توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی در محور شرق کشور و اتصال تنها بندر اقیانوسی ایران به شبکه ریلی سراسری، یکی از راهبردی‌ترین طرح‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی دهه‌های اخیر محسوب می‌شود.
راه‌اندازی خط‌آهن چابهار_زاهدان در شرایطی که مسیرهای دریایی داخل خلیج فارس تحت تأثیر التهابات امنیتی قرار دارند، از منظر پدافند غیرعامل و ایجاد شریان جایگزین در سواحل مکران اهمیت مضاعفی یافته و به عنوان حلقه مفقوده کریدور شمال_جنوب، مسیر دسترسی کشورهای محصور در خشکی به آب‌های آزاد را هموار می‌سازد.
به‌روزرسانی مهر ۱۴۰۵: هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، اعلام کرد که عملیات ریل‌گذاری پروژه ۶۳۴ کیلومتری راه‌آهن چابهار_زاهدان در پایان شهریورماه به اتمام رسیده و هم‌اکنون با فعالیت ۴,۵۰۰ نفر نیروی انسانی، عملیات جوشکاری ریل‌ها و اقدامات تکمیلی در حال اجراست.
این پروژه ۱۳ ساله (آغاز از سال ۱۳۹۲) که ارزش روز آن بیش از ۱.۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود و به دلیل شرایط ناشی از جنگ تحمیلی سوم در سال گذشته به بهره‌برداری نرسید، اکنون با ابلاغ ۴ هزار میلیارد تومان (۴ همت) اعتبار جدید از محل درآمدهای فروش نفت، برای افتتاح کامل قطعه ۴۸۰ کیلومتری خاش–چابهار تا پایان سال ۱۴۰۵ آماده می‌شود.
چرا تزریق منابع نفتی و تکمیل ریل چابهار_زاهدان از منظر پدافند غیرعامل حیاتی است؟
تخصیص ۴ همت اعتبار مستقیم از محل فروش نفت به این پروژه در شرایط پساجنگ، نشان‌دهنده اولویت بالای امنیتی و اقتصادی محور شرق برای دولت است.
در حالی که قطعه ۱۵۵ کیلومتری زاهدان_خاش پیش‌تر در سال ۱۴۰۱ افتتاح شده بود، تکمیل ۴۸۰ کیلومتر باقی‌مانده (مسیر خاش به چابهار)، بندر شهید بهشتی را از بن‌بست لجستیکی خارج می‌کند.
این خط ریلی از نظر پدافند غیرعامل به ایران اجازه می‌دهد بدون وابستگی مطلق به بنادر داخل خلیج فارس، تخلیه و بارگیری کالاهای اساسی و ترانزیتی را مستقیماً در سواحل اقیانوسی دریای عمان انجام داده و با قطار به مرکز و شمال کشور منتقل کند.
جزئیات فنی، مالی و قطعه‌بندی پروژه راه‌آهن چابهار_زاهدان به چه صورت است؟
کالبدشکافی ابعاد اجرایی، مالی و ایستگاه‌های این ابرپروژه ریلی در جدول زیر قابل بررسی است:
| شاخص‌های فنی و مالی پروژه | وضعیت و ارقام ثبت‌شده | تحلیل راهبردی و جزئیات اجرایی |
| ارزش روز و اعتبار جدید ابلاغی | بیش از ۱.۵ میلیارد دلار / ۴ همت اعتبار نفتی | تأمین مالی پایدار از محل تهاتر و فروش نفت برای تکمیل ایستگاه‌ها و علائم تا پایان سال |
| طول کل مسیر و قطعات | ۶۳۴ کیلومتر در ۸ قطعه اجرایی | اتصال بندر شهید بهشتی چابهار از مسیر نیکشهر، ایرانشهر و خاش به زاهدان |
| وضعیت قطعات ۷ و ۸ (زاهدان–خاش) | ۱۵۵ کیلومتر (افتتاح‌شده در سال ۱۴۰۱) | در حال بهره‌برداری و متصل به شبکه ریلی سراسری کشور |
| وضعیت قطعات ۱ تا ۶ (چابهار_خاش) | ۴۸۰ کیلومتر (پایان ریل‌گذاری در شهریور ۱۴۰۵) | شامل ۲۶ ایستگاه (۸ ایستگاه چابهار-نیکشهر، ۸ ایستگاه نیکشهر-ایرانشهر، ۱۰ ایستگاه ایرانشهر_خاش) |
| نیروی انسانی و زمان بهره‌برداری | ۴,۵۰۰ نفر فعال / پایان سال ۱۴۰۵ | تجهیز کامل کارگاه‌ها و انجام عملیات جوشکاری و بالاست‌ریزی نهایی خط |
اتصال ریلی بندر چابهار به شبکه سراسری چه پیامدهایی برای اقتصاد ایران و منطقه دارد؟
بهره‌برداری کامل از این شریان ۶۳۴ کیلومتری پس از ۱۳ سال انتظار، زنجیره‌ای از تحولات اقتصادی و تجاری را رقم می‌زند:
فعال‌سازی کامل ظرفیت بندر شهید بهشتی چابهار
نبود ریل در سال‌های گذشته باعث شده بود تخلیه بار در چابهار متکی به حمل‌ونقل جاده‌ای پرهزینه و کند باشد؛ اتصال ریل، ظرفیت پذیرش کشتی‌های اقیانوس‌پیما را به حداکثر می‌رساند.
قبضه کردن بازار ترانزیت آسیای میانه و افغانستان
این خط ریلی کوتاه‌ترین و امن‌ترین مسیر دسترسی کشورهای محصور در خشکی (افغانستان و جمهوری‌های آسیای میانه) به آب‌های آزاد اقیانوس هند را فراهم کرده و درآمدهای ترانزیتی ارزی ایران را جهش می‌دهد.
محرومیت‌زدایی و جهش صنعتی در جنوب سیستان و بلوچستان
عبور قطار از شهرهای نیکشهر، ایرانشهر و خاش و احداث ده‌ها ایستگاه، بستر لازم برای شکل‌گیری صنایع بومی، معادن و رونق سرمایه‌گذاری در شرق کشور را ایجاد می‌کند.
چرا تأخیر ۱۳ ساله و عبور از شرایط جنگی، ارزش راهبردی این پروژه را دوچندان کرده است؟
پروژه راه‌آهن چابهار_زاهدان که کلنگ آن در سال ۱۳۹۲ به زمین خورد، طی یک دهه گذشته همواره با چالش کمبود نقدینگی و تحریم‌های ظالمانه دست‌وپنجه نرم کرده است. طبق برنامه‌ریزی‌ها قرار بود این طرح در سال ۱۴۰۴ به بهره‌برداری برسد، اما وقوع جنگ تحمیلی سوم و تمرکز منابع کشور بر مدیریت شرایط جنگی، تکمیل آن را به سال ۱۴۰۵ موکول کرد. اکنون به ثمر نشستن ریل‌گذاری در شهریورماه و تزریق ۴ همت پول نفت نشان می‌دهد که ساختار عمرانی کشور توانسته است به سرعت آثار وقفه جنگی را جبران کرده و پروژه را به خط پایان برساند.
چه گام‌های مکملی برای بهره‌برداری حداکثری از کریدور ریلی شرق کشور نیاز است؟
صرف اتصال ریل به بندر چابهار پایان کار نیست و برای تبدیل این مسیر به یک کریدور بین‌المللی پررونق، دو اقدام هم‌زمان دیگر ضروری است:
تأمین ناوگان باری و لکوموتیوهای کشنده
شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران باید پیش از افتتاح خط در پایان سال، ناوگان واگن‌های باری و لکوموتیوهای مورد نیاز برای سیر در این مسیر ۶۳۴ کیلومتری را تأمین و تخصیص دهد.
تسریع در تکمیل راه‌آهن زاهدان_بیرجند_مشهد
برای آنکه بار بندر چابهار به سرعت به مرزهای ترکمنستان و آسیای میانه برسد، تکمیل حلقه شمالی این کریدور (مسیر زاهدان به مشهد و سرخس) نیز باید با الگوی تأمین مالی نفتی شتاب بگیرد.
جمع‌بندی؛ آیا طلسم ۱۳ ساله راه‌آهن چابهار در پایان سال ۱۴۰۵ می‌شکند؟
اتمام کامل عملیات ریل‌گذاری در شهریورماه، حضور فعال ۴,۵۰۰ نیروی اجرایی در کارگاه‌ها و ابلاغ ۴ هزار میلیارد تومان اعتبار از محل فروش نفت، همگی گواهی می‌دهند که ابرپروژه ۱.۵ میلیارد دلاری راه‌آهن چابهار_زاهدان در آخرین پیچ اجرایی خود قرار دارد.
با افتتاح قطعه ۴۸۰ کیلومتری خاش_چابهار تا پایان سال جاری، نه تنها یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های زیربنایی تاریخ شرق کشور به ثمر می‌نشیند، بلکه موقعیت ژئوپلیتیک ایران در تجارت دریایی و ریلی منطقه وارد فاز نوینی از اقتدار خواهد شد.
سوالات متداول
چه میزان اعتبار جدید و از چه محلی برای تکمیل راه‌آهن چابهار_زاهدان اختصاص یافته است؟
برای تکمیل نهایی این پروژه، ۴ هزار میلیارد تومان (۴ همت) اعتبار از محل درآمدهای حاصل از فروش نفت و در چارچوب مجوزهای قانونی ابلاغ شده است.
آخرین وضعیت پیشرفت فیزیکی و زمان بهره‌برداری از این خط ریلی چیست؟
عملیات ریل‌گذاری کل مسیر حدود یک ماه پیش (پایان شهریور ۱۴۰۵) به اتمام رسیده و اکنون عملیات جوشکاری و تکمیلی در حال انجام است تا پروژه تا پایان سال جاری به بهره‌برداری کامل برسد.
طول کل مسیر راه‌آهن چابهار_زاهدان چقدر است و چه شهرهایی را به هم متصل می‌کند؟
این خط ریلی ۶۳۴ کیلومتر طول دارد (شامل ۱۵۵ کیلومتر مسیر افتتاح‌شده زاهدان_خاش و ۴۸۰ کیلومتر مسیر خاش_چابهار) که بندر چابهار را از طریق نیکشهر، ایرانشهر و خاش به زاهدان و شبکه سراسری متصل می‌کند.
ارزش روز این ابرپروژه چقدر برآورد می‌شود و چرا سال گذشته افتتاح نشد؟
ارزش روز این پروژه ۱۳ ساله بیش از ۱.۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود؛ قرار بود این طرح سال گذشته افتتاح شود اما به دلیل شرایط ناشی از جنگ تحمیلی سوم، تکمیل آن به سال جاری موکول شد.
بهره‌برداری از راه‌آهن چابهار_زاهدان چه اهمیتی برای ترانزیت منطقه دارد؟
این مسیر با اتصال تنها بندر اقیانوسی ایران (شهید بهشتی چابهار) به شبکه ریلی، کریدور شمال_جنوب در شرق کشور را فعال کرده و ارتباط ریلی کشورهای آسیای میانه و افغانستان با آب‌های آزاد را برقرار می‌سازد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟