اقتصاد جنگی یعنی تغییر شیوه اداره اقتصاد در زمان جنگ یا شوک امنیتی شدید؛ بهگونهای که دولت منابع محدود مانند ارز، انرژی، غذا، دارو، اعتبار و ظرفیت تولید را ابتدا به نیازهای حیاتی اختصاص دهد. اقتصاد جنگی با «جنگ اقتصادی» یکی نیست: جنگ اقتصادی به فشارهایی مانند تحریم، محدودیت مالی و تجاری از بیرون اشاره دارد، در حالی که اقتصاد جنگی شیوه مدیریت منابع در داخل کشور برای عبور از شرایط بحرانی است. «جهاد اقتصادی» نیز مفهوم دیگری است که در ایران با نامگذاری سال ۱۳۹۰ و تأکید بر حرکت جهشی در تولید و اقتصاد مطرح شد.
این تفاوت امروز فقط بحث واژهشناسی نیست. محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد دولت برنامه «اداره اقتصاد جنگی» را در آذر ۱۴۰۳ تهیه و تصویب کرده بود، اما برای جلوگیری از انتقال فضای جنگی به جامعه آن را علنی نکرد و بعداً در شرایط جنگ از آن استفاده کرد. بنابراین برای فهم تیترهای اقتصادی امروز باید میان سه مفهوم «اقتصاد جنگی»، «جنگ اقتصادی» و «جهاد اقتصادی» مرز روشنی گذاشت.
اقتصاد جنگی چیست؟
اقتصاد جنگی یا War Economy به سازماندهی و اولویتبندی منابع، تولید، توزیع و تأمین مالی یک کشور در شرایط جنگ یا تهدید شدید امنیتی گفته میشود. در چنین وضعیتی، هدف سیاستگذار فقط رشد معمول اقتصاد نیست؛ حفظ دسترسی مردم و بخشهای حیاتی کشور به کالاها و خدمات ضروری، استمرار تولید و جلوگیری از اختلال شدید در زنجیره تأمین اهمیت بیشتری پیدا میکند.
این وضعیت بسته به شدت و طول جنگ میتواند ابزارهای متفاوتی داشته باشد. کنترل یا اولویتبندی تخصیص ارز، تضمین تأمین غذا و دارو، مدیریت ذخایر راهبردی، حمایت از تولیدکنندگان کالاهای ضروری، تأمین سرمایه در گردش و مدیریت مصرف انرژی از جمله ابزارهایی هستند که ممکن است در یک اقتصاد جنگی مورد استفاده قرار گیرند.
اما اقتصاد جنگی الزاماً به معنی جیرهبندی کامل، اقتصاد دولتی یا تعطیلی بازار نیست. شدت مداخله دولت به نوع جنگ، میزان آسیب به تولید و تجارت، طول بحران و وضعیت منابع کشور بستگی دارد.
اقتصاد جنگی، جنگ اقتصادی و جهاد اقتصادی چه تفاوتی دارند؟
| مفهوم | معنای اصلی | عامل اصلی | جهت اثر | نمونه ابزار یا اقدام |
|---|---|---|---|---|
| اقتصاد جنگی | اداره اقتصاد در شرایط جنگ و شوک شدید | دولت، بانک مرکزی و نهادهای اقتصادی | مدیریت منابع داخل | اولویت غذا، دارو، ارز، انرژی، اعتبار و تولید حیاتی |
| جنگ اقتصادی | اعمال فشار اقتصادی برای تضعیف طرف مقابل | دولت یا بازیگر خارجی | فشار از بیرون به اقتصاد هدف | تحریم مالی، محدودیت تجارت، فشار بر صادرات و دسترسی ارزی |
| جهاد اقتصادی | حرکت جهشی و مجاهدانه در اقتصاد | مردم، تولیدکنندگان و مسئولان | تقویت ظرفیت اقتصادی داخل | رشد تولید، کار، بهرهوری و تقویت ظرفیت داخلی |
پس سادهترین راه تشخیص این سه اصطلاح این است: جنگ اقتصادی درباره فشار است؛ اقتصاد جنگی درباره مدیریت اقتصاد زیر فشار جنگ است؛ جهاد اقتصادی درباره حرکت و بسیج ظرفیت داخلی برای تقویت اقتصاد است.
چارسو اقتصاد تعریف مستقل جنگ اقتصادی چیست و چگونه عمل میکند؟ را نیز منتشر کرده است؛ صفحهای که باید در کنار این مطلب خوانده شود، نه بهعنوان مترادف آن.
اقتصاد جنگی در ایران چه معنایی پیدا کرده است؟
کاربرد «اقتصاد جنگی» در ایران در سال ۱۴۰۵ اهمیت بیشتری پیدا کرده است. محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، در ۱۰ شهریور اعلام کرد دولت از ابتدای فعالیت خود با شرایط جنگی مواجه بوده و برنامه اداره اقتصاد جنگی در آذر ۱۴۰۳ تهیه و تصویب شده است.
به گفته عارف، این برنامه در آن زمان ابلاغ عمومی نشد تا جامعه احساس نکند شرایط جنگی برقرار است، اما بعداً در دوره جنگ مورد استفاده دولت قرار گرفت. این اظهارات نشان میدهد اصطلاح «اقتصاد جنگی» در ادبیات اجرایی دولت فقط یک تعبیر رسانهای نیست و به برنامهریزی برای اداره منابع در شرایط بحرانی نیز اشاره دارد.
تسنیم: توضیحات محمدرضا عارف درباره برنامه اداره اقتصاد جنگی
در اقتصاد جنگی چه چیزهایی اولویت پیدا میکنند؟
نسخه واحدی برای همه اقتصادهای جنگی وجود ندارد. با این حال، تجربه کشورها و سیاستهایی که در ایران برای شرایط بحرانی مطرح شدهاند چند اولویت مشترک را نشان میدهند.
تأمین غذا و کالاهای اساسی
اختلال در واردات، حملونقل یا تولید میتواند دسترسی به کالاهای ضروری را کاهش دهد. حفظ ذخایر و زنجیره توزیع این کالاها یکی از اولین وظایف مدیریت اقتصادی در شرایط جنگ است.
دارو و تجهیزات پزشکی
منابع ارزی و لجستیکی محدود باید بهگونهای مدیریت شوند که تأمین دارو، تجهیزات درمانی و مواد اولیه حیاتی با اختلال جدی مواجه نشود.
انرژی و زیرساخت
برق، گاز، سوخت، ارتباطات و حملونقل برای ادامه فعالیت خانوارها، صنایع و دستگاههای حیاتی ضروریاند و در شرایط جنگ اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
ارز و تجارت خارجی
در صورت محدودشدن درآمدهای ارزی یا مسیرهای واردات، سیاستگذار ممکن است تخصیص ارز را به واردات حیاتی و مواد اولیه تولید اولویت دهد.
سرمایه در گردش تولید
بنگاهها در دوره نااطمینانی ممکن است با کمبود نقدینگی روبهرو شوند. ابزارهای اعتباری مانند اوراق گام از گزینههایی هستند که برای تأمین سرمایه در گردش بدون اتکای مستقیم به خلق پول مطرح شدهاند.
اوراق گام چه ارتباطی با اقتصاد جنگی دارد؟
یکی از مسائل اقتصاد در دوره جنگ، تأمین مالی تولید بدون ایجاد موج تازه تورم است. خبرگزاری مهر در تحلیلی درباره نقش «اوراق گام» در اقتصاد جنگی نوشته است که این ابزار میتواند برای تأمین سرمایه در گردش زنجیره تولید مورد استفاده قرار گیرد، بدون آنکه تأمین مالی صرفاً از مسیر افزایش مستقیم نقدینگی انجام شود.
اوراق گام بهتنهایی «سیاست اقتصاد جنگی» نیست، اما نمونهای از ابزارهایی است که در شرایط محدودیت منابع میتواند برای حفظ گردش تولید مورد استفاده قرار گیرد.
مهر: اوراق گام در اقتصاد جنگی و تأمین سرمایه در گردش
فرق اقتصاد جنگی با جنگ اقتصادی چیست؟
این دو عبارت از نظر ظاهری فقط جای دو کلمه را عوض کردهاند، اما از نظر اقتصادی درباره دو مسئله متفاوت صحبت میکنند.
جنگ اقتصادی به استفاده از ابزارهای اقتصادی برای واردکردن فشار به طرف مقابل اشاره دارد. تحریم بانکی، محدودیت صادرات، محدودکردن دسترسی به سیستم مالی، فشار بر تجارت و محدودیت دسترسی به فناوری میتوانند بخشی از چنین سیاستی باشند.
اقتصاد جنگی در مقابل، درباره شیوه اداره اقتصاد کشوری است که درگیر جنگ یا یک بحران شدید شده است.
در ادبیات رسمی ایران نیز اصطلاح جنگ اقتصادی بارها درباره فشارهای خارجی و تحریمهای آمریکا استفاده شده است. در بیانات ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۷، وزارت خزانهداری آمریکا بهعنوان مرکز یا «اتاق جنگ» اقتصادی علیه ایران توصیف شد.
بنابراین ممکن است یک کشور همزمان هدف جنگ اقتصادی باشد و اقتصاد خود را نیز با الگوی جنگی مدیریت کند. این دو وضعیت یکدیگر را نفی نمیکنند.
جهاد اقتصادی چیست و چرا اقتصاد جنگی نیست؟
«جهاد اقتصادی» سابقه و چارچوب متفاوتی دارد. سال ۱۳۹۰ در ایران «سال جهاد اقتصادی» نامگذاری شد و در پیام نوروزی آن سال بر حرکت «جهشی و مجاهدانه» در عرصه اقتصاد تأکید شد.
در سخنرانی ۸ فروردین ۱۳۹۰ در عسلویه نیز توضیح داده شد که جهاد اقتصادی صرفاً تلاش معمول اقتصادی نیست و مفهوم جهاد متضمن تلاش ویژه در شرایط رویارویی است.
با این حال، جهاد اقتصادی را نباید مترادف اقتصاد جنگی دانست. جهاد اقتصادی یک مفهوم بسیجکننده برای افزایش تلاش اقتصادی، تولید و ظرفیت داخلی است؛ در حالی که اقتصاد جنگی یک چارچوب برای تخصیص و اداره منابع در شرایط جنگ یا بحران شدید است.
برای تعریف کامل این مفهوم، گزارش جهاد اقتصادی چیست و چه تفاوتی با اقتصاد مقاومتی، جنگ اقتصادی و اقتصاد جنگی دارد؟ را بخوانید.
فرق اقتصاد جنگی با اقتصاد مقاومتی چیست؟
این دو مفهوم نیز همپوشانی دارند اما یکسان نیستند. اقتصاد جنگی اساساً به مدیریت اقتصاد در یک وضعیت جنگی یا بحران حاد میپردازد؛ بنابراین افق آن معمولاً به استمرار فعالیتهای حیاتی در دوره شوک مربوط است.
اقتصاد مقاومتی دامنه گستردهتری دارد و بر کاهش آسیبپذیری ساختاری اقتصاد، تقویت تولید، افزایش تابآوری، کاهش وابستگیهای پرریسک و مقاومکردن اقتصاد در برابر شوکها تأکید میکند.
به زبان ساده، اقتصاد مقاومتی میخواهد اقتصاد قبل از بحران کمتر آسیبپذیر باشد؛ اقتصاد جنگی میخواهد هنگام وقوع بحران، منابع حیاتی درست تخصیص پیدا کنند و اقتصاد از کار نیفتد.
آیا اقتصاد جنگی یعنی کوپن و جیرهبندی؟
نه لزوماً. جیرهبندی یکی از ابزارهایی است که در برخی جنگهای بزرگ و در شرایط کمبود شدید کالا استفاده شده است، اما تعریف اقتصاد جنگی بسیار گستردهتر از کوپن است.
یک دولت میتواند بدون جیرهبندی عمومی، تخصیص ارز را تغییر دهد، ذخایر راهبردی را مدیریت کند، اعتبار را به صنایع حیاتی هدایت کند، واردات برخی کالاها را در اولویت قرار دهد یا سیاستهای ویژهای برای انرژی و حملونقل اجرا کند.
بنابراین بهتر است هنگام مشاهده عبارت «اقتصاد جنگی» در یک تیتر، بهجای تصور فوری اقتصاد کوپنی، ابتدا پرسیده شود دولت دقیقاً کدام منابع را میخواهد مدیریت کند و از چه ابزاری استفاده خواهد کرد.
سه سؤال برای تشخیص اقتصاد جنگی، جنگ اقتصادی و جهاد اقتصادی
عامل اصلی کیست؟
اگر بحث درباره مدیریت منابع توسط دولت در شرایط جنگ است، به اقتصاد جنگی نزدیکیم. اگر درباره فشار خارجی مانند تحریم صحبت میشود، موضوع جنگ اقتصادی است. اگر بحث بر حرکت جهشی داخلی و تولید متمرکز است، به مفهوم جهاد اقتصادی نزدیک میشویم.
مسئله اصلی چیست؟
در اقتصاد جنگی مسئله اصلی استمرار اقتصاد و تأمین نیازهای حیاتی در بحران است. در جنگ اقتصادی، واردکردن یا مقابله با فشار اقتصادی مطرح است. در جهاد اقتصادی، افزایش تلاش و ظرفیت تولیدی در مرکز قرار دارد.
ابزار چیست؟
مدیریت ارز، ذخایر، کالاهای حیاتی و اعتبار میتواند ابزار اقتصاد جنگی باشد؛ تحریم و محدودیت مالی ابزار جنگ اقتصادی است؛ افزایش تولید، بهرهوری و بسیج ظرفیت داخلی با جهاد اقتصادی ارتباط دارد.
اقتصاد جنگی در یک جمله یعنی چه؟
اقتصاد جنگی یعنی اداره و اولویتبندی منابع اقتصادی یک کشور در شرایط جنگ یا بحران شدید برای حفظ نیازهای حیاتی مردم، تولید و زیرساختهای ضروری.
همین تعریف مرز سه اصطلاح را روشن میکند: جنگ اقتصادی «فشار اقتصادی علیه طرف مقابل» است؛ اقتصاد جنگی «مدیریت اقتصاد هنگام جنگ» است؛ و جهاد اقتصادی در ادبیات ایران «حرکت جهشی و مجاهدانه برای تقویت اقتصاد و تولید» را توصیف میکند.
پرسشهای پرتکرار درباره اقتصاد جنگی
اقتصاد جنگی چیست؟
اقتصاد جنگی شیوه مدیریت تولید، توزیع، منابع مالی، ارز، انرژی و کالاهای حیاتی یک کشور در شرایط جنگ یا بحران امنیتی شدید است.
فرق اقتصاد جنگی و جنگ اقتصادی چیست؟
اقتصاد جنگی درباره اداره اقتصاد داخل کشور در زمان جنگ است؛ جنگ اقتصادی درباره استفاده از ابزارهای اقتصادی مانند تحریم و محدودیت مالی برای فشار بر طرف مقابل است.
اقتصاد جنگی چه تأثیری بر زندگی مردم دارد؟
اثر آن به شدت بحران بستگی دارد. ممکن است اولویت تخصیص ارز، سیاستهای انرژی، تأمین کالاهای اساسی، اعتبار تولید یا در شرایط شدیدتر شیوه توزیع برخی کالاها تغییر کند.
آیا اقتصاد جنگی یعنی جیرهبندی و کوپن؟
خیر. جیرهبندی فقط یکی از ابزارهای احتمالی در شرایط کمبود شدید است و جزء الزامی تعریف اقتصاد جنگی نیست.
برنامه اقتصاد جنگی ایران چه زمانی تهیه شد؟
محمدرضا عارف گفته است برنامه اداره اقتصاد جنگی دولت در آذر ۱۴۰۳ تهیه و تصویب شد، اما در آن مقطع برای جلوگیری از انتقال فضای جنگی به جامعه اعلام عمومی نشد.
جهاد اقتصادی چه سالی مطرح شد؟
سال ۱۳۹۰ در ایران «سال جهاد اقتصادی» نامگذاری شد و بر حرکت جهشی و مجاهدانه در اقتصاد تأکید شد.
فرق اقتصاد جنگی با اقتصاد مقاومتی چیست؟
اقتصاد جنگی بیشتر بر اداره منابع در هنگام بحران متمرکز است؛ اقتصاد مقاومتی به کاهش آسیبپذیری و افزایش تابآوری ساختاری اقتصاد در برابر انواع شوکها میپردازد.
منابع
معاون اول رئیسجمهور
تسنیم؛ اظهارات محمدرضا عارف درباره تصویب برنامه اداره اقتصاد جنگی در آذر ۱۴۰۳
پیام نوروزی سال ۱۳۹۰
متن پیام نوروزی و نامگذاری سال ۱۳۹۰ به عنوان سال جهاد اقتصادی
سخنرانی عسلویه
جنگ اقتصادی
بیانات ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۷ درباره جنگ اقتصادی و وزارت خزانهداری آمریکا
اوراق گام
مهر؛ کاربرد اوراق گام برای تأمین سرمایه در گردش در اقتصاد جنگی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟