محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و نماینده ویژه ایران در امور چین، در یادداشتی که بامداد چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵ بازتاب یافت، از تجربه چین در مواجهه با فشار آمریکا و نقش ایران در شکل‌گیری معماری جدید منطقه‌ای سخن گفته است. او برای توسعه روابط تهران و پکن چهار محور شامل کاهش تنش‌های منطقه‌ای، همکاری امنیتی، نقش‌آفرینی در نظم چندقطبی و گسترش سرمایه‌گذاری و فناوری را مطرح کرده است. اهمیت اقتصادی این مواضع در تأکید بر تبدیل همکاری‌های راهبردی به قراردادهای اجرایی، پروژه‌های عملیاتی و دستاوردهای قابل اندازه‌گیری است؛ نه اعلام یک توافق یا اتحاد جدید.
قالیباف درباره تجربه چین مقابل آمریکا چه گفت؟
محمدباقر قالیباف در سرمقاله منتشرشده به مناسبت پنجاه‌وپنجمین سالگرد برقراری روابط دیپلماتیک ایران و چین، تجربه پکن در مقابله با فشارهای آمریکا و یک‌جانبه‌گرایی را یکی از ظرفیت‌های قابل استفاده برای سیاست خارجی ایران معرفی کرده است.
او همچنین بر نقش ایران در شکل‌گیری معماری جدید منطقه‌ای تأکید کرده و همکاری با چین را فراتر از مناسبات تجاری متعارف دانسته است.
به روایت بازنشر این یادداشت در رسانه فردا، قالیباف با اشاره به اولویت روابط ایران و چین در سیاست خارجی کشور، تأکید کرده است که تعامل با قدرت‌های بزرگ نباید در سطح توافق‌های تشریفاتی باقی بماند و باید به نتایج اقتصادی ملموس منجر شود.
از این منظر، سخنان جدید قالیباف بیش از آنکه اعلام تغییر بنیادی سیاست ایران در قبال چین باشد، تلاشی برای مشخص‌کردن اولویت‌های اجرایی همکاری دو کشور در شرایط فشار اقتصادی و نااطمینانی امنیتی است.
چهار محور برنامه قالیباف برای روابط ایران و چین چیست؟
یادداشت قالیباف چهار محور اصلی برای توسعه روابط تهران و پکن ترسیم می‌کند که هرکدام پیامد متفاوتی برای سیاست خارجی و اقتصاد ایران دارند.
| محور | موضوع مطرح‌شده | معیار ارزیابی عملی |
|---|---|---|
| کاهش تنش‌های منطقه‌ای | استفاده از ظرفیت دیپلماتیک چین برای خروج از وضعیت نه جنگ و نه صلح | پیشنهاد مشخص، تعهد قابل اجرا و نتیجه قابل راستی‌آزمایی |
| معماری امنیتی منطقه | تقویت همکاری منطقه‌ای با مشارکت چین و کشورهای غرب آسیا | سازوکار نهادی، مشارکت کشورهای منطقه و اختیارات روشن |
| نظم چندقطبی | استفاده از ظرفیت شانگهای، بریکس و همکاری با قدرت‌های اقتصادی | تسهیل تجارت، تأمین مالی و همکاری اقتصادی واقعی |
| همکاری اقتصادی و فناورانه | تبدیل تفاهم‌های راهبردی به سرمایه‌گذاری، تولید مشترک و انتقال فناوری | ارزش قراردادهای اجرایی، پیشرفت پروژه‌ها و ارزش افزوده داخلی |
این چهار محور باید از یکدیگر تفکیک شوند. حمایت دیپلماتیک چین از ایران الزاماً به معنای تأمین مالی پروژه‌های اقتصادی یا پذیرش تعهد امنیتی جدید نیست. همچنین عضویت مشترک در نهادهای چندجانبه، به‌تنهایی موانع تجارت و پرداخت‌های بانکی را برطرف نمی‌کند.
چرا قالیباف اکنون بر نقش چین در برابر آمریکا تأکید می‌کند؟
زمان انتشار یادداشت با افزایش رایزنی‌های دیپلماتیک چین درباره وضعیت غرب آسیا هم‌زمان شده است.
در ۱۱ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۲ نوامبر ۲۰۲۶، وانگ یی با علی باقری‌کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در پکن دیدار کرد.
طبق اطلاعیه رسمی وزارت خارجه چین، وانگ یی گفت‌وگو و راه‌حل سیاسی را مسیر حل بحران‌های منطقه دانست و از ادامه همکاری با ایران و سایر طرف‌ها برای بازگرداندن ثبات حمایت کرد.
همچنین در ۹ نوامبر، رویترز از دیدار ژای جون، فرستاده ویژه چین در امور خاورمیانه، با علی باقری‌کنی در تهران و تلاش پکن برای تقویت رایزنی‌های منطقه‌ای گزارش داد.
در همین زمینه، چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش درخواست آمریکا از چین برای کمک به پایان جنگ با ایران به نقش احتمالی پکن در انتقال پیام‌های دیپلماتیک پرداخته است.
این تحولات نشان می‌دهند چین برای حضور در گفت‌وگوهای منطقه‌ای تلاش می‌کند؛ اما از آن‌ها نمی‌توان نتیجه گرفت که پکن مسئولیت رسمی حل اختلاف ایران و آمریکا را پذیرفته یا توافق تازه‌ای به دست آمده است.
معماری جدید منطقه‌ای؛ آیا چین وارد یک اتحاد اختصاصی با ایران می‌شود؟
مفهوم معماری امنیتی جدید منطقه‌ای در مواضع قبلی قالیباف نیز وجود داشت. او در ۱۳ شهریور ۱۴۰۵ از پیشنهاد چین درباره تقویت امنیت مشترک استقبال کرد و بر ضرورت مشارکت کشورهای منطقه در تأمین امنیت خود تأکید داشت.
بنابراین این ایده در یادداشت ۲۰ آبان برای نخستین بار مطرح نشده است.
از سوی دیگر، سیاست اعلامی چین در هفته‌های اخیر بر گفت‌وگو با مجموعه‌ای از بازیگران منطقه‌ای، از جمله ایران، عربستان سعودی و عمان، متمرکز بوده است.
در نتیجه، معماری منطقه‌ای مورد بحث را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان یک اتحاد دوجانبه ایران و چین تفسیر کرد. شکل‌گیری هر سازوکار امنیتی جدید به توافق کشورهای مشارکت‌کننده، تعیین قواعد همکاری و ایجاد نهادهای اجرایی وابسته است.
برای ایران، پرسش اقتصادی مهم آن است که کاهش تنش و افزایش همکاری منطقه‌ای تا چه اندازه می‌تواند ریسک حمل‌ونقل، هزینه تجارت، دسترسی به بازارها و امکان سرمایه‌گذاری را تغییر دهد.
برنامه ۲۵ ساله ایران و چین در چه مرحله‌ای است؟
برنامه همکاری جامع ۲۵ ساله ایران و چین در ۷ فروردین ۱۴۰۰ امضا شد. این برنامه یک چارچوب بلندمدت همکاری است و نباید با مجموعه‌ای از قراردادهای اجرایی قطعی و دارای تأمین مالی یکسان تلقی شود.
طبق اطلاعات رسمی وزارت خارجه چین، ارزش تجارت ثبت‌شده دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۹.۹۶ میلیارد دلار بوده است؛ از این رقم، ۶.۹۳ میلیارد دلار صادرات چین به ایران و ۳.۰۳ میلیارد دلار واردات ثبت‌شده چین از ایران بوده است.
این ارقام به آمار رسمی ثبت‌شده چین مربوط هستند و لزوماً تمام مبادلات نفتی، معاملات غیرمستقیم و سایر جریان‌های تجاری دو کشور را دربرنمی‌گیرند.
برای ارزیابی برنامه ۲۵ ساله، بررسی صرف ارزش تجارت نیز کافی نیست. باید مشخص شود چه میزان سرمایه‌گذاری مستقیم انجام شده، کدام پروژه‌ها به مرحله بهره‌برداری رسیده‌اند و چه سهمی از همکاری‌ها به تولید مشترک و انتقال فناوری اختصاص یافته است.
چارسو اقتصاد در تحلیل تهاتر نفت ایران با چین و نقش آن در تأمین کالاهای ضروری، مزایا و محدودیت‌های تسویه کالایی را بررسی کرده است. چنین سازوکارهایی می‌توانند بخشی از مشکلات تجارت را کاهش دهند، اما جایگزین سرمایه‌گذاری صنعتی و توسعه فناوری نیستند.
آیا تجربه اقتصادی چین در برابر فشار آمریکا برای ایران قابل استفاده است؟
در تحلیل تجربه چین باید میان مقاومت سیاسی در برابر فشار خارجی و الگوی توسعه اقتصادی این کشور تفاوت گذاشت.
اقتصاد چین بر ظرفیت صنعتی گسترده، صادرات، زیرساخت‌های لجستیکی، سرمایه‌گذاری و پیوندهای تجاری بین‌المللی متکی است. بنابراین استفاده از تجربه چین تنها با افزایش همکاری سیاسی یا گسترش واردات کالا از این کشور محقق نمی‌شود.
برای تبدیل همکاری تهران و پکن به یک مزیت اقتصادی پایدار، چند موضوع اهمیت دارد:
- سرمایه‌گذاری مولد: هدایت منابع به پروژه‌هایی که ظرفیت تولید و زیرساخت اقتصادی ایجاد می‌کنند.
- انتقال فناوری: تعریف تعهدات مشخص برای آموزش، دانش فنی و افزایش توان تولید داخلی.
- توسعه صادرات: افزایش سهم محصولات ایرانی با ارزش افزوده بالاتر در تجارت دوجانبه.
- تسویه تجاری: ایجاد روش‌های قانونی، قابل استفاده و قابل سنجش برای کاهش هزینه پرداخت‌ها.
- مدیریت ریسک: توجه به تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی، بیمه و حمل‌ونقل در ارزیابی اقتصادی پروژه‌ها.
در حوزه پرداخت، چارسو اقتصاد پیش‌تر طرح پیشنهادی استفاده از یوان دیجیتال در تجارت ایران و چین را بررسی کرده است. این پیشنهاد با اجرای عمومی و تأییدشده یک نظام پرداخت مشترک تفاوت دارد و برای عملیاتی‌شدن به توافق نهادهای مالی و الزامات حقوقی و فنی نیاز دارد.
کارنامه همکاری ایران و چین را با چه شاخص‌هایی باید سنجید؟
تأکید قالیباف بر پروژه‌های عملیاتی، معیار مشخصی برای بررسی نتایج سیاست خارجی فراهم می‌کند. ارزیابی این رویکرد باید بر داده‌های قابل انتشار و قابل مقایسه متکی باشد.
| شاخص ارزیابی | پرسش اصلی |
|---|---|
| قراردادهای اجرایی | چه قراردادهایی با ارزش، طرف اجرا و زمان‌بندی مشخص امضا شده‌اند؟ |
| سرمایه‌گذاری واقعی | چه میزان سرمایه وارد پروژه‌های مشخص شده و چه مقدار هزینه شده است؟ |
| پیشرفت پروژه‌ها | چند پروژه به تولید یا بهره‌برداری رسیده‌اند؟ |
| تولید مشترک و فناوری | چه ظرفیت صنعتی و دانش فنی به اقتصاد ایران افزوده شده است؟ |
| تسهیل تجارت | هزینه و زمان حمل‌ونقل و تسویه معاملات چه تغییری کرده است؟ |
همچنین نقش ستاد راهبری تعاملات ایران و چین باید بر اساس هماهنگی دستگاه‌های اجرایی، رفع موانع پروژه‌ها و انتشار گزارش عملکرد سنجیده شود. اطلاع‌رسانی‌های پیشین نشان می‌دهد این عنوان نهادی پیش‌تر نیز به کار رفته است؛ بنابراین مسئله اصلی، اثربخشی و حدود اختیارات اجرایی آن است.
در چارچوب تحلیلی جریان سوم اقتصاد در چارسو نیز ملاک ارزیابی سیاست اقتصادی، نتیجه قابل اندازه‌گیری آن برای تولید، هزینه‌ها و رفاه عمومی است؛ نه صرفاً تعداد تفاهم‌نامه‌ها یا اعلام مواضع راهبردی.
جمع‌بندی؛ پیام اقتصادی سخنان قالیباف درباره چین چیست؟
طرح دوباره تجربه چین در برابر آمریکا و معماری جدید منطقه‌ای، ادامه رویکرد شناخته‌شده همکاری راهبردی تهران و پکن است؛ اما یادداشت ۲۰ آبان بر تبدیل این رویکرد به برنامه اجرایی تأکید بیشتری دارد.
در حوزه دیپلماتیک، چین در هفته‌های اخیر رایزنی‌های منطقه‌ای خود را افزایش داده است. در حوزه اقتصادی نیز برنامه جامع ۲۵ ساله و سازوکارهای موجود همکاری، ظرفیت‌هایی برای پیگیری پروژه‌های مشترک فراهم می‌کنند.
بااین‌حال، هنوز نمی‌توان از سخنان قالیباف نتیجه گرفت که اتحاد جدیدی شکل گرفته، توافقی برای پایان جنگ حاصل شده یا سرمایه‌گذاری تازه‌ای با مبلغ و زمان‌بندی مشخص نهایی شده است.
نتیجه اقتصادی این رویکرد زمانی روشن می‌شود که همکاری ایران و چین به سرمایه‌گذاری واقعی، تولید مشترک، انتقال فناوری و کاهش هزینه تجارت منجر شود. این همان فاصله‌ای است که باید میان اعلام سیاست و اجرای آن سنجیده شود.
پرسش‌های تکمیلی درباره همکاری ایران و چین
آیا عضویت ایران و چین در بریکس و سازمان شانگهای، تحریم‌های بانکی را از بین می‌برد؟
خیر. عضویت در این سازمان‌ها می‌تواند فرصت همکاری اقتصادی و هماهنگی سیاسی ایجاد کند، اما به‌تنهایی تحریم‌ها را لغو نمی‌کند یا دسترسی به خدمات بانکی بین‌المللی را تضمین نمی‌کند. اجرای مبادلات به توافق بانک‌ها، مقررات مالی و زیرساخت‌های پرداخت وابسته است.
آیا معماری امنیتی منطقه به معنای تعهد چین به دفاع نظامی از ایران است؟
خیر. پیشنهاد همکاری امنیتی منطقه‌ای و حمایت دیپلماتیک چین از ایران با یک پیمان دفاع متقابل تفاوت دارد. در اطلاعات بررسی‌شده، تعهد دفاعی جدیدی میان دو کشور در ارتباط با این یادداشت اعلام نشده است.
منابع و مستندات گزارش
- فردا، ۲۰ آبان ۱۴۰۵؛ بازنشر اظهارات قالیباف درباره اولویت روابط با چین و همکاری اجرایی
- تسنیم، ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵؛ انتصاب قالیباف به‌عنوان نماینده ویژه ایران در امور چین
- همشهری آنلاین، ۱۳ شهریور ۱۴۰۵؛ استقبال قالیباف از معماری امنیتی منطقه‌ای پیشنهادی چین
- وزارت خارجه چین، ۲ نوامبر ۲۰۲۶؛ دیدار وانگ یی با علی باقری‌کنی در پکن
- رویترز، ۹ نوامبر ۲۰۲۶؛ سفر فرستاده ویژه چین و رایزنی‌های منطقه‌ای پکن
- وزارت خارجه چین؛ آمار رسمی تجارت ایران و چین در سال ۲۰۲۵ و سابقه برنامه همکاری جامع
- تسنیم؛ متن گزاره‌برگ وزارت خارجه ایران درباره ماهیت برنامه همکاری ۲۵ ساله
- تسنیم، ۲۷ مهر ۱۴۰۵؛ اطلاع‌رسانی به نقل از ستاد راهبری تعاملات ایران و چین
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟