آمریکا به گفته وزیر خارجه عراق خواستار بسته‌شدن بیشتر گذرگاه‌های مرزی این کشور با ایران شده است؛ اما بغداد درباره اجرای این درخواست ملاحظات اقتصادی دارد. هم‌زمان، گذرگاه چذابه که از ۲۹ مهر بسته شده بود، روز ۱۹ آبان ۱۴۰۵ بازگشایی شد. این تحول نشان می‌دهد فشار آمریکا می‌تواند تجارت ایران و عراق را با محدودیت و هزینه بیشتر مواجه کند، اما توقف کامل صادرات زمینی به تصمیم دولت عراق، ظرفیت مرزهای فعال و شرایط اقتصادی دو کشور وابسته است.
آمریکا برای بستن مرزهای ایران و عراق چه درخواستی داده است؟
فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در گفت‌وگو با شبکه الجزیره اعلام کرد وزارت خزانه‌داری آمریکا از بغداد خواسته است تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌جز دو گذرگاه را ببندد.
بر اساس گزارش رویترز در ۸ نوامبر ۲۰۲۶، یکی از دو گذرگاهی که قرار است از این محدودیت مستثنا شود، در اقلیم کردستان عراق قرار دارد.
وزیر خارجه عراق با اشاره به تعدد گذرگاه‌های رسمی و غیررسمی میان دو کشور، اجرای چنین محدودیتی را دشوار و دارای پیامد اقتصادی برای عراق دانسته است.
به گفته حسین، آمریکا همچنان خواستار محدودسازی فعالیت گذرگاه‌هاست و بغداد در حال گفت‌وگو درباره این درخواست است. بنابراین، درخواست واشنگتن به معنای تصویب یا اجرای تعطیلی گسترده مرزهای ایران و عراق نیست.
طرح دروازه آهنین آمریکا چیست و آیا تمام تجارت ایران را هدف قرار می‌دهد؟
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) در ۷ نوامبر ۲۰۲۶ از تشکیل کارگروهی با نام «دروازه آهنین» یا Task Force Iron Gate خبر داد.
طبق اطلاعیه رسمی سنتکام، این کارگروه حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی دارد و مأموریت آن هماهنگی میان دستگاه‌های آمریکایی برای جلوگیری از انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دوکاربردی، کالاهای تحریم‌شده و جریان‌های مالی مورد ادعای واشنگتن از مسیر مرزهای زمینی ایران و دریای خزر است.
در این اطلاعیه، دستور تعطیلی تمام گذرگاه‌های تجاری ایران یا ممنوعیت عمومی عبور همه کالاهای غیرنظامی اعلام نشده است.
چارسو اقتصاد پیش‌تر در تحلیل محاصره دریایی آمریکا علیه ایران و احتمال بسته‌شدن مرزهای زمینی سازوکار فشار بر مسیرهای دریایی، زمینی و شبکه پرداخت تجارت خارجی را بررسی کرده است.
مرز چذابه بازگشایی شد؛ آخرین وضعیت تجارت ایران و عراق
گذرگاه الشیب در سمت عراق، مقابل مرز چذابه ایران، روز ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ برابر با ۲۹ مهر ۱۴۰۵ بسته شد. مقام‌های عراقی بررسی ترتیبات امنیتی و تکمیل تجهیزات کنترلی را از دلایل این اقدام اعلام کردند.
با این حال، عمر الوائلی، رئیس سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق، در ۱۹ آبان اعلام کرد این گذرگاه پس از تکمیل الزامات فنی بازگشایی شده است.
خبرگزاری مهر نیز در گزارشی از خوزستان، بازگشایی بخش تجاری و مسافری چذابه و ادامه فعالیت مرز شلمچه را تأیید کرد. گزارش اولیه تسنیم در همان روز ابتدا بازگشایی بخش مسافری و ادامه رایزنی‌ها برای بخش تجاری را اعلام کرده بود.
این تفاوت زمانی در گزارش‌ها اهمیت دارد؛ زیرا آغاز فعالیت یک گذرگاه لزوماً به معنای بازگشت فوری همه محموله‌ها و ظرفیت حمل به وضعیت قبل از تعطیلی نیست.
در تحول دیگری، مقام‌های عراقی از برنامه تعطیلی موقت گذرگاه مندلی در مقابل مرز سومار، از روز جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵، برای انجام تعمیرات و تکمیل تجهیزات فنی خبر داده‌اند.
ارزش تجارت ایران و عراق چقدر است؟
سید حمید حسینی، رئیس اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی، در اظهاراتی که خبرگزاری فارس و رسانه‌های اقتصادی بازتاب داده‌اند، حجم صادرات سالانه کالا از ایران به عراق را حدود ۲۰ تا ۳۰ میلیون تن برآورد کرده است.
به گفته او، تعداد کامیون‌های حامل کالای صادراتی در مسیرهای جنوبی نسبت به حدود ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ دستگاه در روز طی سال گذشته، به حدود ۱۵۰۰ دستگاه رسیده است. همچنین روزانه حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ کامیون حامل کالاهای ایرانی وارد اقلیم کردستان عراق می‌شوند.
این ارقام، برآورد یک فعال اقتصادی هستند و جایگزین آمار نهایی و تفکیکی گمرک ایران نمی‌شوند.
از سوی دیگر، حسن دانایی‌فر، مشاور معاون اول رئیس‌جمهور و دبیر ستاد توسعه روابط اقتصادی ایران و عراق، در ۶ آبان ارزش متوسط سالانه صادرات ایران به عراق را بیش از ۸ میلیارد دلار اعلام کرده است.
| شاخص تجارت ایران و عراق | رقم اعلام‌شده | منبع و نوع داده |
|---|---|---|
| صادرات سالانه کالا | ۲۰ تا ۳۰ میلیون تن | برآورد سید حمید حسینی |
| ارزش متوسط صادرات سالانه | بیش از ۸ میلیارد دلار | اظهارات حسن دانایی‌فر، ۶ آبان |
| تردد روزانه کامیون در مسیرهای جنوبی | حدود ۱۵۰۰ دستگاه | اظهارات سید حمید حسینی |
| تردد روزانه کامیون به اقلیم کردستان | حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ دستگاه | برآورد سید حمید حسینی |
این داده‌ها نشان‌دهنده اهمیت تجارت دوجانبه هستند، اما بازه زمانی و واحد اندازه‌گیری آن‌ها متفاوت است؛ بنابراین نباید مستقیماً برای محاسبه نرخ رشد کل صادرات با یکدیگر ترکیب شوند.
چرا بسته‌شدن مرزها برای اقتصاد عراق هم هزینه دارد؟
بازار عراق بخشی از نیاز خود به مواد غذایی، محصولات کشاورزی، لبنیات، مصالح ساختمانی، سیمان، محصولات شیمیایی و انرژی را از ایران تأمین می‌کند.
تجارت این کالاها فقط به فروشنده ایرانی وابسته نیست؛ رانندگان، شرکت‌های حمل‌ونقل، انبارداران، واردکنندگان و شبکه‌های توزیع عراقی نیز در این زنجیره فعالیت دارند.
در نتیجه، تعطیلی یک گذرگاه می‌تواند باعث افزایش مسافت حمل، زمان انتظار، هزینه ترخیص و قیمت تمام‌شده برخی محموله‌ها شود.
اعتراض فعالان اقتصادی و مرزنشینان استان میسان عراق به تعطیلی چذابه نیز نشان داد این محدودیت‌ها می‌توانند برای کسب‌وکارهای محلی عراق هزینه ایجاد کنند.
با این حال، وجود منافع اقتصادی مشترک به معنای مصونیت تجارت ایران و عراق از محدودیت‌های امنیتی، تحریم‌های مالی یا تصمیم‌های دولت بغداد نیست.
آیا مسیرهای جایگزین می‌توانند از توقف صادرات ایران جلوگیری کنند؟
تعدد گذرگاه‌های ایران و عراق، از جمله شلمچه، مهران، خسروی، سومار، باشماق و پرویزخان، امکان توزیع بخشی از محموله‌ها میان مسیرهای مختلف را فراهم می‌کند.
اما جابه‌جایی بار به گذرگاه دیگر بدون محدودیت نیست. ظرفیت انبار و گمرک، تعداد کامیون‌ها، مجوزهای عبور، زمان تحویل و امکان تسویه قانونی معاملات، تعیین می‌کنند چه حجمی از کالا واقعاً قابل انتقال است.
علاوه بر مسیر عراق، ایران از مرزهای شرقی و مسیرهای شمالی نیز برای بخشی از تجارت خارجی خود استفاده می‌کند. چارسو اقتصاد در گزارش نقش مرزهای دوغارون و ریمدان در تجارت ایران در شرایط جنگی ظرفیت و محدودیت این مسیرها را بررسی کرده است.
همچنین استفاده بیشتر از دریای خزر به وضعیت زیرساخت‌های بندری و ناوگان وابسته است؛ موضوعی که در تحلیل فرسودگی ناوگان دریای خزر و ظرفیت توسعه تجارت دریایی ایران بررسی شده است.
سناریوهای پیش‌روی تجارت ایران و عراق در شرایط فشار آمریکا
برای ارزیابی اثر محدودیت‌های مرزی، باید میان ادامه فعالیت عادی، تعطیلی مقطعی و محدودسازی گسترده تفاوت گذاشت. جدول زیر سناریوهای تحلیلی را نشان می‌دهد، نه پیش‌بینی قطعی تصمیم‌های آینده.
| سناریو | پیامد احتمالی برای تجارت |
|---|---|
| تداوم فعالیت چذابه و سایر گذرگاه‌ها | حفظ ظرفیت عبور کالا و کاهش فشار بر مسیرهای جایگزین |
| تعطیلی موقت یک یا چند مرز | افزایش زمان تحویل و هزینه حمل، همراه با انتقال بخشی از بار |
| محدودسازی گسترده گذرگاه‌ها | کاهش ظرفیت صادرات زمینی و افزایش هزینه تأمین و توزیع کالا |
| تقویت همکاری گمرکی و حمل‌ونقل | کاهش زمان توقف و بهبود بهره‌وری گذرگاه‌های فعال |
جمع‌بندی؛ آیا آمریکا می‌تواند تجارت ایران و عراق را متوقف کند؟
درخواست آمریکا برای بستن بیشتر مرزهای ایران و عراق، طبق اظهارات وزیر خارجه عراق، بخشی از فشار اقتصادی واشنگتن بر تهران است. با این حال، اجرای گسترده آن به تصمیم بغداد و شرایط عملیاتی گذرگاه‌ها وابسته خواهد بود.
بازگشایی چذابه در ۱۹ آبان نشان می‌دهد تصمیم‌های محدودکننده مرزی می‌توانند تغییر کنند؛ اما این رویداد به‌تنهایی ثابت نمی‌کند فشار اقتصادی آمریکا شکست خورده است.
تعدد مسیرهای تجاری، اهمیت بازار ایران برای واردکنندگان عراقی و منافع اقتصادی مرزنشینان از عواملی هستند که توقف کامل مبادلات را دشوار می‌کنند. در مقابل، محدودیت‌های امنیتی، مالی و گمرکی همچنان می‌توانند هزینه تجارت را افزایش دهند یا حجم صادرات را کاهش دهند.
آخرین وضعیت تا ۲۰ آبان ۱۴۰۵: چذابه بازگشایی شده، درخواست آمریکا برای محدودسازی گسترده گذرگاه‌ها همچنان موضوع گفت‌وگو است و عراق برنامه تعطیلی موقت سومار را از ۲۲ آبان اعلام کرده است. این گزارش با انتشار تصمیم‌های رسمی جدید به‌روزرسانی خواهد شد.
منابع و مستندات
- رویترز، ۸ نوامبر ۲۰۲۶؛ اظهارات وزیر خارجه عراق درباره درخواست آمریکا برای بستن گذرگاه‌ها
- اطلاعیه رسمی سنتکام، ۷ نوامبر ۲۰۲۶؛ مأموریت کارگروه دروازه آهنین
- خبرگزاری مهر، ۱۹ آبان ۱۴۰۵؛ بازگشایی تجاری و مسافری مرز چذابه
- خبرگزاری تسنیم، ۱۹ آبان ۱۴۰۵؛ گزارش اولیه بازگشایی مسافری چذابه و پیگیری فعالیت تجاری
- میدل ایست نیوز به نقل از خبرگزاری رسمی عراق، ۱۹ آبان؛ بازگشایی الشیب و برنامه تعطیلی موقت مندلی
- خبرگزاری تسنیم، ۶ آبان ۱۴۰۵؛ اظهارات حسن دانایی‌فر درباره ارزش صادرات ایران به عراق
- بازار، ۱۹ آبان ۱۴۰۵؛ گزارش اظهارات سید حمید حسینی درباره صادرات و تردد کامیون‌ها
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟