اقتصاد پساجنگ چیست؟ ۷ اولویت بازسازی ایران از انرژی تا تولید

- اندازه متن +

اقتصاد پساجنگ مرحله‌ای است که در آن اولویت از «حفظ جریان زندگی در شرایط اضطراری» به «بازگرداندن ظرفیت تولید، زیرساخت، اشتغال و اعتماد عمومی» تغییر می‌کند. برای ایران، بازسازی نباید با پروژه‌های نمایشی یا ساخت دوباره همه دارایی‌ها به‌صورت هم‌زمان آغاز شود؛ برق، گاز، آب، ارتباطات، شبکه پرداخت، حمل‌ونقل و تولید کالاهای اساسی باید در ابتدای صف قرار بگیرند.

اقتصاد پساجنگ چیست و از چه زمانی آغاز می‌شود؟

اقتصاد پساجنگ مجموعه سیاست‌هایی است که پس از کاهش محسوس یا توقف درگیری برای ثبت خسارت، احیای زیرساخت‌های حیاتی، بازگرداندن تولید و اشتغال، جذب سرمایه و اصلاح آسیب‌پذیری‌های پیشین اجرا می‌شود.

آغاز این مرحله الزاماً با امضای یک آتش‌بس رسمی هم‌زمان نیست. ممکن است بخشی از کشور هنوز با تهدید امنیتی یا محدودیت خارجی روبه‌رو باشد، اما بازسازی برق، آب، ارتباطات و واحدهای تولیدی در مناطق امن‌تر آغاز شده باشد.

فشار فعال بر نفت، بانک، کشتیرانی، تجارت و فناوری، تعریف مستقلی دارد که در گزارش جنگ اقتصادی چیست و چه تفاوتی با اقتصاد پساجنگ دارد؟ بررسی شده است؛ این صفحه فقط بر مرحله احیای ظرفیت‌های اقتصادی تمرکز دارد.

تفاوت اقتصاد جنگی، جنگ اقتصادی و اقتصاد پساجنگ چیست؟

مفهوم	مسئله اصلی	اولویت سیاست‌گذار	شاخص ارزیابی
اقتصاد جنگی	جلوگیری از گسست زندگی و تولید در دوره اضطرار	غذا، دارو، انرژی، پرداخت و حمل‌ونقل	تداوم خدمات و دسترسی مردم به کالاهای ضروری
جنگ اقتصادی	فشار خارجی بر درآمد، پول، تجارت و فناوری	حفظ مسیر فروش، تسویه و واردات	صادرات، وصول درآمد، ارز، بانک و هزینه تجارت
اقتصاد پساجنگ	بازگرداندن ظرفیت‌های ازدست‌رفته	زیرساخت، تولید، اشتغال، سرمایه‌گذاری و اصلاح ساختار	ظرفیت فعال، تشکیل سرمایه، اشتغال و رشد غیرنفتی

اقتصاد جنگی منطق بقا دارد؛ اقتصاد پساجنگ منطق احیا. تصمیم نادرست در دوره جنگ می‌تواند هزینه بازسازی را چند برابر کند و تصمیم نمایشی در دوره پساجنگ نیز ممکن است منابع محدود کشور را از زیرساخت‌های ضروری منحرف کند.

چرا هزینه بازسازی بیشتر از ارزش ساختمان‌های تخریب‌شده است؟

خسارت جنگ فقط ارزش ساختمان، کارخانه یا تجهیز آسیب‌دیده نیست. توقف تولید، بیکاری، مهاجرت نیروی متخصص، اختلال آموزش، کاهش درآمد بنگاه‌ها، افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل و از بین رفتن اعتماد سرمایه‌گذار نیز بخشی از زیان اقتصادی‌اند.

تجربه سوریه این تفاوت را به‌خوبی نشان می‌دهد. بانک جهانی خسارت مستقیم فیزیکی سوریه را حدود ۱۰۸ میلیارد دلار برآورد کرده، اما هزینه بازسازی دارایی‌های آسیب‌دیده را در بازه ۱۴۰ تا ۳۴۵ میلیارد دلار قرار داده و ۲۱۶ میلیارد دلار را برآورد میانی و محافظه‌کارانه معرفی کرده است.

این مقایسه نشان می‌دهد هزینه بازگرداندن ظرفیت معمولاً از ارزش مستقیم تخریب بیشتر است. البته ارقام سوریه را نمی‌توان مستقیماً به ایران تعمیم داد؛ مدت جنگ، دامنه تخریب، ساختار اقتصادی و ارزش دارایی‌های دو کشور متفاوت است.

آخرین برآورد خسارت مستقیم جنگ به اقتصاد ایران چیست؟

میثم ظهوریان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، در اردیبهشت ۱۴۰۵ گفت برآورد خسارت جنگ در بازه ۲۰ تا ۴۰ میلیارد دلار قرار دارد و رقم اعلام‌شده دولت حدود ۲۸ میلیارد دلار است. به گفته او، حدود ۱۴ میلیارد دلار از این خسارت به بخش انرژی مربوط می‌شود.

ظهوریان همچنین گفت برخی دستگاه‌ها ارقامی در محدوده ۹۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلار برای عدم‌النفع ارائه کرده‌اند؛ اما او این برآوردها را دقیق ندانست. بنابراین رقم ۲۸ میلیارد دلار باید به‌عنوان «رقم نقل‌شده از گزارش دولت توسط یک نماینده مجلس» معرفی شود، نه حساب نهایی و حسابرسی‌شده خسارت کشور.

ویدیوی مرتبط: مشاهده توضیحات میثم ظهوریان درباره برآورد خسارت مستقیم جنگ

شاخص	رقم اعلام‌شده	منبع و ملاحظه
خسارت مستقیم جنگ	حدود ۲۸ میلیارد دلار	نقل ظهوریان از گزارش دولت؛ رقم نهایی حسابرسی‌شده نیست
دامنه برآورد خسارت	۲۰ تا ۴۰ میلیارد دلار	اظهارات عضو کمیسیون اقتصادی مجلس
خسارت بخش انرژی	حدود ۱۴ میلیارد دلار	شامل گاز، پتروشیمی، مخازن و فرآورده‌ها در روایت ظهوریان
ظرفیت نیروگاهی آسیب‌دیده	بیش از ۷ هزار مگاوات	اعلام معاون وزیر نیرو در خرداد ۱۴۰۵
ظرفیت بازگشته به شبکه در زمان گزارش	بیش از ۲۵۰۰ مگاوات	گزارش خرداد ۱۴۰۵؛ وضعیت بعدی باید جداگانه به‌روزرسانی شود
واحدهای تولیدی اعلام‌کننده خسارت	بیش از ۳ هزار واحد	اعلام مشاور وزیر صمت؛ اعلام خسارت با تخریب کامل یکسان نیست

چرا شبکه انرژی باید در ابتدای بازسازی قرار بگیرد؟

برق و گاز فقط دو بخش اقتصادی نیستند؛ زیرساخت فعالیت تمام بخش‌ها محسوب می‌شوند. کارخانه، بیمارستان، سردخانه، مخابرات، شبکه بانکی، آب‌رسانی و حمل‌ونقل بدون انرژی پایدار قادر به ادامه فعالیت نیستند.

معاون وزیر نیرو در خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد بیش از ۷ هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهی کشور در جنگ آسیب دیده و در زمان انتشار گزارش، بیش از ۲۵۰۰ مگاوات به شبکه بازگشته بود. منابع دیگر ارقام پایین‌تری را درباره ظرفیت دارای آسیب جدی یا ظرفیت خارج از مدار منتشر کرده‌اند؛ به همین دلیل نوع خسارت و تاریخ هر گزارش باید کنار رقم درج شود.

این اختلاف الزاماً به معنای نادرست بودن یکی از ارقام نیست. «ظرفیت در معرض آسیب»، «ظرفیت خارج‌شده از مدار»، «آسیب جدی» و «ظرفیت بازگشته به شبکه» چهار شاخص متفاوت‌اند.

اولویت نخست بازسازی اقتصاد ایران چیست؟

اولویت نخست، احیای ظرفیت ادامه حیات اقتصادی است؛ یعنی بازگرداندن برق، گاز، آب، ارتباطات، شبکه پرداخت، لجستیک و تولید کالاهای اساسی به وضعیت پایدار.

ساختمان اداری یا پروژه عمرانی غیرفوری را می‌توان با تأخیر بازسازی کرد، اما توقف طولانی برق صنایع غذایی، دارو، فولاد، پتروشیمی، مراکز داده یا شبکه بانکی می‌تواند هم‌زمان تولید، اشتغال و معیشت را تحت فشار قرار دهد.

ترتیب پیشنهادی بازسازی باید چنین باشد:

شبکه‌های حیاتی و خدمات عمومی؛
بنگاه‌ها و تأسیسات گلوگاهی؛
معیشت و اشتغال خانوارهای آسیب‌دیده؛
زیرساخت‌های مقاوم و مسیرهای جایگزین؛
پروژه‌های توسعه‌ای جدید.

۷ اولویت بازسازی اقتصاد ایران در دوره پساجنگ

۱. ایجاد سامانه شفاف ثبت خسارت
خسارت فیزیکی، توقف تولید، آسیب نیروی انسانی و اختلال زنجیره تأمین باید جداگانه ثبت شوند. بدون بانک اطلاعاتی واحد، منابع بر اساس قدرت چانه‌زنی دستگاه‌ها توزیع می‌شود، نه بازده اقتصادی پروژه‌ها.
۲. احیای برق، گاز، آب، ارتباطات و شبکه پرداخت
مراکز درمانی، صنایع غذایی، دارو، آب‌رسانی، مخابرات، مراکز داده و سامانه‌های بانکی باید در اولویت تعمیر، قطعه یدکی و برق پشتیبان قرار گیرند.
۳. بازگرداندن بنگاه‌های گلوگاهی به تولید
همه بنگاه‌ها اولویت یکسان ندارند. واحدهایی که دارو، غذا، نهاده کشاورزی، قطعه، فولاد، پتروشیمی، حمل‌ونقل یا تجهیزات شبکه را تأمین می‌کنند، باید زودتر به سرمایه در گردش و مسیر ترخیص دسترسی پیدا کنند.
۴. حفظ مسیر واردات کالاهای اساسی
تنوع مبادی واردات، مسیرهای لجستیکی جایگزین، ذخایر راهبردی و قراردادهای پایدار برای غذا، دارو و نهاده‌های تولید باید از حالت موقت و اضطراری خارج شوند.
۵. تأمین مالی غیرتورمی بازسازی
افزایش گسترده پایه پولی در شرایطی که عرضه هنوز محدود است، قیمت ارز، مصالح و دستمزد را بالا می‌برد. منابع بودجه‌ای باید به زیرساخت مادر محدود شوند و اجرای پروژه‌ها تا جای ممکن با قرارداد شفاف، بازار سرمایه و مشارکت بخش خصوصی انجام شود.
۶. حفظ نیروی متخصص و خدمات عمومی
بازسازی بدون مهندس نیروگاه، تکنسین پالایشگاه، پزشک، پرستار، معلم و اپراتور بندر ممکن نیست. پرداخت منظم حقوق بخش‌های حیاتی، تأمین مسکن موقت و حفظ آموزش و درمان بخشی از سیاست اقتصادی بازسازی است.
۷. اصلاح ساختارهای آسیب‌پذیر قبلی
اگر ناترازی انرژی، نظام چندنرخی، پروژه‌های کم‌بازده، بودجه جاری متورم و شبکه فرسوده دوباره ساخته شوند، کشور هزینه جنگ را می‌پردازد اما همان اقتصاد شکننده پیشین را تحویل می‌گیرد.

نقشه زمانی بازسازی؛ چه کاری باید زودتر انجام شود؟

مرحله	اولویت	اقدام ضروری	شاخص ارزیابی
۹۰ روز نخست	بازگشت شبکه‌های حیاتی	تعمیر اضطراری برق، آب، گاز، ارتباطات، پرداخت، دارو و لجستیک	ساعت قطعی، پایداری تراکنش، موجودی دارو و زمان حمل کالا
ماه چهارم تا دوازدهم	احیای تولید گلوگاهی	سرمایه در گردش هدفمند، ترخیص قطعه و مسیر سبز گمرکی	ظرفیت فعال صنایع حیاتی، اشتغال و زمان ترخیص
سال دوم و سوم	بازسازی مقاوم و جذب سرمایه	مشارکت عمومی و خصوصی، تنوع مسیر تجارت و مقاوم‌سازی شبکه	تشکیل سرمایه، ورود سرمایه واقعی و تعداد مسیرهای جایگزین
افق میان‌مدت	کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد	اصلاح انرژی، بانک، بودجه و افزایش بهره‌وری	رشد بدون نفت، تورم و سهم تعمیر و نگهداری از بودجه

بازسازی اقتصاد ایران چگونه نباید تأمین مالی شود؟

تزریق گسترده پول بدون افزایش عرضه
اگر تولید و واردات هنوز محدود باشند، افزایش نقدینگی می‌تواند قیمت ارز، مصالح ساختمانی، تجهیزات و دستمزد را بالا ببرد و قدرت واقعی بودجه بازسازی را کاهش دهد.
توزیع منابع بدون ارزیابی پروژه
تقسیم مساوی منابع میان دستگاه‌ها یا استان‌ها، بدون توجه به نقش گلوگاهی پروژه، احتمال هدایت پول به طرح‌های کم‌اثر را افزایش می‌دهد.
حذف بودجه تعمیر و نگهداری
کاهش هزینه نگهداری شبکه برق، آب، راه و پالایشگاه ممکن است در کوتاه‌مدت صرفه‌جویی به نظر برسد، اما احتمال خرابی و هزینه بازسازی بعدی را افزایش می‌دهد.
آغاز هم‌زمان پروژه‌های متعدد جدید
دوره پساجنگ زمان تکمیل پروژه‌های ضروری و نیمه‌تمام است؛ نه شروع طرح‌های نمایشی که نیروی انسانی، ماشین‌آلات و منابع مالی محدود را پراکنده کنند.

سه سناریو برای اقتصاد پساجنگ ایران

سناریو	شرایط	نتیجه محتمل
احیای هدفمند	ثبت شفاف خسارت، اولویت انرژی و تولید و تأمین مالی غیرتورمی	بازگشت تدریجی ظرفیت، اشتغال و سرمایه‌گذاری
بازسازی نمایشی	پروژه‌های پراکنده، حمایت غیرهدفمند و کسری بودجه گسترده	رشد کوتاه‌مدت هزینه‌ها همراه با تورم و تداوم ضعف تولید
فرسایش طولانی	تعمیر ناقص زیرساخت، خروج نیروی متخصص و ماندگاری ریسک تجارت	اقتصاد نه فرو می‌پاشد و نه احیا می‌شود؛ ظرفیت به‌تدریج کاهش می‌یابد

جمع‌بندی؛ بازسازی ایران باید با ظرفیت آغاز شود، نه فقط سیمان

اقتصاد پساجنگ ایران با تزریق نامحدود پول یا افتتاح پروژه‌های پراکنده ساخته نمی‌شود. نخست باید برق، گاز، آب، ارتباطات، پرداخت، دارو، غذا و حمل‌ونقل به مدار پایدار برگردند. پس از آن، بنگاه‌های گلوگاهی، اشتغال و سرمایه‌گذاری در اولویت قرار می‌گیرند.

اولویت دادن به زیرساخت‌های حیاتی به معنای نادیده گرفتن مسکن یا خسارت خانوارها نیست؛ بلکه به این معناست که بازسازی خانه، کارخانه و زندگی روزمره بدون انرژی، آب، پرداخت و حمل‌ونقل پایدار امکان دوام ندارد.

تفاوت بازسازی موفق و فرسایش طولانی از همین انتخاب آغاز می‌شود: بازگرداندن ظرفیت واقعی اقتصاد یا صرف منابع محدود برای بازسازی ظاهری.

پرسش‌های پرتکرار درباره اقتصاد پساجنگ ایران

اقتصاد پساجنگ چیست؟
مجموعه سیاست‌هایی است که پس از کاهش یا پایان درگیری برای ثبت خسارت، احیای زیرساخت، بازگرداندن تولید و اشتغال، جذب سرمایه و اصلاح آسیب‌پذیری‌ها اجرا می‌شود.
اولویت نخست بازسازی اقتصاد ایران چیست؟
بازگرداندن برق، گاز، آب، ارتباطات، شبکه پرداخت، لجستیک و تولید کالاهای اساسی به وضعیت پایدار.
تفاوت اقتصاد جنگی و اقتصاد پساجنگ چیست؟
اقتصاد جنگی بر حفظ خدمات و معیشت در دوره اضطرار تمرکز دارد؛ اقتصاد پساجنگ به احیای ظرفیت، سرمایه‌گذاری، اشتغال و اصلاح ساختار مربوط است.
خسارت مستقیم جنگ به ایران چقدر اعلام شده است؟
میثم ظهوریان رقم حدود ۲۸ میلیارد دلار را به نقل از گزارش دولت مطرح کرده و دامنه برآورد را ۲۰ تا ۴۰ میلیارد دلار دانسته است. این عدد هنوز گزارش حسابرسی‌شده نهایی نیست.
چرا چاپ پول راه مناسبی برای بازسازی نیست؟
زیرا در شرایط محدودیت عرضه می‌تواند تورم، قیمت ارز و هزینه مصالح و تجهیزات را افزایش دهد و ارزش واقعی بودجه بازسازی را کاهش دهد.
نقش بخش خصوصی در بازسازی چیست؟
دولت باید اولویت‌ها و زیرساخت مادر را مشخص کند، اما اجرای بخش مهمی از تعمیرات، تأمین تجهیزات، پیمانکاری و سرمایه‌گذاری می‌تواند با قرارداد شفاف به بخش خصوصی واگذار شود.