ناترازی برق در ایران فقط حاصل کمبود ظرفیت نیروگاهی نیست؛ بخشی از مسئله در فاصله میان برق تولیدشده و برق قابل تحویل به مصرف‌کننده شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، کاهش تلفات شبکه می‌تواند معادل آزادسازی بخشی از ظرفیت تولید عمل کند؛ بدون آنکه برای آن نیروگاه جدید ساخته شود.
طرح ملی «مهتاب» با تمرکز بر شناسایی مصرف‌های غیرمجاز، اصلاح انشعابات، کنترل کنتورها و جمع‌آوری کابل‌های غیرمجاز، در چند ماه گذشته به یکی از ابزارهای مدیریت تلفات شبکه تبدیل شده است. تازه‌ترین آمار منتشرشده از اجرای این طرح نشان می‌دهد بیش از ۱.۲ میلیون مصرف‌کننده غیرمجاز تعیین تکلیف شده و بیش از ۱.۱ میلیون متر کابل غیرمجاز جمع‌آوری شده است. همچنین حدود ۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت انرژی در چارچوب این اقدامات احصا شده است.
۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت؛ عددی بزرگ‌تر از یک صرفه‌جویی معمولی
۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت انرژی، اگر در یک بازه شش‌ماهه محقق شده باشد، معادل متوسط حدود ۹۵۰ میلیون کیلووات‌ساعت در ماه و نزدیک به ۳۱.۲ میلیون کیلووات‌ساعت در روز است.
اگر همین میزان را به‌صورت متوسط توان محاسبه کنیم، حدود ۱.۳ گیگاوات توان پیوسته به دست می‌آید. البته این عدد با «ظرفیت پیک آزادشده» یکسان نیست، زیرا بار برق در طول شبانه‌روز ثابت نیست و مصرف‌های غیرمجاز عمدتاً در ساعات مختلف الگوی متفاوتی دارند.
بنابراین ارزش اقتصادی طرح فقط در مقدار انرژی سالانه صرفه‌جویی‌شده نیست؛ بخش مهم‌تر، کاهش بار همزمان شبکه در ساعات اوج مصرف است.
| شاخص | مقدار | معادل اقتصادی ـ فنی |
| انرژی احصاشده | حدود ۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت | حدود ۹۵۰ میلیون کیلووات‌ساعت در ماه |
| متوسط روزانه | حدود ۳۱.۲ میلیون کیلووات‌ساعت | حدود ۱.۳ گیگاوات توان متوسط |
| مصرف‌کنندگان غیرمجاز تعیین تکلیف‌شده | بیش از ۱.۲ میلیون | کاهش بار کنترلنشده شبکه |
| کابل غیرمجاز جمع‌آوری‌شده | بیش از ۱.۱ میلیون متر | کاهش بخشی از تلفات و مصارف خارج از ضابطه |
یک میلیون و ۲۰۰ هزار مصرف‌کننده؛ مسئله فقط «برق دزدی» نیست
تمرکز صرف بر واژه «برق‌دزدی» می‌تواند ابعاد اقتصادی مسئله را کوچک نشان دهد. بخش قابل توجهی از مصرف کنترلنشده شبکه ناشی از انشعاب غیرمجاز، کنتور معیوب یا دستکاری‌شده، مصارف بدون اندازه‌گیری دقیق و استخراج غیرمجاز رمزارز است.
از نگاه اقتصادی، تفاوت اصلی میان مصرف مجاز و غیرمجاز در این است که در حالت دوم، بخشی از انرژی از شبکه دریافت می‌شود اما هزینه واقعی آن به‌درستی در سیستم اندازه‌گیری و وصول منعکس نمی‌شود. نتیجه، انتقال هزینه به سایر مشترکان و افزایش فشار مالی بر شرکت‌های توزیع است.
وقتی بیش از ۱.۲ میلیون نقطه مصرف تحت کنترل قرار می‌گیرد، مسئله فقط کاهش مصرف نیست؛ بلکه افزایش دقت اندازه‌گیری و کاهش شکاف میان انرژی تحویلی، انرژی ثبت‌شده و انرژی وصول‌شده نیز مطرح است.
چرا ۳۸۰۰ مگاوات با ۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت یکی نیست؟
یکی از مهم‌ترین نکات در تحلیل آمار طرح مهتاب، تفکیک «انرژی صرفه‌جویی‌شده» از «ظرفیت آزادشده» است.
۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت یک مقدار انرژی است، در حالی که ۳۸۰۰ مگاوات یک توان لحظه‌ای یا ظرفیت بار محسوب می‌شود. این دو شاخص را نمی‌توان مستقیماً معادل یکدیگر دانست.
در گزارش‌های مختلف اجرای طرح، ارقام متفاوتی برای ظرفیت آزادشده اعلام شده است؛ از جمله ۲۵۰۰ مگاوات ظرفیت مجازی در شهریور و هدف کاهش حدود ۳۵۰۰ مگاوات از مصرف غیرمجاز تا پایان شهریور. در یک گزارش دیگر نیز کاهش حدود ۳۱۶۹ مگاواتی بار مصرفی در نتیجه ساماندهی انشعاب‌های غیرمجاز اعلام شده است.
بنابراین اگر عدد ۳۸۰۰ مگاوات به‌عنوان ظرفیت آزادشده مطرح شود، نباید آن را معادل تولید سالانه یک نیروگاه دانست. این عدد بیشتر بیانگر بار قابل حذف یا ظرفیت آزادشده در شبکه است.
| شاخص ظرفیت | مقدار اعلام‌شده | برداشت اقتصادی |
| نیروگاه مجازی ایجادشده | حدود ۲۵۰۰ مگاوات | ظرفیت آزادشده بدون احداث نیروگاه |
| کاهش بار هدف‌گذاری‌شده | حدود ۳۵۰۰ مگاوات | ظرفیت مورد انتظار از ساماندهی مصارف |
| کاهش بار گزارش‌شده در یک مرحله | حدود ۳۱۶۹ مگاوات | کاهش بار غیرمجاز شبکه |
| عدد مطرح‌شده برای ظرفیت آزادشده | حدود ۳۸۰۰ مگاوات | نیازمند تفکیک از انرژی صرفه‌جویی‌شده |
اقتصاد طرح؛ هزینه کمتر از ساخت نیروگاه
ساخت یک نیروگاه جدید برای جبران ناترازی، به سرمایه‌گذاری سنگین، زمین، تجهیزات، سوخت، خطوط انتقال و زمان چندساله نیاز دارد. در مقابل، کاهش تلفات و حذف مصرف‌های غیرمجاز از طریق اصلاح شبکه و اندازه‌گیری هوشمند، می‌تواند با سرمایه‌گذاری بسیار کمتری بخشی از ظرفیت ازدست‌رفته را به شبکه برگرداند.
به همین دلیل، کاهش تلفات را می‌توان نوعی سرمایه‌گذاری در سمت عرضه بدون ساخت نیروگاه دانست.
اگر یک مگاوات ظرفیت جدید نیروگاهی به‌عنوان ظرفیت مورد نیاز برای پاسخ به پیک در نظر گرفته شود، آزادسازی هزاران مگاوات بار غیرمجاز از نظر برنامه‌ریزی شبکه معادل کاهش بخشی از نیاز به ظرفیت جدید است؛ هرچند از نظر فنی جایگزین کامل نیروگاه نیست.
تفاوت مهم اینجاست که نیروگاه جدید، ظرفیت تولید ایجاد می‌کند؛ اما طرح مهتاب، ظرفیت موجود اما بلااستفاده یا هدررفته شبکه را بازیابی می‌کند.
هر ۱ درصد کاهش تلفات چه معنایی دارد؟
اگر تلفات شبکه در محدوده حدود ۱۰ درصد قرار داشته باشد، کاهش حتی چند واحد درصدی می‌تواند مقدار قابل توجهی انرژی را آزاد کند. برای نمونه، اگر انرژی تحویلی شبکه را به‌صورت فرضی ۳۰۰ میلیارد کیلووات‌ساعت در سال در نظر بگیریم، کاهش یک واحد درصدی تلفات معادل حدود ۳ میلیارد کیلووات‌ساعت انرژی خواهد بود.
این محاسبه نشان می‌دهد چرا سیاست کاهش تلفات می‌تواند از نظر اقتصادی جذاب باشد: حتی تغییرات کوچک در نرخ تلفات، در مقیاس شبکه ملی به میلیاردها کیلووات‌ساعت انرژی تبدیل می‌شود.
البته این محاسبه یک سناریوی تحلیلی است و رقم ۳۰۰ میلیارد کیلووات‌ساعت به‌عنوان داده واقعی مصرف کشور در این محاسبه استفاده نشده است.
مسئله اصلی؛ ماندگاری صرفه‌جویی
اثر اقتصادی طرح مهتاب زمانی قابل توجه خواهد بود که کاهش مصرف غیرمجاز دائمی باشد. اگر یک انشعاب غیرمجاز جمع‌آوری شود اما دوباره ایجاد شود، یا کنتور اصلاح شود ولی امکان دستکاری مجدد وجود داشته باشد، بخشی از دستاورد طرح از بین می‌رود.
به همین دلیل، مرحله بعدی طرح باید از برخورد موردی به سمت اندازه‌گیری هوشمند، پایش لحظه‌ای، شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف و اتصال اطلاعات مشترکان به سامانه‌های نظارتی حرکت کند.
در این مدل، هدف فقط جمع‌آوری کابل نیست؛ هدف ایجاد شبکه‌ای است که در آن انحراف مصرف سریع شناسایی شود.
چرا کاهش تلفات برای صنایع هم اهمیت دارد؟
ناترازی برق هزینه مستقیمی برای صنایع دارد. کاهش تولید، توقف خطوط، تغییر شیفت کاری و استفاده از مولدهای اضطراری، بخشی از هزینه‌هایی است که در زمان کمبود برق به بخش تولید منتقل می‌شود.
بنابراین هر مگاوات ظرفیت آزادشده از طریق کاهش مصرف غیرمجاز، در صورت استفاده در ساعات اوج، می‌تواند به کاهش فشار بر برنامه مدیریت بار صنایع کمک کند.
از این منظر، ۲۵۰۰ تا ۳۵۰۰ مگاوات ظرفیت آزادشده صرفاً یک عدد فنی نیست؛ بلکه می‌تواند در صورت تثبیت، بخشی از ظرفیت مورد نیاز برای جلوگیری از محدودیت برق صنایع در دوره‌های اوج مصرف را فراهم کند.
جمع‌بندی؛ نیروگاه مجازی، نه جایگزین نیروگاه واقعی
طرح مهتاب نشان می‌دهد بخشی از ناترازی برق را می‌توان از مسیر مدیریت تلفات و مصرف هدف گرفت، نه فقط از مسیر افزایش ظرفیت تولید.
شناسایی بیش از ۱.۲ میلیون مصرف‌کننده غیرمجاز، جمع‌آوری بیش از ۱.۱ میلیون متر کابل و احصای حدود ۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت انرژی نشان می‌دهد ظرفیت قابل توجهی خارج از کنترل مؤثر شبکه قرار داشته است.
با این حال، نباید این دستاورد را با احداث نیروگاه یکسان دانست. نیروگاه جدید ظرفیت تولید ایجاد می‌کند، اما مهتاب ظرفیت ازدست‌رفته یا هدررفته را بازیابی می‌کند. بنابراین بهترین سیاست برای کاهش ناترازی، ترکیب سه مسیر است: کاهش تلفات، مدیریت مصرف و توسعه ظرفیت تولید.
در این میان، عدد ۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت مهم است، اما شاخص تعیین‌کننده‌تر، میزان کاهش بار پیک و ماندگاری آن در شبکه خواهد بود. اگر ظرفیت آزادشده در محدوده چند هزار مگاوات تثبیت شود، طرح مهتاب می‌تواند از یک برنامه مقابله با انشعاب‌های غیرمجاز به یک ابزار اقتصادی برای کاهش هزینه ناترازی برق تبدیل شود.
سوالات متداول
۱. طرح مهتاب چیست و چه هدفی دارد؟
طرح مهتاب با هدف شناسایی و ساماندهی مصرف‌های غیرمجاز، کاهش تلفات شبکه و آزادسازی ظرفیت برق اجرا شده است.
۲. طرح مهتاب تاکنون چه میزان انرژی صرفه‌جویی کرده است؟
بر اساس آمار اعلام‌شده، حدود ۵.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت انرژی در چارچوب این طرح احصا شده است.
۳. چند مصرف‌کننده غیرمجاز در طرح مهتاب شناسایی شده‌اند؟
بیش از ۱.۲ میلیون مصرف‌کننده غیرمجاز تعیین تکلیف شده و بیش از ۱.۱ میلیون متر کابل غیرمجاز جمع‌آوری شده است.
۴. طرح مهتاب چه میزان ظرفیت برق به شبکه اضافه کرده است؟
در گزارش‌های مختلف، ظرفیت آزادشده بین حدود ۲۵۰۰ تا ۳۸۰۰ مگاوات اعلام شده است که به معنای کاهش بار شبکه بدون احداث نیروگاه جدید است.
۵. آیا طرح مهتاب می‌تواند جایگزین ساخت نیروگاه شود؟
خیر. این طرح جایگزین نیروگاه‌سازی نیست، اما با کاهش تلفات و مصرف غیرمجاز می‌تواند بخشی از ظرفیت مورد نیاز شبکه را بدون سرمایه‌گذاری برای احداث نیروگاه جدید آزاد کند.
منابع گزارش
توانیر
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟