تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه ساده برای تردد کشتی و تجارت انرژی نیست. یکی از نکات برجسته دریای خاورمیانه این است که بخشی از ارتباطات دیجیتال کشورهای منطقه نیز به زیرساخت‌هایی وابسته است که از این پهنه عبور می‌کنند.
هشدار مقام‌های ایرانی درباره احتمال هدف‌قرارگرفتن کابل‌های زیردریایی، پرسشی تازه را برجسته کرده است. آیا ایران می‌تواند از این مسیر هزینه اقتصادی تحمیل کند؟
بررسی منابع تخصصی نشان می‌دهد چنین اختلالی امکان‌پذیر است و می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد؛ اما برای شناخت ابعاد آن باید میان توان بالقوه، اقدام تأییدشده و اندازه واقعی خسارت تفاوت گذاشت.
چرا کابل‌های زیردریایی برای اقتصاد جهان اهمیت دارند؟
آنچه در استفاده روزمره «فضای ابری» نامیده می‌شود، بر شبکه‌ای فیزیکی از مراکز داده، تجهیزات ارتباطی و کابل‌ها تکیه دارد. بخش بزرگی از ارتباط میان کشورها از مسیر کابل‌های فیبر نوری زیردریایی برقرار می‌شود.
طبق اعلام اتحادیه بین‌المللی مخابرات، بیش از ۹۹ درصد تبادل داده بین‌المللی از کابل‌های زیردریایی عبور می‌کند. این زیرساخت، ارتباطات مالی، خدمات ابری و فعالیت‌های فرامرزی دولت‌ها و بنگاه‌ها را پشتیبانی می‌کند.
به همین دلیل، آسیب به کابل به معنای تأخیر در دسترسی به سامانه‌های مالی، اختلال در خدمات سازمانی و کاهش کیفیت ارتباط با مشتریان خارجی است.
بااین‌حال، وابستگی جهان به کابل‌های زیردریایی به معنای وابستگی یکسان به همه گذرگاه‌ها نیست. اهمیت جهانی شبکه و اهمیت منطقه‌ای هرمز، دو موضوع مرتبط اما متفاوت‌اند.
داده‌های موجود درباره اهمیت کابل‌ها و آثار اختلال
برای ارزیابی تهدید باید آمار وابستگی شبکه را در کنار تجربه واقعی اختلال قرار داد.
| شاخص یا تجربه | داده گزارش‌شده | معنای اقتصادی |
|---|---|---|
| سهم کابل‌های زیردریایی از تبادل داده بین‌المللی | بیش از ۹۹ درصد | ارتباطات فرامرزی به زیرساخت فیزیکی کابل‌ها وابسته است |
| سهم هرمز از پهنای باند بین‌المللی جهان | حدودا یک درصد | اثر مستقیم احتمالی، بیشتر منطقه‌ای است |
| ترافیک اندازه‌گیری‌شده اتصالات امارات در اختلال سپتامبر ۲۰۲۵ | کاهش تا ۲۸ درصد | خرابی کابل می‌تواند به افت محسوس ارتباط منجر شود |
| میانه پهنای باند اندازه‌گیری‌شده در شبکه du در همان رویداد | کاهش از ۲۵ به ۹٫۸ مگابیت‌برثانیه | ادامه اتصال الزاماً به معنای حفظ کیفیت خدمات نیست |
منابع: اتحادیه بین‌المللی مخابرات، کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها و گزارش اختلالات سه‌ماهه سوم ۲۰۲۵ کلادفلر. شاخص‌های کلادفلر مربوط به شبکه‌ها و بازه‌های اندازه‌گیری مشخص‌اند؛ کاهش آن‌ها معادل کاهش هم‌اندازه کل اقتصاد یا تمام ظرفیت اینترنت امارات نیست.
این تجربه نشان می‌دهد برای ایجاد هزینه اقتصادی، لزوماً نیازی به قطع کامل ارتباط نیست. نفس کاهش کیفیت و افزایش تأخیر نیز می‌تواند ارائه خدمات را دشوارتر کند.
آیا ایران واقعاً می‌تواند به کابل‌های منطقه آسیب بزند؟
پاسخ کوتاه این است که آسیب‌زدن به زیرساخت ارتباطی منطقه برای ایران، یک امکان واقعی و قابل‌اعتناست.
رویترز در گزارش ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، به نقل از دو مقام ارشد امنیتی ایران از تهیه برنامه‌هایی برای هدف‌قرار‌دادن کابل‌های ارتباطی در صورت تجدید حملات آمریکا و اسرائیل خبر داد. در همان گزارش، اظهارات یدالله جوانی درباره امکان هدف‌گرفتن هفت کابل عمده نیز نقل شده است.
منابع تخصصی نیز زیرساخت کابل را آسیب‌ناپذیر نمی‌دانند. اتحادیه بین‌المللی مخابرات، مخاطرات فیزیکی و تمرکز جغرافیایی شبکه را از چالش‌های تاب‌آوری معرفی کرده است. بنابراین، کنارگذاشتن تهدید ایران با این استدلال که آسیب‌رسانی به کابل‌ها اصولاً ممکن نیست، پشتوانه فنی ندارد.
در عین حال، تعداد کابل‌ها باید با تعریف یکسان مقایسه شود. کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها در بیانیه مه ۲۰۲۶ از پنج بخش فعال سامانه‌های کابلی عبوری از هرمز سخن گفته است.
چرا پیامد اختلال برای کشورهای منطقه یکسان نیست؟
شدت خسارت به تعداد کابل‌ها به‌تنهایی وابسته نیست. پرسش تعیین‌کننده این است که پس از خرابی، چه مقدار ترافیک را می‌توان به مسیرهای مستقل و دارای ظرفیت کافی منتقل کرد.
تله‌جئوگرافی تأکید می‌کند کشورهای خلیج فارس ارتباطات زمینی نیز دارند و هیچ‌کدام برای تمام نیاز ارتباطی بین‌المللی خود، صددرصد به کابل‌های زیردریایی وابسته نیستند. بااین‌حال، وجود مسیر زمینی الزاماً به معنای ظرفیت کافی برای جایگزینی تمام ترافیک نیست.
در نتیجه، دو اپراتور یا دو کشور ممکن است از خرابی مشابه، آثار متفاوتی بپذیرند. یکی می‌تواند بخش بزرگی از ترافیک را منتقل کند؛ دیگری ممکن است با ازدحام، افت سرعت یا محدودیت برخی خدمات مواجه شود.
بنابراین می‌توان گفت ایران می‌تواند اتصال منطقه را با خطر جدی روبه‌رو کند.
آسیب به کابل‌ها چگونه هزینه اقتصادی ایجاد می‌کند؟
اثر اقتصادی اختلال از چند مسیر منتقل می‌شود:
خدمات مالی و پرداخت: افت کیفیت ارتباط می‌تواند دسترسی به خدمات فرامرزی، سامانه‌های شرکتی و تبادل اطلاعات مالی را مختل کند؛ هرچند همه شبکه‌های پرداخت وابستگی یکسانی ندارند.
رایانش ابری و فعالیت بنگاه‌ها: کندی یا ناپایداری ارتباط می‌تواند استفاده از نرم‌افزارهای سازمانی، پشتیبان‌گیری و ارتباط میان مراکز داده را دشوارتر سازد.
تجارت الکترونیکی و خدمات صادراتی: روشگاه‌ها، شرکت‌های خدماتی و کسب‌وکارهای دارای مشتری خارجی ممکن است با کاهش کیفیت خدمت یا تأخیر در انجام سفارش مواجه شوند.
هزینه تداوم فعالیت: انتقال ترافیک، تهیه ظرفیت جایگزین و اجرای برنامه‌های اضطراری می‌تواند هزینه اپراتورها و مشتریان سازمانی را افزایش دهد.
رویترز نیز به نقل از کارشناسان، اختلال در تراکنش‌های مالی، تجارت الکترونیکی و خدمات ابری را از پیامدهای احتمالی آسیب هم‌زمان به چند کابل دانسته است. میزان اثر به امکان تغییر مسیر و ظرفیت موجود وابسته خواهد بود.
چرا زمان بازیابی شبکه اهمیت دارد؟
خرابی یک رویداد است اما بازگشت پایدار خدمات فرایندی است که به تجهیزات، نیروی متخصص، دسترسی و هماهنگی نیاز دارد. بخشی از ترافیک ممکن است زودتر به مسیر دیگر منتقل شود، درحالی‌که بازسازی ظرفیت آسیب‌دیده زمان بیشتری ببرد.
گزارش تاب‌آوری کابل‌های زیردریایی اتحادیه بین‌المللی مخابرات، افزایش زمان لازم برای تعمیر و وابستگی برخی کشورها به تعداد محدودی سامانه را از مسائل مهم معرفی کرده است. این نهاد همچنین بر تسهیل فرایندهای تعمیر و تنوع جغرافیایی مسیرها تأکید دارد.
در شرایط ناامن، دشوارشدن دسترسی و هماهنگی می‌تواند زمان بازگشت ظرفیت را افزایش دهد. از منظر اقتصادی، هرچه این دوره طولانی‌تر شود، هزینه استفاده از جایگزین‌ها و نااطمینانی بنگاه‌ها نیز می‌تواند بیشتر شود.
بااین‌حال، نباید «مدت تعمیر فیزیکی»، «کل دوره بازیابی ظرفیت» و «مدت قطع دسترسی کاربر» را یکسان گرفت. شبکه ممکن است پیش از پایان تعمیر، با کیفیتی متفاوت به کار ادامه دهد.
آیا مسیرهای زمینی و ماهواره‌ها می‌توانند جای کابل‌ها را بگیرند؟
مسیرهای جایگزین می‌توانند شدت اختلال را کاهش دهند، اما ظرفیت، هزینه و استقلال آن‌ها اهمیت دارد. داشتن چند اتصال، زمانی تاب‌آوری بیشتری ایجاد می‌کند که همه آن‌ها به یک محدودیت مشترک وابسته نباشند.
در تحلیل تله‌جئوگرافی، شبکه‌های زمینی بخشی از پشتوانه ارتباطی منطقه‌اند؛ بااین‌حال، کفایت آن‌ها برای انتقال کامل ترافیک آسیب‌دیده تضمین نشده است.
ارتباط ماهواره‌ای نیز برای برخی کاربردها مفید است، اما نمی‌توان آن را جایگزین فوری و هم‌اندازه همه ظرفیت ازدست‌رفته کابل‌ها فرض کرد. گزارش توضیحی رویترز در آوریل ۲۰۲۶، محدودیت حجم قابل‌انتقال و هزینه را از موانع چنین جایگزینی معرفی کرده است.
از این رو، افزایش تعداد کابل‌ها با افزایش مسیرهای مستقل یکسان نیست. تاب‌آوری زمانی تقویت می‌شود که شبکه بتواند پس از خرابی، بخش ضروری خدمات را با ظرفیت و کیفیت قابل‌قبول حفظ کند.
اختلال منطقه‌ای چگونه بر شرکت‌ها و سرمایه جهانی اثر می‌گذارد؟
محدودبودن سهم هرمز از پهنای باند جهان، به معنای بی‌اهمیت‌بودن ارتباطات منطقه نیست. شرکت‌های چندملیتی، سرمایه‌گذاران و ارائه‌دهندگان خدمات ابری در کشورهای خلیج فارس فعالیت دارند و بخشی از ارزش دارایی آن‌ها به قابلیت ارائه خدمت پایدار وابسته است.
مایکروسافت در سپتامبر ۲۰۲۶ از برنامه سرمایه‌گذاری بیش از ۱۰ میلیارد دلار در هزینه‌های سرمایه‌ای و عملیاتی منطقه تا سال ۲۰۳۰ خبر داد. این شرکت همچنین برنامه‌ای بیش از ۴۰۰ میلیون دلار برای ارتباطات زمینی و زیردریایی اعلام کرد. این ارقام، برنامه سرمایه‌گذاری‌اند و نباید آن‌ها را خسارت احتمالی یک حادثه معرفی کرد.
برداشت اقتصادی از این تعهدات بیانگر آن است که قابلیت اتکای ارتباطات، بخشی از محیط سرمایه‌گذاری منطقه است. اختلال پایدار می‌تواند بر هزینه تداوم خدمت، ارزیابی ریسک و تصمیم‌های آینده شرکت‌ها اثر بگذارد.
پس پیامد فرامرزی محتمل، از مسیر فعالیت بنگاه‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها منتقل می‌شود.
جمع‌بندی؛ آیا کابل‌ها می‌توانند اهرم اقتصادی ایران باشند؟
بله؛ آسیب‌رسانی به کابل‌های ارتباطی منطقه برای ایران یک امکان واقعی و قابل‌اعتناست و تهدید آن می‌تواند بر محاسبات اقتصادی و امنیتی کشورهای خلیج فارس اثر بگذارد. پیامد احتمالی نیز فراتر از کندی اینترنت خانگی است و می‌تواند خدمات مالی، فعالیت بنگاه‌ها، رایانش ابری و سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی را تحت فشار قرار دهد.
خسارت مستقیم احتمالی عمدتاً منطقه‌ای است و شدت آن به ظرفیت جایگزین و زمان بازیابی بستگی دارد. پیامدهای جهانی، در صورت گسترش و تداوم اختلال، از مسیر شرکت‌ها و خدمات فرامرزی منتقل می‌شوند.
سؤالات پرتکرار درباره کابل‌های زیردریایی و ایران
آیا ایران می‌تواند کابل‌های اینترنت منطقه را هدف بگیرد؟
این امکان از نظر فنی و امنیتی قابل‌اعتناست و مقام‌های ایرانی نیز آن را مطرح کرده‌اند.
آیا آسیب به کابل‌های هرمز اینترنت جهان را قطع می‌کند؟
خیر. سهم هرمز از پهنای باند بین‌المللی جهان حدودا یک درصد برآورد شده و خطر مستقیم بیشتر متوجه ارتباطات منطقه است.
مهم‌ترین پیامد اقتصادی احتمالی چیست؟
کاهش کیفیت خدمات مالی و ابری، اختلال در فعالیت کسب‌وکارها و افزایش هزینه حفظ ارتباط و تداوم خدمت.
آیا مسیرهای زمینی و ماهواره‌ای تمام مشکل را حل می‌کنند؟
می‌توانند بخشی از خسارت را کاهش دهند؛ اما جایگزینی کامل به ظرفیت، هزینه و استقلال مسیرها وابسته است.
چرا مدت اختلال اهمیت دارد؟
زیرا تداوم محدودیت ظرفیت می‌تواند هزینه و نااطمینانی را افزایش دهد؛ حتی اگر بخشی از ارتباطات از مسیرهای دیگر برقرار بماند.
منابع گزارش
- رویترز؛ گزارش ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ درباره تهدید کابل‌های زیردریایی منطقه
- اتحادیه بین‌المللی مخابرات؛ اهمیت و تاب‌آوری کابل‌های زیردریایی
- اتحادیه بین‌المللی مخابرات؛ گزارش تاب‌آوری، ژوئیه ۲۰۲۶
- کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها؛ توضیحات درباره اهمیت منطقه‌ای هرمز
- تله‌جئوگرافی؛ زیرساخت کابل و ارتباطات کشورهای خلیج فارس
- کلادفلر؛ گزارش اختلالات اینترنت در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۵
- مایکروسافت؛ برنامه سرمایه‌گذاری در فناوری و تاب‌آوری دیجیتال خاورمیانه
- رویترز؛ بررسی ریسک کابل‌ها و محدودیت گزینه‌های جایگزین
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟