جنگ اقتصادی در سفره مردم را میتوان با عدد سنجید: تورم نقطهای خوراکیها در مرداد ۱۴۰۵ به ۱۲۷.۵ درصد رسید، صادرات غیرنفتی در پنجماهه نخست سال حدود ۲۸.۲ درصد کاهش یافت و ارزش واردات نیز حدود ۲۵ درصد افت کرد. در کنار این اعداد، فاصله تورمی دهکها و تغییر ترکیب کالاهای وارداتی نشان میدهد فشار اقتصادی فقط در نرخ ارز یا تجارت خارجی باقی نمانده و از مسیر قیمت غذا، نهادههای تولید، حملونقل و تأمین ارز به زندگی خانوار منتقل میشود. البته این شاخصها را نباید تماماً معلول یک عامل دانست؛ تورم و تجارت ایران همزمان تحت تأثیر جنگ، تحریم، محدودیت ارزی، سیاستهای داخلی و اختلال زنجیره تأمین قرار دارند.
برای تعریف مفهومی فشار اقتصادی و تفاوت آن با راهبردهای داخلی مقابله با آن، چارسو اقتصاد پیشتر در گزارشهای اقتصاد مقاومتی چیست؟ و جهاد اقتصادی چیست؟ این مفاهیم را بررسی کرده است. این گزارش روی پنج متریک قابل اندازهگیری تمرکز دارد که نشان میدهند فشار اقتصادی چگونه از مرز و گمرک به تولید و در نهایت سفره خانوار منتقل میشود.
۵ شاخص جنگ اقتصادی در سفره مردم چه میگویند؟
| شاخص | آخرین داده | تغییر | اثر اقتصادی |
|---|---|---|---|
| تورم نقطهای خوراکیها | ۱۲۷.۵ درصد | مرداد ۱۴۰۵ | فشار مستقیم بر هزینه غذای خانوار |
| تورم نقطهای کل | ۸۹ درصد | مرداد ۱۴۰۵ | افزایش عمومی هزینه زندگی |
| صادرات غیرنفتی | حدود ۱۵ میلیارد دلار | افت ۲۸.۲ درصدی | کاهش جریان درآمد ارزی غیرنفتی |
| واردات | حدود ۱۶.۸ میلیارد دلار | افت حدود ۲۵ درصدی | فشار بر تأمین کالا، نهاده و ماشینآلات |
| واردات خودرو | ۶۹۳ میلیون دلار | رشد حدود ۶۶ درصدی ارزش | نشاندهنده ناهمگونی شدید در ترکیب واردات |
تورم ۱۲۷.۵ درصدی خوراکی؛ مستقیمترین اثر فشار اقتصادی بر سفره
نخستین شاخص برای فهم جنگ اقتصادی در سفره مردم، قیمت مواد غذایی است. براساس دادههای مرکز آمار که رسانههای اقتصادی منتشر کردهاند، تورم نقطهبهنقطه خانوار در مرداد ۱۴۰۵ به ۸۹ درصد رسید؛ یعنی خانوارها برای خرید مجموعهای مشابه از کالاها و خدمات نسبت به مرداد سال قبل بهطور متوسط ۸۹ درصد بیشتر هزینه کردهاند.
اما فشار در بخش غذا شدیدتر بوده است. تورم نقطهای گروه خوراکیها و آشامیدنیها به حدود ۱۲۷.۵ درصد رسید. در نتیجه قیمت سبد خوراکی با سرعتی بسیار بیشتر از متوسط شاخص قیمت مصرفکننده افزایش یافته است.
مهر؛ گزارش تورم مرداد ۱۴۰۵ براساس دادههای مرکز آمار ایران
چرا تورم خوراکی برای دهکهای پایین مهمتر است؟
افزایش قیمت غذا برای همه خانوارها یک اثر یکسان ندارد. هرچه سهم خوراکیها از مخارج یک خانوار بیشتر باشد، جهش قیمت مواد غذایی بخش بزرگتری از درآمد آن خانوار را جذب میکند. به همین دلیل تورم بالای خوراکی معمولاً فشار بیشتری بر خانوارهای کمدرآمد وارد میکند.
گزارشهای منتشرشده از دادههای مرداد نشان میدهند فاصله تورمی میان دهکها به حدود ۱۰.۷ واحد درصد رسیده است. تورم سالانه دهک دوم حدود ۷۸.۳ درصد و برای دهک دهم حدود ۶۷.۶ درصد گزارش شده است.
این شکاف یکی از مهمترین شاخصها برای سنجش فشار معیشتی است: فقط متوسط تورم کشور مهم نیست؛ باید دید کدام خانوار به دلیل ترکیب متفاوت سبد مصرفی، تورم بیشتری تحمل میکند.
دنیای اقتصاد؛ جزئیات تورم مرداد و اختلاف تورمی دهکها
افت واردات چگونه از گمرک به سفره مردم منتقل میشود؟
دومین مسیر مهم، واردات است. تازهترین آمار تفصیلی تجارت خارجی نشان میدهد در پنجماهه نخست ۱۴۰۵ حدود ۱۲.۵ میلیون تن کالا به ارزش ۱۶.۸ میلیارد دلار وارد و ترخیص شده است.
در مدت مشابه سال قبل، واردات حدود ۱۴.۸ میلیون تن به ارزش ۲۲.۳ میلیارد دلار بود. بنابراین وزن واردات حدود ۱۶ درصد و ارزش دلاری آن تقریباً ۲۵ درصد کاهش یافته است.
افت واردات الزاماً به معنای کاهش مصرف کالاهای خارجی نیست. بخش مهمی از واردات ایران را مواد اولیه، کالاهای واسطهای، تجهیزات، ماشینآلات و نهادههایی تشکیل میدهند که داخل کشور وارد فرآیند تولید میشوند.
به همین دلیل اختلال واردات میتواند با تأخیر به کاهش تولید یا افزایش قیمت تمامشده منجر شود. برای مثال، محدودیت در تأمین نهادههای دامی میتواند از زنجیره خوراک دام به قیمت مرغ، تخممرغ و سایر محصولات پروتئینی منتقل شود.
تسنیم؛ آمار پنجماهه واردات ایران در سال ۱۴۰۵
صادرات غیرنفتی ۲۸.۲ درصد افت کرد؛ چرا این عدد برای خانوار مهم است؟
مسیر سوم از صادرات شروع میشود. براساس آمار اعلامشده از سوی رئیسکل گمرک، ارزش صادرات غیرنفتی ایران از ابتدای ۱۴۰۵ تا ۲۵ مرداد حدود ۱۵ میلیارد دلار بوده است.
این رقم نسبت به دوره مشابه سال قبل حدود ۲۸.۲ درصد کاهش نشان میدهد. واردات نیز در همین دوره کاهش قابل توجهی داشته و در مجموع تجارت غیرنفتی کشور تقریباً ۲۷ درصد کوچکتر شده است.
ارتباط این شاخص با سفره مستقیم نیست، اما مهم است. صادرات غیرنفتی یکی از منابع ورود ارز به اقتصاد و تأمین ارز موردنیاز واردات است. کاهش صادرات میتواند توان تأمین ارز را محدود کند؛ هرچند میزان اثر نهایی آن به بازگشت ارز صادراتی، سیاست ارزی، درآمد نفتی و سایر منابع ارزی کشور نیز بستگی دارد.
به بیان ساده، زنجیره بالقوه چنین است: صادرات کمتر ← منابع ارزی محدودتر ← تأمین واردات دشوارتر ← افزایش هزینه تولید و واردات ← فشار بیشتر بر قیمت مصرفکننده. اما شدت هر حلقه به سیاستهای ارزی و وضعیت بازار بستگی دارد و نباید آن را یک رابطه مکانیکی و قطعی تلقی کرد.
دنیای اقتصاد؛ تجارت ایران در تنگنای جنگ و محاصره
افت تجارت خارجی ایران فقط نتیجه جنگ و تحریم است؟
نه؛ چنین نتیجهای از این آمار بهتنهایی قابل اثبات نیست. کاهش تجارت در شرایطی رخ داده که چند عامل همزمان فعال هستند: جنگ و افزایش ریسک منطقهای، محدودیتهای تحریمی، مشکلات انتقال پول، محدودیت منابع ارزی، اختلال در حملونقل و بیمه، سیاستهای داخلی تخصیص ارز و وضعیت تقاضا و تولید.
بنابراین این اعداد برای اندازهگیری وضعیت اقتصاد در دوره جنگ و فشار خارجی مناسباند، اما نمیتوان تمام تغییر هر شاخص را فقط به «جنگ اقتصادی» نسبت داد.
این تفکیک برای تحلیل اقتصادی اهمیت دارد؛ زیرا اگر علت داخلی و خارجی از یکدیگر جدا نشوند، سیاستگذار نیز نمیتواند تشخیص دهد کدام بخش از فشار با اصلاح داخلی قابل کاهش است و کدام بخش مستقیماً به محدودیت خارجی مربوط میشود.
چرا گمرک میتواند زودتر از فروشگاه هشدار بدهد؟
قیمت فروشگاه معمولاً آخرین حلقه زنجیره است. پیش از اینکه کمبود یا افزایش هزینه به قفسه فروشگاه برسد، نشانههای آن ممکن است در حجم واردات، زمان ترخیص، تأمین ارز، کرایه حمل و موجودی نهادهها ظاهر شود.
کاهش نهاده و مواد اولیه
اگر واردات نهاده یا مواد واسطهای کاهش پیدا کند، نخست تولیدکننده با کمبود یا افزایش هزینه مواجه میشود و سپس اثر آن میتواند به مصرفکننده منتقل شود.
تأخیر در تخصیص ارز
کالایی که خریداری شده اما برای تأمین ارز یا ترخیص معطل میماند، عملاً بخشی از عرضه قابل استفاده بازار نیست. افزایش زمان انتظار همچنین هزینه انبارداری و دموراژ را بالا میبرد.
افزایش هزینه حمل و بیمه
حتی کالاهایی که مستقیماً مشمول تحریم نیستند ممکن است از محدودیت کشتی، بیمه، بانک یا مسیر حمل تأثیر بگیرند. بخشی از این هزینه در نهایت وارد قیمت تمامشده کالا میشود.
خبرآنلاین به نقل از وزیر جهاد کشاورزی نیز بر همین تفاوت تأکید کرده است: غذا ممکن است مستقیماً تحریم نباشد، اما وقتی حمل دریایی و کشتی با محدودیت روبهرو میشوند، هزینه انتقال مواد غذایی نیز افزایش پیدا میکند.
خبرآنلاین؛ توضیحات وزیر جهاد کشاورزی درباره تحریم کشتی و هزینه حمل غذا
واردات خودرو چرا خلاف جهت تجارت ایران حرکت کرد؟
پنجمین متریک فقط «مقدار واردات» نیست، بلکه ترکیب واردات است. دادههای پنجماهه گمرک نشان میدهد در شرایطی که ارزش کل واردات کاهش یافته، واردات خودرو مسیر متفاوتی طی کرده است.
در پنجماهه نخست ۱۴۰۵ حدود ۲۵ هزار دستگاه خودرو به وزن تقریبی ۴۴ هزار تن و ارزش ۶۹۳ میلیون دلار وارد کشور شده است. در مدت مشابه سال قبل حدود ۱۹ هزار خودرو به ارزش ۴۱۶ میلیون دلار وارد شده بود.
بنابراین تعداد خودروهای وارداتی حدود ۳۲ درصد، وزن حدود ۴۵ درصد و ارزش آنها نزدیک به ۶۶ درصد افزایش یافته است.
در همان دوره، واردات برخی اقلام از جمله تلفن همراه، کالاهای اساسی و ماشینآلات کاهش داشته است. این تفاوت نشان میدهد برای تحلیل فشار تجاری نباید فقط عدد کل واردات را دید؛ ترکیب کالاهایی که وارد یا حذف میشوند نیز تعیینکننده است.
تسنیم؛ افت واردات و رشد واردات خودرو در پنجماهه ۱۴۰۵
پنج متریک جنگ اقتصادی را چگونه کنار هم بخوانیم؟
هیچیک از این شاخصها بهتنهایی تصویر کاملی از وضعیت اقتصادی نمیدهند. اهمیت آنها زمانی آشکار میشود که بهصورت زنجیرهای کنار یکدیگر قرار گیرند.
| مرحله | شاخص قابل رصد | پیام احتمالی |
|---|---|---|
| مرز و تجارت | صادرات و واردات | توان تأمین ارز و کالا |
| گمرک | ترکیب کالا و زمان ترخیص | احتمال فشار بر عرضه |
| تولید | دسترسی به نهاده و ماشینآلات | هزینه و ظرفیت تولید |
| بازار | تورم خوراکی و کالا | انتقال فشار به قیمت مصرفکننده |
| خانوار | تورم دهکی | شدت متفاوت فشار بر گروههای درآمدی |
این زنجیره نشان میدهد چرا بررسی جنگ اقتصادی فقط با نرخ دلار یا تعداد تحریمهای جدید کافی نیست. برای سنجش اثر واقعی باید مسیر انتقال فشار از تجارت و ارز تا تولید، قیمت و قدرت خرید خانوار دنبال شود.
کدام شاخص برای سنجش فشار بر سفره مردم مهمتر است؟
اگر هدف فقط سنجش اثر فوری بر زندگی خانوار باشد، تورم خوراکی و تورم دهکی مستقیمترین شاخصها هستند. اما برای تشخیص فشارهای آینده، دادههای گمرک، واردات نهاده، منابع ارزی و وضعیت زنجیره تأمین اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
به همین دلیل افت تجارت امروز ممکن است اثر کامل خود را همان ماه در تورم نشان ندهد. اگر کاهش واردات مربوط به نهاده و مواد اولیه باشد، اثر آن میتواند با فاصله زمانی در تولید و سپس قیمت مصرفکننده ظاهر شود.
برای بررسی ضلع دیگر این مسئله، یعنی توان اقتصاد برای تأمین سرمایه بدون تشدید فشار پولی، گزارش توسعه اقتصادی بدون چاپ پول در چارسو اقتصاد مسیر تأمین مالی و محدودیتهای آن را بررسی کرده است.
جمعبندی؛ جنگ اقتصادی در سفره مردم با چه اعدادی دیده میشود؟
آخرین دادههای موجود تا پایان شهریور ۱۴۰۵ یک تصویر چندلایه میسازند: تورم نقطهای خوراکیها به ۱۲۷.۵ درصد رسیده، تورم کل ۸۹ درصد است، صادرات غیرنفتی در پنجماهه نخست حدود ۲۸.۲ درصد کاهش یافته و ارزش واردات نیز تقریباً ۲۵ درصد پایین آمده است.
همزمان، رشد ۶۶ درصدی ارزش واردات خودرو در شرایط کاهش بسیاری از اقلام وارداتی نشان میدهد فقط حجم تجارت مهم نیست؛ ترکیب واردات و نحوه تخصیص منابع نیز باید بررسی شود.
این اعداد بهتنهایی ثابت نمیکنند که تمام فشار معیشتی نتیجه جنگ یا تحریم است. اما وقتی تورم خوراکی، شکاف دهکی، صادرات، واردات و ترکیب گمرک کنار هم قرار میگیرند، میتوان مسیر انتقال فشار اقتصادی را بسیار دقیقتر دید: از محدودیت تجارت و ارز، به تولید و عرضه؛ و از آنجا به قیمت کالا و سفره خانوار.
پرسشهای پرتکرار درباره جنگ اقتصادی در سفره مردم
جنگ اقتصادی چگونه روی سفره مردم اثر میگذارد؟
فشار اقتصادی میتواند از مسیر محدودیت صادرات و درآمد ارزی، دشوارشدن واردات، افزایش هزینه انتقال پول و حملونقل و کاهش عرضه نهادهها به هزینه تولید و در نهایت قیمت کالاهای مصرفی منتقل شود.
تورم خوراکی در مرداد ۱۴۰۵ چقدر بوده است؟
براساس دادههای منتشرشده از مرکز آمار ایران، تورم نقطهای خوراکیها و آشامیدنیها در مرداد ۱۴۰۵ حدود ۱۲۷.۵ درصد بوده است.
واردات ایران در پنجماهه ۱۴۰۵ چقدر کاهش یافته است؟
حدود ۱۲.۵ میلیون تن کالا به ارزش ۱۶.۸ میلیارد دلار وارد شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل از نظر وزن حدود ۱۶ درصد و از نظر ارزش نزدیک به ۲۵ درصد کاهش نشان میدهد.
صادرات غیرنفتی ایران در ۱۴۰۵ چقدر کاهش یافته است؟
ارزش صادرات غیرنفتی تا ۲۵ مرداد حدود ۱۵ میلیارد دلار گزارش شده که نسبت به دوره مشابه سال قبل تقریباً ۲۸.۲ درصد کمتر است.
چرا کاهش واردات میتواند باعث افزایش قیمت مواد غذایی شود؟
اگر کاهش واردات شامل نهادههای کشاورزی، خوراک دام، مواد اولیه یا تجهیزات تولید باشد، کاهش عرضه یا افزایش هزینه تولید میتواند با فاصله زمانی به قیمت مواد غذایی منتقل شود.
آیا تورم ۱۲۷.۵ درصدی خوراکی فقط نتیجه جنگ اقتصادی است؟
خیر. از این آمار نمیتوان چنین رابطه مستقیمی نتیجه گرفت. تحریم و جنگ میتوانند بخشی از فشار را ایجاد کنند، اما سیاست ارزی و پولی، وضعیت تولید، کسری بودجه، عرضه داخلی و سایر عوامل نیز بر تورم اثر دارند.
منابع دادههای گزارش
مرکز آمار ایران / مهر
دنیای اقتصاد / مرکز آمار
گمرک ایران / تسنیم
گمرک ایران / دنیای اقتصاد
خبرآنلاین
خبرآنلاین / وزیر جهاد کشاورزی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟