اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ پیشرفت کرده یا عقب رفته است؟ پاسخ با یک عدد ممکن نیست. «جریان سوم اقتصاد» در چارچوب تحلیلی چارسو اقتصاد، پیشرفت را با ۸ متریک سالانه میسنجد: رشد واقعی بدون نفت، تورم و سفره خانوار، انرژی و تولید، سلامت شبکه بانکی، تابآوری تجارت خارجی، تشکیل سرمایه ثابت، اقتصاد دانشبنیان و مالکیت مولد مردم. تازهترین داده رسمی مرکز آمار نشان میدهد اقتصاد ایران در بهار ۱۴۰۵ با نفت ۱۰.۱ درصد و بدون نفت ۴.۶ درصد کوچک شده است؛ بنابراین فاصله اقتصاد با مسیر رشد هدفگذاریشده برنامه هفتم را باید با مجموعهای از شاخصها، نه یک تیتر یا یک آمار منفرد، سنجید.
۸ شاخصی که نشان میدهد اقتصاد ایران جلو رفته یا عقب
«پیشرفت اقتصادی» اگر قابل اندازهگیری نباشد، خیلی زود به یک عبارت سیاسی یا تبلیغاتی تبدیل میشود. به همین دلیل، چارچوب جریان سوم اقتصاد تلاش میکند سؤال «اقتصاد جلو رفته یا عقب؟» را به چند متریک قابل اندازهگیری تبدیل کند.
در گزارش مرجع جریان سوم اقتصاد چیست؟ یک چارچوب عملیاتی برای خواندن اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ توضیح دادهایم که «جریان سوم اقتصاد» نام یک مکتب رسمی اقتصادی نیست؛ بلکه چارچوب تحلیلی چارسو اقتصاد برای جدا کردن نتیجه واقعی سیاستها از دوگانههای سیاسی و نظری است.
در این صفحه، متریک پیشرفت اقتصادی جریان سوم به ۸ شاخص تبدیل شده است. هر شاخص باید واحد، دوره زمانی، منبع داده و فاصله مشخصی با هدف داشته باشد.
هدف کمی برنامه هفتم، دستیابی به متوسط رشد اقتصادی ۸ درصدی در طول برنامه است. اما رسیدن به چنین رشدی بدون رشد واقعی بخش غیرنفتی، سرمایهگذاری، بهرهوری و زیرساخت انرژی امکانپذیر نیست. بنابراین سؤال اصلی این داشبورد این نیست که «یک شاخص مثبت شده یا نه»، بلکه این است که مجموعه موتورهای اقتصاد در چه جهتی حرکت میکنند.
داشبورد پیشرفت اقتصاد ایران در ۱۴۰۵
| متریک | آخرین وضعیت قابل استناد | جهت مطلوب | مسئله اصلی | اقدام قابل سنجش |
|---|---|---|---|---|
| ۱. رشد واقعی غیرنفتی | مرکز آمار: رشد بهار ۱۴۰۵ با نفت ۱۰.۱-٪ و بدون نفت ۴.۶-٪؛ صنایع و معادن ۱۴.۷-٪، خدمات ۴.۸-٪ و کشاورزی ۲.۳+٪ | حرکت به سمت متوسط رشد ۸٪ برنامه هفتم همراه با رشد پایدار غیرنفتی | افت فقط ناشی از نفت نیست؛ بخش غیرنفتی نیز در بهار کوچک شده است. | ثبات مقررات تولید و صادرات، تأمین سرمایه در گردش و هدایت منابع به سرمایهگذاری مولد |
| ۲. تورم و سفره خانوار | مرداد ۱۴۰۵: شاخص قیمت مصرفکننده ۷۰۰.۱؛ تورم نقطهای ۸۹٪؛ تورم سالانه ۶۹.۹٪ و تورم نقطهای خوراکیها و آشامیدنیها ۱۲۷.۵٪ | کاهش پایدار تورم عمومی و کاهش فاصله تورم خوراکی با شاخص کل | فشار قیمت خوراکیها بسیار شدیدتر از شاخص عمومی است و مستقیماً قدرت خرید خانوار را میزند. | مهار رشد پول همراه با ثبات عرضه کالاهای اساسی، ذخایر راهبردی و کاهش شوکهای زنجیره تأمین |
| ۳. انرژی و تولید | ناترازی توان تابستان ۱۴۰۴ در گزارشهای وزارت نیرو حدود ۱۵ هزار مگاوات اعلام شده؛ صنعت نیز از محدودیتهای مکرر برق آسیب دیده است. | کاهش ناترازی و ساعات محدودیت برق صنایع | کمبود برق ظرفیت تولید و انگیزه سرمایهگذاری جدید را کاهش میدهد. | توسعه خودتأمینی صنایع، تجدیدپذیرها، تکمیل سیکل ترکیبی و سرمایهگذاری در بهینهسازی مصرف |
| ۴. سلامت مالی شبکه بانکی | دیوان محاسبات مانده اضافهبرداشت بانکها در پایان ۱۴۰۴ را حدود ۷۹۸ همت گزارش کرده است؛ روایتهای حسابرسی دیگر ممکن است به دلیل تفاوت دوره و تعریف با این رقم متفاوت باشند. | کاهش اضافهبرداشت و محدود شدن تأمین مالی تکلیفی بدون منبع | ناترازی بانک میتواند به افزایش پایه پولی و کاهش ظرفیت تأمین مالی بخش مولد منجر شود. | شفافسازی تکالیف اعتباری، اصلاح سرمایه نظارتی و کاهش اضافهبرداشت غیرمجاز |
| ۵. تابآوری تجارت خارجی | تجارت ایران با ۱۵ کشور همسایه در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۴.۳ میلیارد دلار گزارش شده است. برای سهم تسویه با ارزهای محلی هنوز سری عمومی و منظم واحدی در دسترس نیست. | افزایش پایدار تجارت منطقهای همراه با کاهش هزینه نقلوانتقال پول | رشد تجارت همسایگی بهتنهایی میزان کاهش وابستگی به شبکه تسویه دلاری را نشان نمیدهد. | انتشار منظم سهم ارزهای محلی، هزینه کارگزاری و زمان تسویه تجارت خارجی |
| ۶. تشکیل سرمایه ثابت واقعی | دادههای ۱۴۰۴ مرکز آمار و بانک مرکزی درباره شدت افت تشکیل سرمایه یکسان نیستند؛ هر دو سری باید جداگانه نگهداری شوند. در بهار ۱۴۰۵ نیز افت بخشهای تولیدی، اهمیت این متریک را بیشتر کرده است. | رشد مثبت و پایدار تشکیل سرمایه واقعی | اقتصادی که سرمایه مولد جدید ایجاد نکند، ظرفیت رشد سالهای آینده خود را مصرف میکند. | تأمین مالی پروژه، مشارکت عمومی–خصوصی، بازار سرمایه و هدایت اعتبار بانکی به دارایی مولد |
| ۷. سهم واقعی اقتصاد دانشبنیان | درآمد شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۳ نزدیک ۱۸۰۰ همت گزارش شده و نسبت این درآمد به GDP حدود ۲.۸٪ اعلام شده است. این نسبت را نباید بدون داده حسابهای ملی معادل «سهم ارزش افزوده دانشبنیان از GDP» دانست. | افزایش ارزش افزوده واقعی فناوری و دانش در اقتصاد | تعداد شرکت یا حجم فروش بهتنهایی سهم واقعی دانشبنیان از ارزش افزوده اقتصاد را نشان نمیدهد. | انتشار شاخص رسمی ارزش افزوده، توسعه تحقیق و توسعه و اتصال شرکتهای فناور به صنایع بزرگ |
| ۸. مالکیت مولد مردم | سهام عدالت، تعاونیها، بازار سرمایه و واگذاری داراییهای دولتی هنوز در یک شاخص واحد «مالکیت مولد مردم» تجمیع نشدهاند. | افزایش سهم واقعی مردم از مالکیت و منافع بنگاههای مولد | دریافت سود نقدی یا انتقال اسمی سهام الزاماً به معنای افزایش کنترل و مالکیت اقتصادی مردم نیست. | توسعه تعاونی سهامی عام، پروژههای قابل سرمایهگذاری عمومی و سنجش میزان مالکیت واقعی خانوارها در دارایی مولد |
متریک اول؛ اقتصاد ایران در بهار ۱۴۰۵ کوچک شد
مهمترین تغییر نسبت به نسخه قبلی این داشبورد انتشار حسابهای ملی بهار ۱۴۰۵ است. بر اساس دادههای مرکز آمار ایران، تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ در سهماهه نخست ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۱ درصد با نفت کاهش یافته است.
نکته مهمتر برای این داشبورد، رشد بدون نفت است. GDP بدون نفت نیز ۴.۶ درصد کاهش داشته است. بنابراین نمیتوان تمام افت اقتصاد در این فصل را صرفاً به کاهش بخش نفت نسبت داد.
در ترکیب بخشها نیز صنایع و معادن ۱۴.۷ درصد و خدمات ۴.۸ درصد کاهش داشتهاند، در حالی که کشاورزی رشد ۲.۳ درصدی ثبت کرده است.
گزارش حسابهای ملی بهار ۱۴۰۵ بر پایه دادههای مرکز آمار ایران
این داده برای چارچوب جریان سوم اهمیت ویژهای دارد: اگر هدف برنامه هفتم متوسط رشد ۸ درصد باشد، فاصله فعلی فقط در بخش نفت شکل نگرفته و موتور داخلی اقتصاد نیز باید احیا شود.
متریک دوم؛ تورم کل کافی نیست، باید سفره را جدا دید
در مرداد ۱۴۰۵ شاخص قیمت مصرفکننده خانوارهای کشور به ۷۰۰.۱ رسید. تورم ماهانه ۳.۴ درصد، تورم نقطهبهنقطه ۸۹ درصد و تورم سالانه ۶۹.۹ درصد گزارش شده است.
اما برای سنجش فشار واقعی روی خانوار، شاخص کل کافی نیست. تورم نقطهای گروه خوراکیها و آشامیدنیها به ۱۲۷.۵ درصد رسیده است.
به همین دلیل متریک جریان سوم بهجای تکیه صرف بر «تورم کل»، فاصله میان تورم عمومی، خوراکی و دهکهای درآمدی را نیز دنبال میکند. کاهش تورم کل در شرایطی که خوراکی همچنان بسیار سریعتر گران شود، الزاماً به معنی بهبود متناسب رفاه خانوار نیست.
متریک سوم؛ برق چگونه مستقیماً رشد اقتصادی را میخورد؟
ناترازی انرژی در این داشبورد یک موضوع جدا از رشد اقتصادی نیست. محدودیت برق صنعت مستقیماً بر تولید، ظرفیت استفادهشده کارخانه، هزینه تمامشده و تصمیم برای سرمایهگذاری جدید اثر میگذارد.
در گزارشهای مرتبط با وزارت نیرو، ناترازی توان در تابستان ۱۴۰۴ حدود ۱۵ هزار مگاوات اعلام شده بود. همزمان صنایع و شهرکهای صنعتی بارها با محدودیت تأمین برق مواجه شدند.
چارسو اقتصاد این مسئله را در هاب ناترازی انرژی بهصورت مستقل دنبال میکند. در داشبورد جریان سوم، معیار مطلوب فقط «افزایش ظرفیت اسمی نیروگاه» نیست؛ کاهش واقعی ساعات قطع یا محدودیت تولید اهمیت بیشتری دارد.
متریک چهارم؛ ناترازی بانک فقط مسئله بانکها نیست
دیوان محاسبات مانده اضافهبرداشت بانکها از بانک مرکزی در پایان سال ۱۴۰۴ را حدود ۷۹۸ همت گزارش کرده است.
اما در استفاده از این عدد باید مراقب تفاوت دوره، تعریف و روش گزارش دستگاههای نظارتی بود. اگر بانک مرکزی، حسابرس یا دیوان محاسبات ارقام متفاوتی منتشر کنند، روش درست این داشبورد میانگین گرفتن از آنها نیست؛ هر سری باید با نام منبع و تاریخ خودش ثبت شود.
هدف متریک چهارم اندازهگیری این است که شبکه بانکی تا چه اندازه منابع خود را از مسیر سالم تجهیز میکند و چه مقدار از ناترازی آن به بانک مرکزی منتقل میشود.
متریک پنجم؛ تجارت با همسایگان کافی نیست، کیفیت تسویه هم مهم است
تجارت ایران با ۱۵ کشور همسایه در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۴.۳ میلیارد دلار گزارش شده است. این عدد برای سنجش عمق روابط منطقهای مهم است، اما بهتنهایی تابآوری تجاری را اندازه نمیگیرد.
دو کشور میتوانند تجارت بالایی داشته باشند اما بخش بزرگی از آن همچنان به مسیرهای پرهزینه مالی، واسطهها یا ارزهای ثالث وابسته باشد.
به همین دلیل در نسخههای بعدی این داشبورد باید در کنار ارزش تجارت، سهم تسویه با ارزهای محلی، هزینه انتقال پول و زمان تسویه نیز اندازهگیری شود. تا زمانی که داده رسمی منظم برای این شاخص منتشر نشود، سلول آن باید «باز» باقی بماند؛ عددسازی برای پر کردن جدول، اقتصادسنجی نیست، دکوراسیون است.
متریک ششم؛ بدون سرمایهگذاری، رشد ۸ درصدی دوام ندارد
تشکیل سرمایه ثابت یکی از مهمترین شاخصهای آیندهنگر این داشبورد است. تولید امروز میتواند با استفاده بیشتر از ظرفیت موجود افزایش یابد، اما رشد پایدار به ماشینآلات، زیرساخت، ساختمان مولد و فناوری جدید نیاز دارد.
مرکز آمار و بانک مرکزی برای سال ۱۴۰۴ ارقام متفاوتی درباره شدت افت تشکیل سرمایه منتشر کردهاند. این دو سری آماری نباید با یکدیگر ترکیب یا میانگینگیری شوند.
برای جریان سوم، علامت مطلوب زمانی ایجاد میشود که تشکیل سرمایه واقعی چند دوره متوالی مثبت باشد و سرمایه جدید به بخشهای مولد وارد شود.
راههای تأمین مالی بدون تشدید فشار پولی را پیشتر در گزارش توسعه بدون چاپ پول بررسی کردهایم.
متریک هفتم؛ تعداد شرکت دانشبنیان با ارزش افزوده یکی نیست
بر اساس آخرین آمار اعلامشده از شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان، درآمد شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۳ نزدیک ۱۸۰۰ همت بوده و نسبت این درآمد به تولید ناخالص داخلی حدود ۲.۸ درصد اعلام شده است.
اما یک نکته آماری مهم وجود دارد: درآمد یا فروش شرکتها با «ارزش افزوده» آنها یکسان نیست. بنابراین تا زمانی که حساب رسمی ارزش افزوده اقتصاد دانشبنیان منتشر نشده باشد، نباید ۲.۸ درصد را بدون توضیح بهعنوان سهم ارزش افزوده دانشبنیان از GDP معرفی کرد.
برای داشبورد جریان سوم، متریک قویتر در آینده باید ارزش افزوده، صادرات فناورانه، هزینه تحقیق و توسعه و بهرهوری شرکتهای دانشبنیان را در کنار تعداد شرکتها اندازه بگیرد.
متریک هشتم؛ مردمیسازی با واریز سود یکی نیست
سهام عدالت، تعاونیها، واگذاری بنگاهها و بازار سرمایه هرکدام بخشی از مشارکت مردم در اقتصاد هستند؛ اما هیچکدام بهتنهایی نشان نمیدهند چه مقدار از دارایی مولد کشور واقعاً تحت مالکیت اقتصادی مردم قرار گرفته است.
چارچوب حقوقی این موضوع را در گزارش مشارکت اقتصادی مردم در قانون اساسی بررسی کردهایم و تفاوت خصوصیسازی اسمی با مالکیت واقعی مردم نیز در مردمیسازی اقتصاد چیست؟ تشریح شده است.
متریک هشتم باید در نهایت بتواند نشان دهد خانوار ایرانی چه سهمی از دارایی مولد دارد، از چه میزان حق رأی و کنترل برخوردار است و چه مقدار از درآمد او از مالکیت واقعی سرمایه ایجاد میشود.
سه خطای رایج در سنجش پیشرفت اقتصاد ایران
رشد نفت را با پیشرفت کل اقتصاد یکی نکنیم
افزایش تولید یا صادرات نفت میتواند GDP را بالا ببرد، اما برای سنجش ظرفیت داخلی باید رشد بدون نفت، سرمایهگذاری و بهرهوری نیز بررسی شود.
کاهش یک شاخص را به معنی حل مسئله نگیریم
برای مثال، تغییر تورم عمومی بدون بررسی خوراکیها و قدرت خرید خانوار تصویر ناقصی از رفاه ارائه میکند.
فشار خارجی را جایگزین اندازهگیری عملکرد داخلی نکنیم
تحریم و جنگ اقتصادی متغیرهای واقعیاند و در گزارش جنگ اقتصادی چیست؟ تعریف عملیاتی و شاخصهای سنجش فشار اقتصادی جداگانه اندازهگیری میشوند. اما فشار خارجی نباید مانع اندازهگیری رشد غیرنفتی، سرمایهگذاری، انرژی یا سلامت بانک شود.
اقتصاد مقاومتی با این ۸ شاخص چگونه سنجیده میشود؟
این داشبورد با مفهوم اقتصاد مقاومتی نیز اتصال مستقیم دارد، اما جایگزین آن نیست. در گزارش اقتصاد مقاومتی ۱۴۰۵؛ پنج اقدام قابل سنجش اقدامات اجرایی را بررسی کردهایم؛ این صفحه نتیجه آنها را در سطح متریکهای کلان دنبال میکند.
برای مثال، کاهش ناترازی انرژی باید در ساعات برق صنعت دیده شود، توسعه تجارت منطقهای باید در حجم تجارت و کیفیت تسویه منعکس شود و مردمیسازی باید در مالکیت مولد قابل اندازهگیری باشد.
این داشبورد هر چند وقت یکبار باید بهروزرسانی شود؟
بهترین مدل برای چارسو اقتصاد، بهروزرسانی فصلی دادههای در دسترس و انتشار یک نسخه جمعبندی سالانه است.
رشد اقتصادی
با انتشار حسابهای ملی فصلی مرکز آمار و بانک مرکزی بهروزرسانی شود و دو سری جدا باقی بمانند.
تورم
ماهانه ثبت شود، اما برای مقایسه داشبورد بهتر است آخرین ماه هر فصل مبنا قرار گیرد.
انرژی و تولید
در دوره اوج مصرف با ناترازی توان، محدودیت صنعت و میزان تولید از دسترفته بررسی شود.
بانک و سرمایهگذاری
با انتشار گزارشهای بانک مرکزی، مرکز آمار و نهادهای نظارتی بهروزرسانی شود.
داده منتشرنشده
اگر برای یک متریک عدد رسمی قابل اتکا وجود ندارد، همان خانه «داده رسمی منتشر نشده» باقی بماند و با تخمین بدون روش پر نشود.
سؤالات پرتکرار درباره سنجش پیشرفت اقتصاد ایران
رشد اقتصادی ایران در بهار ۱۴۰۵ چقدر بود؟
طبق آخرین حسابهای ملی مرکز آمار، رشد اقتصادی ایران در بهار ۱۴۰۵ با نفت ۱۰.۱- درصد و بدون نفت ۴.۶- درصد بوده است.
آیا منفی شدن رشد بدون نفت مهمتر از افت کل اقتصاد است؟
هر دو مهماند، اما رشد بدون نفت کمک میکند وضعیت بخشهای داخلی اقتصاد جدا از نوسان تولید نفت بررسی شود. منفی ۴.۶ درصد بودن این شاخص نشان میدهد افت بهار فقط محدود به نفت نبوده است.
برای سنجش پیشرفت اقتصادی چه شاخصهایی مهماند؟
رشد واقعی بدون نفت، تورم و قدرت خرید، سرمایهگذاری، وضعیت انرژی و تولید، سلامت بانکها، تجارت خارجی، ارزش افزوده فناوری و مالکیت مولد مردم از شاخصهای اصلی این داشبورد هستند.
چرا فقط رشد اقتصادی برای سنجش پیشرفت کافی نیست؟
زیرا ممکن است GDP افزایش پیدا کند اما سرمایهگذاری کاهش یابد، تورم خوراکی بالا بماند یا زیرساخت تولید ضعیفتر شود. رشد باید همراه با شاخصهای کیفیت و ظرفیت آینده اقتصاد خوانده شود.
متریک پیشرفت اقتصادی جریان سوم چیست؟
اصطلاحی است که چارسو اقتصاد برای داشبورد هشتگانه سنجش عملکرد اقتصاد به کار میبرد. این چارچوب مکتب اقتصادی رسمی یا شاخص آماری دولتی نیست و برای مقایسه سالانه وضعیت اقتصاد طراحی شده است.
هدف رشد اقتصادی برنامه هفتم چقدر است؟
در برنامه هفتم پیشرفت، متوسط رشد اقتصادی ۸ درصدی بهعنوان یکی از اهداف کلان دوره برنامه تعیین شده است. عملکرد واقعی هر سال و فصل باید با مسیر لازم برای تحقق این متوسط مقایسه شود.
جمعبندی؛ اقتصاد ایران را با یک عدد قضاوت نکنیم
آخرین دادههای ۱۴۰۵ تصویر سادهای ارائه نمیکنند. اقتصاد ایران در بهار با نفت ۱۰.۱ درصد و بدون نفت ۴.۶ درصد کوچک شده و تورم نقطهای مرداد به ۸۹ درصد رسیده است. در مقابل، برخی ظرفیتها مانند تجارت منطقهای، اقتصاد دانشبنیان و ابزارهای مشارکت مردم همچنان امکان توسعه دارند.
به همین دلیل «جریان سوم اقتصاد» قرار نیست با یک عدد حکم صادر کند. معیار پیشنهادی چارسو اقتصاد هشت متریک است: رشد واقعی غیرنفتی، سفره خانوار، انرژی و تولید، سلامت مالی بانک، تابآوری تجارت، تشکیل سرمایه، اقتصاد دانشبنیان و مالکیت مولد مردم.
این صفحه باید بهعنوان داشبورد دائمی حفظ شود؛ URL آن ثابت بماند و دادهها با انتشار آمار جدید بهروزرسانی شوند. به این ترتیب در پایان ۱۴۰۵ و آغاز ۱۴۰۶ میتوان بهجای تکرار شعارها، دقیقاً نشان داد کدام شاخص جلو رفته، کدام عقب مانده و فاصله اقتصاد ایران با اهداف برنامه چقدر شده است.
منابع دادههای گزارش
مرکز آمار ایران؛ حسابهای ملی بهار ۱۴۰۵
مرکز آمار ایران؛ تورم مرداد ۱۴۰۵
وزارت نیرو؛ ناترازی برق
محدودیت برق صنایع
دیوان محاسبات؛ اضافهبرداشت بانکها
اقتصاد دانشبنیان
چارسو اقتصاد؛ چارچوب اصلی جریان سوم
جریان سوم اقتصاد چیست؟ یک چارچوب عملیاتی برای خواندن اقتصاد ایران
چارسو اقتصاد؛ اقتصاد مقاومتی
چارسو اقتصاد؛ جنگ اقتصادی
چارسو اقتصاد؛ مردمیسازی اقتصاد
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟