توافق ایران و عمان درباره مسیرهای دریایی تنگه هرمز وارد مرحله رایزنی‌های فنی و منطقه‌ای شده، اما هنوز توافق جمعی و اجرایی برای مدیریت این آبراه با تمام کشورهای عربی اعلام نشده است. در تازه‌ترین تحول، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، روز ۴ آبان ۱۴۰۵ پیشنهاد تشکیل یک چارچوب امنیتی با حضور هشت کشور خلیج فارس و امضای پیمان عدم تعرض را مطرح کرد. هم‌زمان، طرح ایجاد «کمیسیون تنگه هرمز» بر اساس الگوی مدیریت رود دانوب در محافل کارشناسی بررسی می‌شود؛ طرحی که هنوز به توافق رسمی کشورها تبدیل نشده است.
به گزارش چارسو اقتصاد، موضوع توافق اعراب با ایران درباره تنگه هرمز پس از انتشار تحلیل‌هایی درباره مذاکرات جداگانه کشورهای عربی با تهران مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، بررسی بیانیه‌های رسمی ایران و عمان نشان می‌دهد باید میان توافق بر سر چارچوب تردد دریایی، رایزنی‌های منطقه‌ای و پیشنهاد تشکیل نهاد مشترک تفاوت گذاشت.
توافق ایران و عمان درباره تنگه هرمز شامل چه مواردی است؟
ایران و عمان در بیانیه مشترک ۲۵ اوت ۲۰۲۶، برابر با ۳ شهریور ۱۴۰۵، درباره چارچوبی مرحله‌ای برای ازسرگیری تردد ایمن کشتی‌ها گفت‌وگو کردند. این بیانیه در وب‌سایت رسمی وزارت امور خارجه عمان منتشر شده است.
بر اساس این سند، مهم‌ترین محورهای تفاهم و مذاکرات فنی دو کشور عبارت‌اند از:
- ایجاد کریدور موقت دریایی: پیش‌بینی یک مسیر مشترک موقت برای تسهیل تردد ایمن کشتی‌ها در تنگه هرمز.
- همکاری برای پاک‌سازی مین‌ها: توافق بر اجرای پروژه مشترک برای رفع مخاطرات مین‌گذاری در تنگه.
- مذاکرات درباره مسیر دائمی: ادامه گفت‌وگوهای فنی برای تعیین کریدور پایدار و نحوه مدیریت آینده آن.
- هماهنگی تردد کشتی‌ها: بررسی سازوکارهای تبادل اطلاعات، مدیریت عبور شناورها و خدمات ایمنی و ناوبری.
- رایزنی با همسایگان: تأکید بر گفت‌وگو با دیگر کشورهای منطقه درباره ترتیبات دریایی.
نکته مهم: اعلام توافق بر سر چارچوب یا اجرای یک پروژه در آینده، به معنای عملیاتی‌شدن کامل آن نیست. بیانیه ایران و عمان، ادامه مذاکرات فنی برای مدیریت دائمی تنگه را نیز پیش‌بینی کرده است.
چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش «کریدور تنگه هرمز با عمان؛ مسیر جدید فعال شده و ایران عوارض می‌گیرد؟» تفاوت توافق بر سر مسیر و اجرای واقعی ترتیبات دریایی را بررسی کرده است.
آیا کشورهای عربی توافق جداگانه‌ای با ایران امضا کرده‌اند؟
با وجود رایزنی‌های جداگانه تهران با کشورهای منطقه، نباید همه تماس‌های دیپلماتیک را توافق اجرایی درباره مدیریت تنگه هرمز تلقی کرد.
بررسی منابع نشان می‌دهد مذاکرات ایران و عمان مستندترین مسیر دوجانبه درباره ترتیبات دریایی است. در مقابل، تماس‌های ایران با عربستان و دیگر کشورهای عربی عمدتاً در چارچوب کاهش تنش، امنیت منطقه و تلاش برای حل بحران انجام شده است.
| طرف یا طرح | موضوع | وضعیت |
|---|---|---|
| ایران و عمان | کریدور موقت، پاک‌سازی مین‌ها و مذاکرات مدیریت دریایی | دارای بیانیه مشترک رسمی |
| ایران و عربستان | تماس‌های سیاسی و تلاش برای کاهش تنش | توافق اجرایی دوجانبه برای اداره تنگه تأیید نشده |
| قطر و سایر میانجی‌ها | رایزنی‌های منطقه‌ای و میانجی‌گری برای کاهش تنش | نشانه‌ای از عضویت رسمی در مدیریت مشترک تنگه ارائه نشده |
| پیمان عدم تعرض هشت‌جانبه | چارچوب امنیتی با حضور شش کشور شورای همکاری، ایران و عراق | پیشنهاد رسمی وزیر خارجه عمان |
| کمیسیون تنگه هرمز | مدیریت نهادی عبور تجاری با الهام از تجربه دانوب | پیشنهاد کارشناسی؛ نه نهاد مصوب |
بنابراین، عنوان «توافق‌های جداگانه کشورهای عربی با ایران» باید با احتیاط استفاده شود. در وضعیت کنونی، وجود تماس‌ها و پیشنهادهای مختلف تأیید می‌شود، اما انعقاد یک مجموعه توافق اجرایی با تمام کشورهای عربی درباره اداره تنگه هرمز تأیید نشده است.
پیشنهاد جدید عمان برای تشکیل پیمان عدم تعرض هشت‌جانبه چیست؟
مهم‌ترین تحول تازه این پرونده به سخنرانی بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در روز دوشنبه ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۴ آبان ۱۴۰۵، در دانشگاه کمبریج مربوط است.
طبق گزارش رسمی وزارت امور خارجه عمان، البوسعیدی خواستار شکل‌گیری یک چارچوب امنیتی فراگیر با حضور شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، ایران و عراق شد.
او پیشنهاد کرد هدف اصلی گفت‌وگوهای منطقه‌ای، دستیابی به یک پیمان عدم تعرض میان این هشت کشور باشد. همچنین از ضرورت تفاهم مشترک درباره ترتیبات تردد دریایی در تنگه هرمز سخن گفت.
وزیر خارجه عمان تأکید کرد کشورهای منطقه باید مسئولیت بیشتری در طراحی سازوکارهای امنیتی خود بر عهده بگیرند و وابستگی اصلی به قدرت‌های خارج از منطقه کاهش یابد.
تفاوت مهم: این پیشنهاد یک موضع رسمی دیپلماتیک است، اما هنوز به معنای امضای پیمان عدم تعرض یا تشکیل نهادی مشترک برای مدیریت تنگه هرمز نیست.
متن کامل سخنرانی در وب‌سایت رسمی وزارت خارجه عمان منتشر شده است.
کمیسیون تنگه هرمز چیست و الگوی دانوب چه پیشنهادی دارد؟
هم‌زمان با رایزنی‌های دیپلماتیک، یک پیشنهاد کارشناسی درباره تشکیل «کمیسیون تنگه هرمز» مطرح شده است.
طارق محمد یوسف و پل دایر در تحلیلی منتشرشده در نشریه Responsible Statecraft پیشنهاد کرده‌اند که کشورهای منطقه می‌توانند از تجربه مدیریت بین‌المللی رود دانوب الهام بگیرند.
ریشه این الگو به کمیسیون اروپایی دانوب بازمی‌گردد که پس از معاهده پاریس در سال ۱۸۵۶ برای تسهیل کشتیرانی و مدیریت مسائل فنی این مسیر ایجاد شد.
بر اساس پیشنهاد نویسندگان، یک نهاد مشابه در تنگه هرمز می‌تواند مسئولیت‌هایی مانند موارد زیر داشته باشد:
- هماهنگی عبور ایمن کشتی‌های تجاری؛
- هماهنگی خدمات امداد، نجات و پاسخ به حوادث دریایی؛
- تبادل اطلاعات میان کشورهای عضو درباره وضعیت تردد؛
- حفظ و توسعه امکانات لازم برای ناوبری؛
- بررسی روش‌های تأمین مالی خدمات مشترک دریایی.
در این مدل پیشنهادی، هشت کشور منطقه می‌توانند در یک ساختار نظارتی حضور داشته باشند و شرکای تجاری خارج از منطقه نیز نقش مشورتی ایفا کنند.
اصل مهم الگو، «مدیریت مشترک بدون انتقال حاکمیت» است. به این معنا که همکاری برای خدمات ناوبری، لزوماً به معنای واگذاری حقوق حاکمیتی ایران یا عمان نیست.
بااین‌حال، این ساختار هنوز پیشنهادی در سطح تحلیل سیاستی است و نباید آن را توافق مصوب ایران، عمان یا سایر کشورهای منطقه معرفی کرد.
چرا توافق ایران و عمان به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست؟
یکی از مهم‌ترین ابهام‌ها درباره آینده تنگه هرمز، تفاوت میان توافق فنی درباره مسیر عبور کشتی‌ها و توافق سیاسی برای بازگشت کامل تردد است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در اظهاراتی که خبرگزاری تسنیم در ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ منتشر کرد، تصریح کرد که توافق با عمان به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست.
او توضیح داد که چارچوب توافق‌شده، ترتیبات تردد دریایی را در صورت فراهم‌شدن شرایط بازگشایی مشخص می‌کند. به گفته عراقچی، بازگشت وضعیت عادی به تعهدات آمریکا در تفاهم اسلام‌آباد و اجرای آن‌ها وابسته است.
وزیر خارجه عمان نیز در سخنرانی ۴ آبان خود تأکید کرد که اجرای ترتیبات موقت تردد دریایی بدون تفاهم عملی میان ایران و آمریکا و آمادگی دو طرف برای مصالحه دشوار خواهد بود.
به این ترتیب، حتی با وجود تفاهم فنی تهران و مسقط، اختلاف‌های سیاسی و امنیتی همچنان مانع مهمی برای بازگشت پایدار کشتیرانی عادی محسوب می‌شوند.
چارسو اقتصاد جزئیات یکی از اختلاف‌های مطرح‌شده در مذاکرات را در گزارش «تسنیم ادعای معامله هرمز با رفع محاصره را رد کرد» بررسی کرده است.
مدیریت جدید تنگه هرمز چه تأثیری بر تجارت و اقتصاد منطقه دارد؟
اهمیت اقتصادی این مذاکرات به نقش تنگه هرمز در حمل‌ونقل انرژی، جابه‌جایی کالا و هزینه‌های کشتیرانی مربوط است.
بازگشت تردد ایمن و قابل پیش‌بینی می‌تواند به کاهش ریسک عملیاتی کشتی‌ها، بهبود برنامه‌ریزی حمل‌ونقل و کاهش بخشی از هزینه‌های ناشی از ناامنی کمک کند؛ اما تحقق این آثار به اجرای واقعی ترتیبات دریایی بستگی دارد.
سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز در بیانیه ۲۸ اوت ۲۰۲۶ بر ضرورت حفاظت از دریانوردان و بازگشت پایدار آزادی کشتیرانی در این آبراه تأکید کرده است.
در این میان، یک موضوع همچنان محل اختلاف است: آیا سازوکار جدید شامل دریافت هزینه از کشتی‌ها خواهد بود؟
برخی پیشنهادهای مطرح‌شده در گزارش‌های خارجی به مشارکت مالی داوطلبانه شرکت‌های کشتیرانی یا دریافت هزینه خدمات اشاره داشته‌اند. بااین‌حال، در بیانیه مشترک رسمی ایران و عمان در ۲۵ اوت، نرخ مشخص و سازوکار اجرایی قطعی برای دریافت عوارض جدید تعیین نشده است.
ازاین‌رو، نباید پیشنهاد دریافت هزینه خدمات یا مدل تأمین مالی کمیسیون پیشنهادی را معادل اجرای قطعی عوارض جدید در تنگه هرمز دانست.
برای بررسی وضعیت پیشین تردد کشتی‌ها و مخاطرات این آبراه، گزارش «بحران تنگه هرمز در ۳ آبان؛ وضعیت تردد کشتی‌ها» را بخوانید.
جمع‌بندی؛ آیا الگوی جدید مدیریت تنگه هرمز در حال شکل‌گیری است؟
شکل‌گیری یک چارچوب جدید برای مدیریت تنگه هرمز در مرحله مذاکره و پیشنهاد قرار دارد، اما هنوز نمی‌توان از تأسیس یک ساختار اجرایی مشترک با حضور تمام کشورهای عربی سخن گفت.
آنچه مستند است، بیانیه و مذاکرات فنی ایران و عمان درباره مسیرهای دریایی، ادامه رایزنی‌های منطقه‌ای و پیشنهاد تازه وزیر خارجه عمان برای ایجاد یک چارچوب امنیتی هشت‌جانبه است.
در مقابل، «کمیسیون تنگه هرمز» با الگوی دانوب همچنان یک پیشنهاد کارشناسی است. تبدیل هر یک از این طرح‌ها به سازوکار عملیاتی، به توافق سیاسی، تعیین حدود اختیارات، سازگاری با حقوق بین‌الملل و پذیرش طرف‌های مرتبط نیاز دارد.
پرسش‌های پرتکرار درباره توافق ایران و کشورهای عربی بر سر تنگه هرمز
آیا ایران با کشورهای عربی برای مدیریت تنگه هرمز توافق کرده است؟
ایران و عمان بیانیه مشترکی درباره ترتیبات تردد ایمن و ادامه مذاکرات فنی منتشر کرده‌اند. اما توافق اجرایی مشترک با حضور تمام کشورهای عربی برای اداره تنگه هرمز هنوز اعلام نشده است.
آیا پیمان امنیتی هشت‌جانبه خلیج فارس امضا شده است؟
خیر. وزیر خارجه عمان در ۴ آبان ۱۴۰۵ پیشنهاد دستیابی به پیمان عدم تعرض میان شش کشور شورای همکاری خلیج فارس، ایران و عراق را مطرح کرده است. این پیشنهاد هنوز توافق امضاشده نیست.
آیا کمیسیون تنگه هرمز تشکیل شده است؟
خیر. ایده تشکیل کمیسیون مشترک با الهام از مدل دانوب یک پیشنهاد کارشناسی است و سند رسمی تأسیس چنین نهادی منتشر نشده است.
آیا با توافق ایران و عمان تنگه هرمز بازگشایی شده است؟
تفاهم ایران و عمان به‌تنهایی به معنی بازگشایی کامل و عادی تنگه نیست. مقام‌های دو کشور اجرای پایدار ترتیبات دریایی را به فراهم‌شدن شرایط سیاسی و امنیتی مرتبط دانسته‌اند.
آیا دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری قطعی شده است؟
در پیشنهادهای مختلف درباره هزینه خدمات و مشارکت مالی کشتی‌ها بحث شده است؛ اما در بیانیه مشترک رسمی ایران و عمان، نرخ و سازوکار اجرایی مشخصی برای عوارض جدید اعلام نشده است.
منابع گزارش
- وزارت خارجه عمان؛ بیانیه مشترک ایران و عمان درباره چارچوب تردد ایمن در تنگه هرمز، ۲۵ اوت ۲۰۲۶
- وزارت خارجه عمان؛ پیشنهاد پیمان عدم تعرض هشت‌جانبه و چارچوب امنیت منطقه‌ای، ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶
- وزارت خارجه عمان؛ متن کامل سخنرانی بدر البوسعیدی در دانشگاه کمبریج، ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶
- خبرگزاری تسنیم؛ توضیحات عراقچی درباره توافق ایران و عمان و شرایط بازگشایی هرمز، ۲۲ شهریور ۱۴۰۵
- Responsible Statecraft؛ تحلیل طارق محمد یوسف و پل دایر درباره مدل دانوب برای مدیریت تنگه هرمز
- سازمان بین‌المللی دریانوردی؛ بیانیه رسمی درباره بحران کشتیرانی و ضرورت بازگشت عبور ایمن
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟