بررسی داده‌های اقتصاد خانوار نشان می‌دهد که شبکه برق ایران با رسیدن به ضریب نفوذ ۱۰۰ درصدی، یک دستاورد بزرگ در توسعه زیرساخت‌ها ثبت کرده است. سهم قبض برق از کل هزینه‌های یک خانوار ایرانی به‌طور متوسط تنها ۱ درصد است که نشان از دسترسی بسیار ارزان به این انرژی پایه دارد. با این حال، کالبدشکافی این آمار یک عدم تقارن یارانه‌ای را آشکار می‌کند؛ دهک اول (کم‌درآمد) با حداقل مصرف، ۰.۸ درصد از بودجه خود را صرف برق می‌کند، در حالی که دهک دهم (ثروتمند) با وجود استفاده از تجهیزات پرمصرف متعدد، تنها ۰.۵ درصد از درآمدش را به این قبض اختصاص می‌دهد. منطق اقتصادی حکم می‌کند برای حفظ برق ارزان برای اقشار کم‌درآمد، دهک‌های پرمصرف باید بهای انرژی لوکس خود را به صورت پلکانی و تصاعدی پرداخت کنند.
به‌روزرسانی پاییز ۱۴۰۵: هم‌زمان با ناترازی‌های فصلی انرژی، سیاست‌گذار اقتصادی در حال شیفت از یارانه برابر برای همه به سمت تعرفه‌گذاری پلکانی است تا بار مالی توسعه زیرساخت‌ها را بر دوش مشترکان پرمصرف قرار دهد.
سپر تورمی انرژی؛ حمایتی که باید هدفمند شود
در اقتصاد توسعه، رساندن ضریب دسترسی به شبکه برق به مرز ۱۰۰ درصد و مهار هزینه آن در سطح ۱ درصدِ سبد خانوار، یک کارنامه موفق رفاهی است. این هزینه ناچیز باعث می‌شود خانواده‌های کم‌درآمد بتوانند منابع مالی محدود خود را به جای پرداخت قبوض سنگین، صرف آموزش، بهداشت و تغذیه کنند. تخصیص سهم ۰.۸ درصدی برای دهک اول نشان می‌دهد دولت موفق شده است پدیده «فقر انرژی» را به طور کامل مهار کند.
معمای دهک دهم؛ چرا ثروتمندان یارانه بیشتری می‌گیرند؟
تفاوت سهم ۰.۸ درصدی دهک اول و ۰.۵ درصدی دهک دهم، ریشه در حجم درآمدها و الگوی مصرف دارد. دهک‌های پایین به دلیل نداشتن تجهیزات برقی متعدد، در کفِ مصرف قرار دارند. در مقابل، دهک دهم با برخورداری از خانه‌های بزرگ و لوازم برقی پرمصرف (مانند کولرهای گازی متعدد، استخرهای آب گرم و…)، چندین برابر اقشار عادی برق مصرف می‌کند. از آنجا که سیستم قیمت‌گذاری فعلی تفاوت معناداری میان قیمت تمام‌شده و قیمت یارانه‌ای قائل نیست، دهک‌های پرمصرف عملاً «یارانه پنهان» بسیار بزرگ‌تری از دولت دریافت می‌کنند. این مدل توزیع یارانه، از منظر اقتصاد رفاه کاملا رگرسیو است و ثروت را به نفع پردرآمدها بازتوزیع می‌کند.
| شاخص‌های مصرف و هزینه برق خانوار | دهک اول (کم‌درآمدترین) | دهک دهم (پردرآمدترین) |
| ضریب نفوذ و دسترسی به شبکه | ۱۰۰ درصد | ۱۰۰ درصد |
| حجم مصرف فیزیکی برق | در حد الگوی پایه (حداقل مصرف) | بسیار فراتر از الگو (مصرف لوکس) |
| سهم هزینه برق از بودجه خانوار | ۰.۸ درصد | ۰.۵ درصد |
| میزان بهره‌مندی از یارانه پنهان | پایین (متناسب با نیاز) | بسیار بالا و غیرعادلانه |
تعرفه‌گذاری پلکانی؛ پرمصرف‌ها باید بهای واقعی را بپردازند
منطق سیاست تعرفه‌گذاری پلکانی این است که انرژی برای نیازهای پایه حق همه است و باید ارزان بماند، اما انرژی برای مصارف لوکس و مازاد، یک کالای تجاری است و باید به قیمت واقعی فروخته شود.
بر اساس این مدل، دهک‌هایی که مصرف برق آن‌ها در چارچوب «الگوی مجاز» است (عموما دهک‌های یک تا شش)، هیچ‌گونه افزایش قیمتی را تجربه نمی‌کنند و همان سپر حمایتی ۱ درصدی برایشان حفظ می‌شود. اما مشترکان پرمصرف (عمدتا دهک‌های بالای درآمدی) که فراتر از الگو برق مصرف می‌کنند، باید هزینه این مصارف مازاد را به صورت تصاعدی و نزدیک به قیمت تمام‌شده یا صادراتی پرداخت کنند.
جمع‌بندی؛ عدالت یارانه‌ای در گرو پرداخت تصاعدی
دسترسی ۱۰۰ درصدی به شبکه برق و مهار هزینه‌های آن در سطح زیر ۱ درصدِ بودجه خانوار، یک دستاورد ارزشمند برای اقتصاد ایران است که سایه فقر انرژی را از سر اقشار کم‌درآمد برداشته است. با این حال، تداوم این چتر حمایتی نیازمند پایان دادن به رانت انرژی برای پرمصرف‌هاست.
وقتی دهک دهم با وجود بیشترین حجم مصرف، تنها ۰.۵ درصد از درآمد خود را صرف پرداخت قبض می‌کند، یعنی یارانه‌های عمومی در حال تامین مالی سبک زندگی لوکس هستند. سیاست‌گذار اقتصادی برای توسعه پایدار صنعت برق و اجرای عدالت، چاره‌ای جز اجرای سخت‌گیرانه «تعرفه‌گذاری پلکانی» ندارد. مشترکان پرمصرف باید بپذیرند که برقِ مازاد بر الگو، دیگر یک کالای یارانه‌ای نیست و هزینه رفاه بیشتر، باید به صورت تصاعدی و واقعی پرداخت شود. این شیفت استراتژیک، هم الگوی مصرف را اصلاح می‌کند و هم منابع لازم برای حفظ برق ارزان برای اقشار محروم را تضمین خواهد کرد.
پرسش‌های پرتکرار درباره اصلاح تعرفه برق مشترکان
سهم برق از کل هزینه‌های خانوار ایرانی چقدر است؟
به‌طور متوسط، قبض برق تنها حدود ۱ درصد از هزینه‌های ماهیانه یک خانوار را شامل می‌شود که در مقایسه با استانداردهای جهانی رقم بسیار پایینی است.
چرا دهک‌های پرمصرف باید هزینه بیشتری برای برق بپردازند؟
زیرا مصارف مازاد بر الگوی استاندارد، جزو نیازهای پایه محسوب نمی‌شود. تامین برق برای لوازم لوکس دهک‌های ثروتمند نباید از جیب منابع عمومی و یارانه‌های دولتی پرداخت شود.
تعرفه‌گذاری پلکانی (تصاعدی) چیست و چه مزیتی دارد؟
در این روش، قیمت برق برای مصارف پایه بسیار ارزان محاسبه می‌شود، اما به محض عبور مصرف از الگوی مجاز، قیمت پله‌های بعدی به صورت تصاعدی و با نرخ آزاد محاسبه می‌گردد تا پرمصرف‌ها هزینه واقعی انرژی خود را بپردازند.
آیا اجرای این طرح باعث فشار بر اقشار کم‌درآمد می‌شود؟
خیر. اقشار کم‌درآمد و دهک‌های میانی که مصرفی در حد الگو دارند، مشمول افزایش قیمت نمی‌شوند. این طرح منحصرا مشترکانی را هدف قرار می‌دهد که مصارف نامتعارف و بالا دارند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟