درآمدهای مالیاتی در سالهای اخیر به عنوان مهمترین منبع تأمین بودجه عمومی دولت جایگزین درآمدهای نفتی شده است. روند صعودی چشمگیر این درآمدها از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ که ناشی از اصلاحات ساختاری و افزایش نرخهای مؤثر مالیاتی بود، در پی وقوع جنگ و شوکهای اقتصادی ناشی از آن با افت شدید و بیسابقهای مواجه شده است. دادههای موجود حاکی از آن است که در دو ماهه نخست سال ۱۴۰۵، درآمدهای مالیاتی واقعی پس از تعدیل تورم حدود ۶۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته است. این یادداشت با رویکردی توصیفی و تحلیلی، به بررسی روند تحولات درآمدهای مالیاتی در سالهای منتهی به جنگ و پیامدهای دوران پساجنگ بر آن میپردازد و نشان میدهد که چگونه اتکای شدید بودجه به مالیات، دولت را در شرایط بحرانی کنونی با کسری بودجه عمیق مواجه ساخته است.
در سالهای اخیر، سیاستگذاران اقتصادی ایران با هدف کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش پایداری بودجه گامهای جدی در جهت گسترش پایههای مالیاتی و بهبود وصول درآمدهای مالیاتی برداشتهاند. این استراتژی که با اجرای سامانه مؤدیان و اصلاح ساختار مالیاتی همراه شد، منجر به رشد چشمگیر درآمدهای مالیاتی گردید. این اتفاق از ابتدای دولت سیزدهم بصورت جدی به آغاز در آمد و دگرگونیها و پیشرفتهای زیادی داشت. بهگونهای که سهم مالیات از منابع عمومی بودجه از کمتر از ۳۰ درصد به حدود ۵۰ درصد افزایش یافت و نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی از ۵.۷ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۸.۳ درصد در سال ۱۴۰۳ رسید.
با این حال، وقوع جنگ و بهتبع آن، اختلال در فعالیتهای اقتصادی، تعطیلی کسبوکارها، کاهش تولید و صادرات و رکود گسترده، زنجیره وصول مالیات را با اختلال مواجه کرده است. این یادداشت تلاش دارد تا با استناد به دادههای موجود، تصویری روشن از تحولات درآمدهای مالیاتی در دوره پساجنگ ترسیم و دلالتهای آن برای بودجه دولت را تحلیل نماید.
روند صعودی درامدهای مالیاتی پیش از جنگ از سال 1400 تا 1404
دادههای آماری نشاندهنده یک روند صعودی شتابان در درآمدهای مالیاتی دولت در سالهای منتهی به جنگ است. این روند که حاصل تلاش نظاممند برای جایگزینی مالیات به جای نفت بود، رشدهای قابلتوجهی را به ثبت رساند. اتفاقی که در کشورهای توسعه یافته وجود دارد، در ایران نیز در حال جا افتادن بود.
بر اساس دادههای بودجه و عملکرد سنواتی، درآمدهای مالیاتی دولت از حدود ۳۳۱ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۰ به ۸۹۵ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۲ و در نهایت به ۱,۳۶۵ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ مصوب رسید. لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ با رشد ۵۳ درصدی نسبت به سال قبل، درآمدهای مالیاتی را ۲,۰۸۴ هزار میلیارد تومان پیشبینی کرده بود. این ارقام نشاندهنده رشد سالانه بیش از ۵۰ درصدی در سالهای ۱۴۰۱، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ است.
تغییرات در ترکیب درامدهای مالیاتی
بررسی ترکیب درآمدهای مالیاتی نشان میدهد که مالیات اشخاص حقوقی شرکتها با سهمی حدود ۴۰ درصد از کل درآمدهای مالیاتی، بزرگترین منبع درآمدی دولت بوده است. مالیات بر درآمدها با سهم حدود ۲۳ درصد و مالیات بر کالاها و خدمات با محوریت مالیات بر ارزشافزوده نیز سهم قابلتوجهی داشتهاند. در جدول ذیل، روند درامدهای مالیاتی دولت به همت از سال 1400 تا 1404 آورده شده است.
سازمان امور مالیاتی کشور
همانطور که در نمودار بالا مشخص شده است، رشد درامدهای مالیاتی بسیار واضح است. این رشد که برای سال 1401 تا 1404 به ترتیب 58، 72، 52 و 53 درصد بوده است، بیانگر رشد بالایی است. این رشد بیسابقه، هرچند از منظر تأمین منابع بودجه موفقیتآمیز بود، اما فشار فزایندهای بر بخشهای مولد اقتصاد وارد کرد و زمینهساز آسیبپذیری شدید درآمدهای دولت در مواجهه با شوکهای اقتصادی گردید.
کاهش فعالیتهای اقتصادی و درامد شرکتها در دوران پساجنگ
گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس حاکی از آن است که جنگ و تحریمهای شدید نفتی، اقتصاد ایران را با بحران عمیقی مواجه ساخته است. کاهش صادرات نفت و غیرنفتی، تعطیلی خطوط تولید و کاهش شدید تقاضای داخلی، درآمد شرکتها را به شدت کاهش داده است. بر اساس برخی برآوردهای صورت گرفته، جنگ منجر به از دست رفتن بیش از یک میلیون شغل مستقیم و بیکاری غیرمستقیم حدود دو میلیون نفر شده است. این وضعیت به معنای کاهش چشمگیر پایه مالیاتی اشخاص حقوقی و مالیات بر درآمد است. این آمار را میتوان از مالیاتهای دریافتی دولت در سالهای اخیر در دوماهه ابتدایی سال مشاهده نمود. جدول ذیل به خوبی این ادعا را ثابت کرده است.
سازمان امور مالیاتی کشور
همانطور که در نمودار بالا قابل مشاهده است در دو ماهه ابتدایی سال 1405 که کشور درگیر جنگ با رژیم صهیونی و آمریکایی بوده است درامد مالیاتی به 152 همت رسیده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال قبل این عدد 216 همت بوده است. حال این میزان کاهش را میتوان از اثرات مهم جنگ بر اقتصاد و درامد مالیاتی دولت ارزیابی نمود. آخرین دادههای منتشرشده از عملکرد مالیاتی در سال ۱۴۰۵، عمق فاجعه اقتصادی را نشان میدهد. در حالی که لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ با خوشبینی، درآمدهای مالیاتی را ۲,۹۶۱ هزار میلیارد تومان با رشد ۶۲ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۴ پیشبینی کرده بود اما اتفاق دیگری در واقع باتوجه به جنگ غیر منتظره رقم خورد.
گزارشها از تازهترین آمارهای سازمان امور مالیاتی حکایت دارد که درآمدهای مالیاتی در دو ماهه نخست سال ۱۴۰۵، پس از تعدیل اثر تورم حدود ۶۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته است. . این کاهش به دلیل تعطیلی گسترده فعالیتهای اقتصادی و نابودی کسبوکارها رخ داده است و در ادامه با افزایش بیکاری، کاهش مصرف و رکود بلندمدت تشدید خواهد شد.
اتکای افراطی بودجه به درآمدهای مالیاتی وابسته به سودآوری شرکتها و درآمد اشخاص، دولت را در برابر شوکهای کلان مانند جنگ به شدت آسیبپذیر ساخته و سقوط ۶۰ درصدی درآمد واقعی مالیاتی، کسری بودجهای جبرانناپذیر ایجاد کرده است.
تنوعبخشی به منابع درآمدی با گسترش پایههای مالیاتی مقاومتر مانند مالیات بر مصرف و ارزش افزوده، اصلاح هزینههای جاری دولت و ارائه بستههای حمایتی هدفمند برای احیای کسبوکارهای آسیبدیده جهت بازسازی تدریجی پایههای مالیاتی میتواند راهکاری برای خروج از وضعیت پیشبینی نشده جنگ برای ایران باشد. امید است ایران بتواند بااستفاده از راههای موجود قدمی محکم در راستای بهبود شرایط اقتصادی خود بردارد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟