وضعیت تأمین و تخصیص ارز در پاییز ۱۴۰۵ با یک تنگنای عملیاتی روبه‌روست: ارز صادراتی وجود دارد، اما چرخه تبدیل آن به قدرت خرید برای واردکننده بسیار کند است. گزارش دیوان محاسبات از رسوب ۷.۹ میلیارد دلار عواید ارزی در حساب‌های کارگزاری و تراستی پرده برداشته است؛ رقمی که سرعت گردش مالی در مرکز مبادله را به‌شدت کاهش داده است. در همین حال، انتقال ۱.۵ میلیارد دلار از منابع بانک مرکزی از طریق شبکه بانکی روسیه، نشانه‌هایی از آزمایش یک زیرساخت مالی جدید را بروز می‌دهد. آیا مسکو می‌تواند نقش مسیر جایگزین را برای دور زدن گره کور تراستی‌ها ایفا کند؟
به‌روزرسانی ۱۲ مهر ۱۴۰۵: ازه‌ترین گزارش دیوان محاسبات نشان می‌دهد تأخیر در دسترسی به منابع ارزی رسوب‌کرده در حساب‌های مرتبط با ۱۸ بانک عامل، سبب شده تا حدود ۸۵ درصد معاملات مرکز مبادله ارزی با تأخیر زمانی کارسازی شود. هم‌زمان حجم معاملات روزانه از ۴۶ میلیون دلار در فروردین به ۱۳۱ میلیون دلار در شهریور جهش یافته که فشار بر منابع در دسترس را مضاعف کرده است.
| شاخص ارزی | وضعیت حساب‌های تراستی / پوششی | مسیر جایگزین (شبکه بانکی روسیه) |
| حجم منابع درگیر | ۷.۹ میلیارد دلار (مرتبط با ۱۸ بانک عامل) | ۱.۵ میلیارد دلار منتقل شده / ۳ میلیارد دلار موجود |
| سرعت کارسازی (نقدشوندگی) | کُند (عامل تأخیر در ۸۵٪ معاملات مرکز مبادله) | در حال توسعه برای تسریع تخصیص |
| قابلیت رهگیری و شفافیت | پایین، نیازمند سازوکارهای نظارتی پیچیده | بالا (انتقال رسمی میان‌بانکی) |
| هزینه نگهداری / بازدهی | تحمیل هزینه پنهان خوابِ سرمایه و کارمزد تراستی | دریافت ۱۶ درصد سود برای منابع نگهداری‌شده |
چرا ۷.۹ میلیارد دلار ارز در حساب‌های تراستی کارایی ندارد؟
مسئله تراستی‌ها صرفا «وجود منابع ارزی خارج از دسترس» نیست؛ بحران اصلی در سرعت گردش منابع نهفته است. در اقتصاد ارزی، فاصله زمانی میان ایجاد درآمد صادراتی، انتقال آن به حساب واسط و در نهایت تخصیص به واردکننده، تعیین‌کننده ثبات بازار است.
زمانی که ارز در یک حساب کارگزاری باقی می‌ماند، از چرخه رسمی خارج شده و عملاً نمی‌تواند با کارایی یک منبع در دسترس عمل کند. این شکاف میان «منابع موجود» روی کاغذ و «منابع قابل‌استفاده» در عمل، باعث می‌شود مرکز مبادله برای تأمین نیازهای وارداتی تحت فشار قرار گیرد. زمانی که ۸۵ درصد معاملات این مرکز با تأخیر همراه است، برنامه‌ریزی واردات و تولید برای فعالان اقتصادی مختل می‌شود.
آیا روسیه می‌تواند حلقه مفقوده تجارت خارجی ایران باشد؟
انتقال ۱.۵ میلیارد دلار از مسیر روسیه نباید صرفا یک جابه‌‌جایی مالی ساده تلقی شود. اگر این مسیر توسعه یابد، روسیه از یک شریک تجاری صِرف، به یک نقطه واسط در شبکه پرداخت و تسویه تجارت خارجی ایران تبدیل خواهد شد.
- تغییر ماهیت نگهداری به تسویه: ارزش واقعی این مسیر زمانی است که ۳ میلیارد دلار منبع نگهداری‌شده در روسیه (که اکنون سود ۱۶ درصدی می‌گیرد)، بتواند مستقیما برای پرداخت واردات، دریافت وجوه صادراتی و تسویه با سایر شرکا استفاده شود.
- پیمان‌های پولی دوجانبه: قراردادهای تأمین نقدینگی به پول‌های ملی و معاملات ریال برون‌مرزی که در سال ۱۴۰۳ پایه‌ریزی شد، اکنون در حال تست عملیاتی است.
- توسعه دامنه فراتر از مسکو: شبکه بانکی روسیه در صورت موفقیت می‌تواند به هاب تسویه معاملات ایران با شرکای ثالث مانند هند، برزیل و کشورهای حوزه آسه‌آن تبدیل شود.
جمع‌بندی؛ معیار واقعی موفقیت سیاست ارزی چیست؟
مقایسه آمارها تصویر روشنی به ما می‌دهد: رشد نزدیک به سه‌برابری حجم روزانه معاملات تجاری در مرکز مبادله (از ۴۶ میلیون دلار به ۱۳۱ میلیون دلار) نیازمند چابکی در تخصیص ارز است. حبس ۷.۹ میلیارد دلار در شبکه پیچیده تراستی‌ها مستقیماً در تضاد با این نیاز قرار دارد.
آزمایش مسیر روسیه با انتقال ۱.۵ میلیارد دلار، یک راهکار موقت اما مهم است. با این حال، سود ۱۶ درصدی یا حجم منابع انتقال‌یافته معیار نهایی موفقیت نیستند. سیاست‌گذار ارزی زمانی در این مسیر پیروز است که هزینه انتقال کاهش یابد، ریسک تحریمیِ مضاعف ایجاد نشود و از همه مهم‌تر، زمان خوابِ سرمایه از صادرکننده تا واردکننده به حداقل برسد. اقتصاد ایران به مسیری نیاز دارد که در آن ارزهای صادراتی نه در حساب‌های پوششی رسوب کنند و نه در یک کانال خارجی جدید بلوکه شوند.
سوالات پرتکرار درباره جریان جدید ارزی
چرا تأمین ارز واردات در مرکز مبادله با تأخیر مواجه است؟
طبق گزارش دیوان محاسبات، حدود ۷.۹ میلیارد دلار از منابع صادراتی در حساب‌های واسط ۱۸ بانک عامل رسوب کرده که باعث شده ۸۵ درصد معاملات ارزی با تأخیر کارسازی شود. کندی چرخه تبدیل ارز صادراتی به ارز وارداتی دلیل اصلی این چالش است.
اهمیت مسیر بانکی روسیه برای ایران چیست؟
این مسیر، وابستگی به شبکه‌های غیررسمی (تراستی‌ها) را کاهش می‌دهد. تاکنون بیش از ۱.۵ میلیارد دلار از این طریق منتقل شده و می‌تواند در آینده برای تسویه تجارت با شرکای ثالث (مانند هند و برزیل) نیز استفاده شود.
آیا نگهداری ارز در روسیه بازدهی اقتصادی دارد؟
در حال حاضر، برای بیش از ۳ میلیارد دلار از منابع ایران در بانک‌های روسیه سود ۱۶ درصدی پرداخت می‌شود؛ اما مزیت واقعی زمانی محقق می‌شود که این منابع قابلیت استفاده سریع برای واردات را داشته باشند.
خطر اتکا به کانال مالی روسیه چیست؟
تمرکز بیش از حد روی یک مسیر خاص، می‌تواند وابستگی جدیدی ایجاد کند. سیاست اصولی، استفاده از شبکه روسیه به‌عنوان یکی از چند مسیر موازی در کنار شرکای دیگر برای تنوع‌بخشی به ریسک‌های تجاری است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟