در شرایطی که نظام بانکی کشور به دلیل محدودیتهای اعتباری، کمترین تمایل را به تأمین مالی بخش کشاورزی با ریسکهای فصلی و اقلیمی دارد، شبکه ۱۷۲ صندوق حمایتی موفق شدهاند ۳۷.۵ همت نقدینگی را مستقیماً به بازار نهادهها و محصولات تزریق کنند.
این رقم معادل ۱۲ درصد از کل تسهیلات پرداختی سیستم بانکی به بخش کشاورزی در سال ۱۴۰۴ است؛ با این تفاوت که منابع صندوقها کاملاً هدفمند و در راستای تنظیم بازار مصرف شده است.
از سرمایه ثبتی ۵۳ هزار میلیارد ریالی تا سهامداری ۱۳۸ هزار بهرهبردار حقیقی، الگوی صندوقهای کشاورزی ایران به یکی از فراگیرترین مدلهای تأمین مالی خُرد در منطقه تبدیل شده است. ورود ۲۰ صندوق زنان کشاورز و ۱۳ صندوق منابع طبیعی نشان میدهد که این سازوکار از قالب سنتی حمایت از محصولات اساسی فراتر رفته و به سمت توانمندسازی گروههای خاص و حفاظت از منابع پایه حرکت میکند.
۵ دستاورد عملیاتی صندوقهای کشاورزی در یک نگاه
در اقتصاد ایران که همواره با شوکهای ارزی، نوسانات فصلی تولید و فشارهای تورمی دستوپنجه نرم میکند، تنظیم بازار کالاهای اساسی از حساسترین و در عین حال پرهزینهترین مأموریتهای سیاستگذار است. در این میان، صندوقهای حمایتی کشاورزی، علیرغم نقش محوریشان، اغلب در سایه تصمیمگیریهای متمرکز و واردات محور نادیده گرفته شدهاند.
اما دادههای عملکردی این صندوقها در دو سال اخیر روایتی متفاوت را نشان میدهد: از جمعآوری ۳,۴۸۸ تن مرغ مازاد در اوج بحران سال ۱۴۰۱ که جلوی سقوط ۳۵ درصدی بیشتر قیمت را گرفت، تا خرید ۴,۵۰۴ تن میوه و خرما برای ایام نوروز و رمضان ۱۴۰۵ که ۲.۳ برابر سال قبل بوده است.
فراتر از آن، صندوق تخصصی طیور با واردات ۶.۹ میلیون تخممرغ نطفهدار، پتانسیل تأمین ۱۵ درصد از نیاز سالانه کشور به گوشت مرغ را ایجاد کرده است.
در بخش نهادهها نیز عملکرد صندوق توسعه دامپروری قابل تأمل است: توزیع ۲۰ هزار تن نهاده با قیمت ۲۵ درصد پایینتر از بازار آزاد. حالا با طرح تحول این صندوقها به سمت «بانک توسعه کشاورزی» ، شاهد یک جهش نهادی بالقوه هستیم که میتواند بهرهوری آب در مزرعه را تا ۰.۳ درصد به ازای هر یک درصد افزایش تسهیلات، ارتقا دهد. یادداشت پیش رو، گزارشی از این ظرفیت پنهان است:
تنظیم پایدار بازار مرغ در اوج بحران: در سال ۱۴۰۱، ۱۹ صندوق استانی با استفاده از ۱,۶۲۴ میلیارد ریال تسهیلات، موفق به جمعآوری ۳,۴۸۸ تن مرغ مازاد از بازار شدند. این حجم معادل ۵.۵ درصد از کل تولید مرغ ماهانه کشور در آن دوره بوده و بدون وجود این مکانیسم، قیمت هر کیلو مرغ دستکم ۳۵ درصد دیگر افزایش مییافت.
عملیات خرید میوه نوروزی با پشتوانه صندوقها: در طرح تنظیم بازار میوه نوروز ۱۴۰۵ و خرمای ماه رمضان، صندوقها ۴,۵۰۴ تن محصول شامل پرتقال، خرما و سیب درختی را به ارزش ۳,۶۶۲ میلیارد ریال خریداری و تأمین کردند. این رقم ۲.۳ برابر ارزش خرید مشابه در سال ۱۴۰۳ است و نشان از رشد ظرفیت اجرایی صندوقها دارد.
تأمین نهادههای استراتژیک طیور: صندوق تخصصی طیور در دیماه ۱۴۰۴ تعداد ۵.۷ میلیون و در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز ۱.۲ میلیون عدد تخممرغ نطفهدار وارد کرده است. با احتساب هر قطعه جوجه گوشتی نهایی از هر تخممرغ، این واردات پتانسیل تأمین حدود ۴۵۰ هزار تن گوشت مرغ را دارد. نزدیک به ۱۵ درصد نیاز سالانه کشور است.
توزیع ۲۰ هزار تن نهاده دامی در شرایط کمبود: صندوق توسعه دامپروری از اواخر سال گذشته تاکنون ۲۰ هزار تن نهاده دامی به ارزش ۹,۰۰۰ میلیارد ریال (معادل ۹۰ میلیون دلار) تأمین و توزیع کرده است. در شرایطی که نرخ ارز آزاد نهادهها تا ۵۰ درصد بالاتر از نرخ رسمی بوده، این صندوق قیمت تمامشده هر کیلو کنجاله سویا را ۲۵ درصد پایینتر از میانگین بازار حفظ کرده است.
چشمانداز تحول نهادی به سمت بانک توسعه کشاورزی: با اصلاح اساسنامه صندوقها و پیگیری تشکیل «بانک توسعه کشاورزی» با مشارکت تشکلها و بهرهبرداران، ساختار تأمین مالی بخش کشاورزی در آستانه یک تحول اساسی قرار دارد. مدلهای بینالمللی نشان میدهد هر یک درصد افزایش سهم بانکهای تخصصی کشاورزی از کل تسهیلات بخش، بهرهوری آب در مزرعه را ۰.۳ درصد افزایش میدهد.
آیا صندوقهای کشاورزی میتوانند جای خالی بانک تخصصی را پر کنند؟
با توجه به درخواست ۲۰ همتی مدیرعامل شرکت مادر تخصصی برای تقویت سرمایه صندوقها و همچنین واگذاری ۵۰ همت از اموال غیرمنقول مازاد وزارت جهاد کشاورزی، سناریوی محتمل رشد ۴۰ درصدی توان تسهیلاتی صندوقها تا پایان سال ۱۴۰۶ است. در صورت تشکیل بانک توسعه کشاورزی، میتوان انتظار داشت سهم تأمین مالی بخش کشاورزی از ۸ درصد کل تسهیلات بانکی فعلی به ۱۲ تا ۱۵ درصد طی سه سال افزایش یابد. با این حال، مهمترین چالش باقیمانده «نبود ابزارهای مشتقه بیمه محصولات کشاورزی» در سبد صندوقهاست که ریسک نکول تسهیلات را بالا نگه داشته است. توصیه راهبردی: تمرکز صندوقها بر محصولات با قراردادهای آتی در بورس کالا و توسعه همکاری با صندوق بیمه کشاورزی برای پوشش ریسکهای اقلیمی.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟