، ساخت نیروگاههای جدید بهتنهایی تضمین نمیکند که شکاف عرضه و تقاضا به شکل پایدار بسته شود.
چرا تجدیدپذیرها بهتنهایی ناترازی برق را حل نمیکنند؟
افزایش ظرفیت خورشیدی و بادی بخشی از راهحل ناترازی است، اما ماهیت متغیر تولید این منابع باعث میشود شبکه همچنان به ظرفیت قابل اتکا، ذخیرهسازی، شبکه انتقال مناسب و مدیریت مصرف نیاز داشته باشد. مسئله در ساعات شب، زمانی که تولید خورشیدی از مدار خارج میشود، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از این منظر، بند ۸ اقتصاد مقاومتی فقط درباره صرفهجویی خانوار نیست؛ مدیریت بار صنایع، تجهیزات کممصرف، بازار بهینهسازی انرژی، کاهش تلفات و ابزارهای پاسخگویی بار نیز در همین چارچوب قرار میگیرند.
ناترازی بنزین در ۱۴۰۵؛ دادههای تیر چه میگفتند؟
کرامت ویسکرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، در ۲۵ تیر ۱۴۰۵ اعلام کرد از ابتدای سال تا ۲۴ تیر، متوسط تولید پالایشگاهی بنزین روزانه حدود ۱۰۹ میلیون لیتر و تولید بنزین اختلاطی حدود ۱۲ میلیون لیتر بوده است؛ یعنی مجموع تولید روزانه در این دوره حدود ۱۲۱ میلیون لیتر.
در همان بازه، متوسط مصرف روزانه حدود ۱۲۹ میلیون لیتر اعلام شد. در تیرماه نیز تولید پالایشگاهی به حدود ۱۱۱ میلیون لیتر و با احتساب بنزین اختلاطی، مجموع تولید به حدود ۱۲۷ میلیون لیتر در روز رسید؛ در حالی که توزیع روزانه تیر به ۱۳۴.۵ میلیون لیتر رسیده بود.
این دادهها نشان میدادند مسئله بنزین صرفاً به ظرفیت پالایشگاه محدود نیست. رشد تقاضا، خودروهای فرسوده، کاهش مصرف CNG و بهرهوری پایین ناوگان حملونقل نیز سمت دیگر ناترازی را تشکیل میدهند.
آپدیت شهریور؛ مصرف بنزین تا حدود ۱۴۸ میلیون لیتر در روز بالا رفت
تصویر شهریور ۱۴۰۵ فشار سمت تقاضا را واضحتر میکند. بر اساس آمار منتشرشده از شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، در هشت روز نخست شهریور مجموع مصرف بنزین کشور حدود یک میلیارد و ۱۸۵ میلیون لیتر بود و متوسط روزانه به حدود ۱۴۸.۱۵ میلیون لیتر رسید.
همچنین محمدصادق عظیمیفر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، در میانه شهریور از وجود کسری روزانه حدود ۱۰ میلیون لیتری بنزین سخن گفت. این عدد به دلیل تغییر روزانه مصرف و تولید نباید بهعنوان یک مقدار ثابت برای تمام سال تفسیر شود، اما وجود فاصله ساختاری میان تقاضا و ظرفیت تأمین داخلی را نشان میدهد.
به همین دلیل، بندهای ۴ و ۸ در کنار بند ۱۵ اهمیت پیدا میکنند. افزایش تولید پالایشگاهی بدون کاهش شدت مصرف، نوسازی ناوگان، استفاده بهتر از ظرفیت CNG و اصلاح سازوکارهای مصرف میتواند با رشد دوباره تقاضا خنثی شود.
برنامه هفتم چه ابزاری برای کاهش ناترازی انرژی دارد؟
ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت با هدف مدیریت و کاهش شدت انرژی تدوین شده و مجموعهای از ابزارها را برای بهینهسازی مصرف، توسعه تجدیدپذیرها و رفع ناترازی پیشبینی کرده است.
بازار و گواهی صرفهجویی انرژی
مقررات اجرایی گواهی صرفهجویی انرژی امکان ارزشگذاری اقتصادی برای صرفهجویی محققشده را فراهم میکند تا کاهش مصرف فقط یک توصیه عمومی نباشد و بتواند برای سرمایهگذار و مصرفکننده ارزش مالی ایجاد کند.
حساب بهینهسازی مصرف انرژی
قانون برای تأمین مالی پروژههای کاهش مصرف و افزایش بهرهوری، سازوکارهای مالی مرتبط با بهینهسازی انرژی را پیشبینی کرده است.
توسعه تجدیدپذیرها و افزایش بهرهوری
توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی، افزایش بازده نیروگاههای موجود و کاهش مصرف تجهیزات پرمصرف از ابزارهای مکمل سمت عرضه و تقاضا هستند.
هدف تولید ۱۲۹ میلیون لیتر بنزین کافی است؟
در اهداف کمی برنامه هفتم، تولید بنزین در پایان برنامه به حدود ۱۲۹ میلیون لیتر در روز هدفگذاری شده است. اما تجربه ۱۴۰۵ یک مسئله مهم را نشان میدهد: اگر مصرف در دورههای پرتقاضا از این سطح عبور کند، رسیدن به هدف تولید نیز لزوماً به معنای پایان ناترازی نخواهد بود.
این دقیقاً محل اتصال بند ۱۵ به بندهای ۴ و ۸ اقتصاد مقاومتی است. سیاست عرضه باید همزمان با سیاست تقاضا اجرا شود؛ وگرنه افزایش ظرفیت تولید میتواند بخشی از رشد مصرف را پوشش دهد، بدون آنکه شدت مصرف انرژی واقعاً اصلاح شود.
سه بند اقتصاد مقاومتی در آزمون برق و بنزین چه میگویند؟
| شاخص ۱۴۰۵ | آخرین عدد قابل استناد در این گزارش | بند مرتبط | برداشت تحلیلی |
|---|---|---|---|
| ناترازی برق در سناریوی واقعبینانه تابستان | حدود ۱۳٬۶۴۰ مگاوات | ۸ و ۱۵ | افزایش عرضه بدون مدیریت تقاضا برای رفع پایدار شکاف کافی نیست |
| متوسط مصرف بنزین ابتدای سال تا ۲۴ تیر | حدود ۱۲۹ میلیون لیتر در روز | ۴ و ۸ | تقاضای بالا همچنان یکی از عوامل اصلی فشار بر تراز بنزین است |
| توزیع بنزین در تیر | حدود ۱۳۴.۵ میلیون لیتر در روز | ۴، ۸ و ۱۵ | توزیع از تولید پالایشگاهی همان ماه بالاتر بوده است |
| متوسط مصرف ۸ روز نخست شهریور | حدود ۱۴۸.۱۵ میلیون لیتر در روز | ۴ و ۸ | دورههای اوج مصرف میتوانند فشار بر تراز تأمین را بهشدت افزایش دهند |
| کسری اعلامشده بنزین در شهریور | حدود ۱۰ میلیون لیتر در روز | ۴، ۸ و ۱۵ | رفع ناترازی نیازمند ترکیب افزایش تولید و کنترل رشد تقاضاست |
چگونه اجرای اقتصاد مقاومتی در انرژی را بسنجیم؟
آیا شدت مصرف انرژی کاهش یافته است؟
افزایش تولید بهتنهایی معیار موفقیت نیست. باید بررسی شود برای تولید هر واحد کالا و خدمات چه مقدار انرژی مصرف میشود و این شاخص چه روندی دارد.
آیا پیک برق با ابزارهای مدیریت مصرف کنترل میشود؟
خاموشی اضطراری را نباید معادل مدیریت مصرف دانست. پاسخگویی بار، تجهیزات کممصرف، اصلاح تعرفه و گواهی صرفهجویی از ابزارهای ساختاریتر هستند.
آیا رشد مصرف بنزین مهار شده است؟
نوسازی خودروهای فرسوده، بهبود حملونقل عمومی، افزایش بهرهوری خودروها و استفاده از ظرفیت سوختهای جایگزین باید در کنار توسعه پالایش قرار گیرد.
آیا زنجیره ارزش انرژی توسعه یافته است؟
کیفیت فرآورده، بازده پالایش، کاهش اتلاف و توان صادرات پایدار برق و فرآورده از شاخصهای مرتبط با بند ۱۵ هستند.
آیا کاهش ناترازی قابل اندازهگیری است؟
اجرای سیاست باید در نهایت در اعدادی مانند مگاوات کسری برق، شدت انرژی، مصرف روزانه سوخت و میزان صرفهجویی محققشده قابل مشاهده باشد.
جمعبندی؛ اقتصاد مقاومتی را باید با مگاوات و لیتر سنجید
اقتصاد مقاومتی در حوزه انرژی زمانی قابل ارزیابی است که بندهای آن به شاخصهای قابل اندازهگیری متصل شوند. بند ۴ بر هدفمندی یارانهها و کاهش شدت انرژی، بند ۸ بر مدیریت مصرف و بند ۱۵ بر زنجیره ارزش، بهرهوری و صادرات انرژی تمرکز دارد.
در سال ۱۴۰۵، برآورد ناترازی حدود ۱۳.۶ هزار مگاواتی برق در سناریوی واقعبینانه تابستان و ادامه شکاف تولید و مصرف بنزین نشان میدهد مسئله انرژی هنوز فقط با افزایش ظرفیت عرضه حل نشده است. تازهترین دادههای شهریور نیز با ثبت مصرف بسیار بالای بنزین در روزهای ابتدایی ماه و اعلام کسری حدود ۱۰ میلیون لیتری، اهمیت سیاستهای سمت تقاضا را پررنگتر میکنند.
بنابراین آزمون واقعی اقتصاد مقاومتی در انرژی این نیست که چند نیروگاه یا پالایشگاه جدید ساخته شده است؛ سؤال مهمتر این است که آیا همزمان شدت انرژی، رشد مصرف و فاصله پایدار عرضه و تقاضا کاهش پیدا کرده یا نه.
پرسشهای پرتکرار درباره اقتصاد مقاومتی و ناترازی انرژی
کدام بند اقتصاد مقاومتی مستقیماً به کاهش شدت انرژی مربوط است؟
بند ۴ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی صراحتاً کاهش شدت انرژی را در کنار هدفمندسازی یارانهها، افزایش تولید، اشتغال و بهرهوری مطرح میکند.
کدام بند اقتصاد مقاومتی به مدیریت مصرف برق و بنزین مربوط میشود؟
بند ۸ مستقیمترین بند درباره مدیریت مصرف و اجرای سیاستهای اصلاح الگوی مصرف است و میتواند مبنای تحلیل سمت تقاضای برق و سوخت قرار گیرد.
ناترازی برق ایران در تابستان ۱۴۰۵ چقدر برآورد شده است؟
در سناریوی واقعبینانه منتشرشده از گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، ناترازی حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات برآورد شده است. این عدد برآورد کسری توان در شرایط اوج مصرف است و نباید با میزان قطعی خاموشی در تمام ساعات برابر دانسته شود.
ناترازی بنزین ایران در ۱۴۰۵ چقدر است؟
مقدار ناترازی در طول سال ثابت نیست و با تولید، واردات، ذخایر و مصرف تغییر میکند. در میانه شهریور ۱۴۰۵ مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش از کسری روزانه حدود ۱۰ میلیون لیتر سخن گفته است.
آیا افزایش تولید بنزین میتواند ناترازی را بهتنهایی برطرف کند؟
خیر. اگر مصرف همزمان افزایش پیدا کند، رشد تولید ممکن است فقط بخشی از افزایش تقاضا را جبران کند. نوسازی ناوگان، کاهش شدت مصرف، توسعه حملونقل عمومی و سوختهای جایگزین نیز در تراز نهایی مؤثرند.
منابع گزارش
سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی
ناترازی برق تابستان ۱۴۰۵
گزارش ناترازی برق و برآورد ۱۳٬۶۴۰ مگاواتی بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس
تولید و مصرف بنزین در تیر ۱۴۰۵
تسنیم؛ اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی درباره تولید و توزیع بنزین
آخرین وضعیت کسری بنزین در شهریور ۱۴۰۵
اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش درباره کسری روزانه حدود ۱۰ میلیون لیتر
مصرف بنزین در ابتدای شهریور ۱۴۰۵
آمار مصرف حدود ۱۴۸.۱۵ میلیون لیتر در روز در هشت روز نخست شهریور
ماده ۴۶ برنامه هفتم پیشرفت
متن ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم درباره مدیریت و کاهش شدت انرژی
هدف تولید بنزین در برنامه هفتم
هدفگذاری تولید روزانه ۱۲۹ میلیون لیتر بنزین در افق برنامه هفتم
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟