در حالی که بازارها نگران نفت ۱۰۰ دلاری هستند، جهش قیمت کودهای شیمیایی و اختلال در تنگه هرمز، زنگ خطر شکلگیری موج تازه تورم غذایی در جهان را به صدا درآورده است.
بازار جهانی در آستانه بحرانی پنهان اما عمیق قرار گرفته است؛ بحرانی که نه از نفت، بلکه از افزایش شدید قیمت کودهای شیمیایی نشأت میگیرد و میتواند بهزودی به افزایش قیمت مواد غذایی در سطح جهانی منجر شود.
بر اساس گزارش TD Economics، منطقه خلیج فارس نقش کلیدی در تأمین کودهای نیتروژنی از جمله اوره و آمونیاک دارد و حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد تجارت جهانی این محصولات از تنگه هرمز عبور میکند؛ مسیری که طی هفتههای اخیر با اختلالات جدی مواجه بوده است.
چرا غذا گران میشود؟
بازارهای جهانی به این اختلال بهسرعت واکنش نشان دادهاند. دادهها نشان میدهد شاخص قیمت اوره طی هفتههای اخیر بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است؛ رشدی که مستقیماً هزینه تولید در بخش کشاورزی را تحت تأثیر قرار میدهد.
از آنجا که تولید کودهای ازته به گاز طبیعی وابسته است، همزمانی اختلال در بازار انرژی و کود، فشار مضاعفی بر کشاورزان وارد کرده است. تحلیلگران هشدار میدهند ادامه این روند میتواند به کاهش مصرف کود، افت بازدهی مزارع و در نهایت افزایش قیمت مواد غذایی منجر شود.
اثر افزایش قیمت گازوئیل بر سفره مردم آمریکا
نگرانیها تنها به بازار کود محدود نمیشود. قیمت گازوئیل نیز بهعنوان یکی از ارکان اصلی حملونقل و کشاورزی، در مسیر افزایشی قرار گرفته است.
طبق دادههای موجود، قیمت گازوئیل در آمریکا تا نیمه آوریل به ۵.۶۱ دلار در هر گالن رسیده که حدود ۴۵ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ است. با توجه به اینکه بین ۷۰ تا ۸۰ درصد مصرف سوخت در بخشهایی مانند حملونقل جادهای، ریلی و کشاورزی به گازوئیل وابسته است، هر افزایش جدید میتواند مستقیماً به رشد هزینه تولید و توزیع مواد غذایی منجر شود.
اقتصاددانان چه میگویند؟
در همین راستا، کیریاکوس پیراکاکیس اعلام کرده است که حدود یکسوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی از تنگه هرمز عبور میکند و هرگونه اختلال در این مسیر، بهسرعت در بازارهای جهانی منعکس خواهد شد.
همچنین اسکات بسنت از نهادهایی مانند گروه 20، صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی خواسته است برای تضمین دسترسی پایدار به کود شیمیایی، اقدامات هماهنگ انجام دهند. با این حال، کارشناسان معتقدند این اقدامات در کوتاهمدت نمیتواند کمبود عرضه در فصل کشت را جبران کند.
تأخیر در اثرگذاری تورم غذایی در راه است؟
تحلیلگران بازار انرژی معتقدند اثر کمبود کود با یک وقفه زمانی در بازار ظاهر میشود. در مرحله اول، افزایش قیمت نهادهها فشار بر کشاورزان را افزایش میدهد و در صورت کاهش مصرف یا سطح زیرکشت، چند ماه بعد عرضه محصولات کشاورزی کاهش یافته و قیمتها جهش پیدا میکند.
به بیان دیگر، اگر اختلال در تنگه هرمز ادامه یابد، شوک فعلی تنها به بازار انرژی محدود نمیماند و از مسیر افزایش هزینه کود و سوخت، به کل زنجیره تأمین غذا سرایت خواهد کرد.
چرا جهش قیمتی نهادههای کشاورزی به معنای فشار اقتصادی است؟
تحولات اخیر در بازار جهانی کودهای شیمیایی را باید بهعنوان بخشی از یک زنجیره بههمپیوسته از شوکهای عرضه در اقتصاد جهانی تحلیل کرد؛ شوکهایی که از بخش انرژی آغاز شده و اکنون در حال سرایت به بخش کشاورزی و امنیت غذایی هستند. افزایش بیش از ۵۰ درصدی قیمت اوره در فاصلهای کوتاه، نشاندهنده حساسیت بالای این بازار به ریسکهای ژئوپلیتیک، بهویژه اختلال در مسیرهای حیاتی تجارت مانند تنگه هرمز است.
برآوردها نشان میدهد که حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد تجارت جهانی کودهای نیتروژنی از این گلوگاه عبور میکند. این تمرکز جغرافیایی، ریسک عرضه را بهشدت افزایش میدهد؛ بهطوری که هرگونه اختلال موقتی میتواند به جهش قیمتی سریع در بازارهای جهانی منجر شود. این پدیده پیشتر در بازار نفت تجربه شده، اما اکنون در حال تکرار در بازاری است که تأثیر مستقیمتری بر معیشت خانوارها دارد.
اقتصاد کشاورزی چه میگوید؟
از منظر هزینه تولید، کودهای ازته یکی از اصلیترین نهادههای کشاورزی محسوب میشوند و سهم قابلتوجهی در ساختار هزینهای تولید محصولات اساسی دارند. در بسیاری از کشورها، بین ۱۵ تا ۳۰ درصد هزینه تولید محصولات زراعی به کود و نهادههای شیمیایی اختصاص دارد. بنابراین، افزایش ۵۰ درصدی قیمت این نهاده میتواند بهطور مستقیم هزینه نهایی تولید را حداقل ۷ تا ۱۵ درصد افزایش دهد؛ رقمی که در شرایط حاشیه سود پایین کشاورزی، فشار قابلتوجهی بر تولیدکنندگان وارد میکند.
این فشار زمانی تشدید میشود که همزمان بازار انرژی نیز در وضعیت صعودی قرار دارد. قیمت گازوئیل در آمریکا به حدود ۵.۶۱ دلار در هر گالن رسیده که نسبت به دوره پیش از بحران حدود ۴۵ درصد افزایش نشان میدهد. از آنجا که بین ۷۰ تا ۸۰ درصد عملیات حملونقل و بخش قابلتوجهی از فعالیتهای کشاورزی به این سوخت وابسته است، افزایش قیمت آن بهطور مستقیم هزینه لجستیک و تولید را بالا میبرد. در نتیجه، اقتصاد با یک شوک دوگانه هزینه مواجه میشود که میتوان به افزایش همزمان قیمت نهاده کود و هزینه حملونقل اشاره داشت.
بازار مواد غذایی چقدر اثر میگیرد؟
نکته مهم در تحلیل این روند، ماهیت تأخیری اثرگذاری آن بر بازار مواد غذایی است. برخلاف بازار انرژی که واکنش قیمتی آن تقریباً آنی است، بازار کشاورزی با یک وقفه زمانی چندماهه عمل میکند. افزایش قیمت کود در فصل کشت، در کوتاهمدت به کاهش مصرف یا تغییر الگوی کشت منجر میشود و این تصمیمات، چند ماه بعد خود را بهصورت کاهش عرضه در بازار نشان میدهد. مطالعات نشان میدهد کاهش ۱۰ درصدی مصرف کود میتواند بین ۲ تا ۵ درصد از عملکرد محصولات اصلی بکاهد؛ رقمی که در مقیاس جهانی به کاهش میلیونها تن از تولید محصولات اساسی منجر میشود.
در این میان، نقش سیاستگذاری بینالمللی نیز قابل توجه است. درخواست هماهنگی از سوی نهادهایی مانند صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی نشاندهنده درک فزاینده از ماهیت سیستمی این بحران است. با این حال، تجربه بحرانهای قبلی از جمله شوک غذایی سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۲۲ نشان میدهد که مداخلات سیاستی معمولاً با تأخیر اثرگذار هستند و در کوتاهمدت نمیتوانند شکاف عرضه را بهطور کامل جبران کنند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟