اقتصاد دانشبنیان اقتصادی است که دانش، فناوری، مهارت و نوآوری به یکی از موتورهای اصلی تولید ارزش و افزایش بهرهوری تبدیل میشوند. این مفهوم با «شرکت دانشبنیان» یکی نیست و معادل «اقتصاد مقاومتی» هم محسوب نمیشود. اقتصاد مقاومتی یک چارچوب سیاستی ۲۴بندی است که در بند ۲ خود بر پیشتازی اقتصاد دانشبنیان تأکید دارد؛ شرکت دانشبنیان نیز فقط یکی از بازیگران این اقتصاد است. تازهترین آمارهای ۱۴۰۵ نشان میدهد حدود ۱۱ هزار شرکت دانشبنیان فعال و نزدیک به ۱۸ هزار محصول دانشبنیان در ایران وجود دارد، اما هدف برنامه هفتم بسیار بزرگتر از افزایش تعداد شرکتهاست: گسترش سهم فناوری و دانش در کل اقتصاد.
| مفهوم | سطح | تعریف ساده | مثال |
|---|---|---|---|
| اقتصاد دانشبنیان | ساختار کلان اقتصادی | اقتصادی که دانش، فناوری، نوآوری و نیروی انسانی متخصص موتور تولید ارزش و بهرهوری باشند | نفوذ فناوری و تحقیقوتوسعه در صنعت، انرژی، سلامت، کشاورزی و خدمات |
| اقتصاد مقاومتی | چارچوب سیاستی | مجموعه ۲۴ سیاست برای رشد، تابآوری و کاهش آسیبپذیری اقتصاد؛ اقتصاد دانشبنیان یکی از محورهای آن است | بند ۲ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی |
| شرکت دانشبنیان | بنگاه اقتصادی | شرکت یا مؤسسهای که محصولات یا خدمات فناورانه آن براساس ضوابط رسمی ارزیابی و تأیید میشود | یک شرکت تولیدکننده تجهیزات پزشکی، هوش مصنوعی یا فناوری صنعتی تأییدشده |
اقتصاد دانشبنیان چیست؟
به زبان ساده، اقتصاد دانشبنیان اقتصادی است که بخش مهمی از ارزشافزوده آن از دانش، فناوری، نوآوری، تحقیقوتوسعه و نیروی انسانی متخصص ایجاد شود.
بنابراین اقتصاد دانشبنیان را نباید صرفاً با تعداد شرکتهایی که عنوان «دانشبنیان» دریافت کردهاند اندازه گرفت. ممکن است یک صنعت بزرگ، بدون آنکه خود شرکت اصلی دانشبنیان باشد، از تحقیقوتوسعه، فناوری پیشرفته، هوش مصنوعی یا محصولات شرکتهای فناور برای افزایش بهرهوری استفاده کند و بخشی از گسترش اقتصاد مبتنی بر دانش باشد.
تعریف کلاسیک OECD نیز اقتصاد دانشبنیان را اقتصادی توصیف میکند که مستقیماً بر تولید، توزیع و استفاده از دانش و اطلاعات استوار است. در چنین اقتصادی، دانش فقط محصول دانشگاه یا آزمایشگاه نیست؛ باید به فناوری، بهرهوری، محصول، خدمت، صادرات و ارزش اقتصادی تبدیل شود.
اقتصاد دانشبنیان فقط مجموع شرکتهای دانشبنیان نیست
یکی از مهمترین تغییرات سیاستگذاری در ایران نیز عبور تدریجی از «شرکت دانشبنیان» به «اقتصاد دانشبنیان» است.
در دهه گذشته بخش بزرگی از سیاست حمایتی روی شناسایی، ارزیابی و توسعه شرکتهای دانشبنیان متمرکز بود. اکنون سیاستگذار بیشتر به این پرسش توجه میکند که فناوری و نوآوری چه مقدار از صنعت و اقتصاد واقعی کشور را تغییر دادهاند.
به همین دلیل، تعداد شرکتها بهتنهایی شاخص کافی نیست. میزان فروش محصولات فناورانه، ارزشافزوده، صادرات، تحقیقوتوسعه، بهرهوری، حل مسائل صنایع بزرگ و جایگزینی فناوری داخلی با واردات نیز اهمیت دارند.
تفاوت اقتصاد دانشبنیان با شرکت دانشبنیان چیست؟
تفاوت اصلی در «سطح» این دو مفهوم است.
اقتصاد دانشبنیان یک ساختار اقتصادی است
موضوع آن کل اقتصاد و میزان نقش دانش، فناوری و نوآوری در تولید ارزش، بهرهوری و رقابتپذیری است.
شرکت دانشبنیان یک بنگاه اقتصادی است
شرکتی است که براساس ضوابط قانونی و معیارهای ارزیابی، محصولات یا خدمات فناورانه واجد شرایط دارد و تأییدیه دانشبنیان دریافت میکند.
هر شرکت فناور الزاماً دانشبنیان نیست
فعالیت در نرمافزار، هوش مصنوعی، تجهیزات صنعتی یا هر حوزه فناورانه بهتنهایی برای دریافت عنوان دانشبنیان کافی نیست و محصول و فناوری شرکت باید براساس معیارهای رسمی ارزیابی شود.
هر فعالیت اقتصاد دانشبنیان نیز الزاماً داخل یک شرکت دانشبنیان رخ نمیدهد
تحقیقوتوسعه یک شرکت بزرگ صنعتی، انتقال فناوری، دانشگاه، زیرساخت نوآوری یا استفاده از فناوری پیشرفته در زنجیره تولید نیز میتواند در توسعه اقتصاد دانشبنیان نقش داشته باشد.
شرکت دانشبنیان چیست؟
براساس قانون حمایت از شرکتها و مؤسسات دانشبنیان و مقررات ارزیابی، شرکتهای دانشبنیان بنگاههایی هستند که فعالیت آنها با توسعه و تجاریسازی فناوری و محصولات دارای سطح فناوری مورد تأیید ارتباط دارد.
اما یک نکته مهم که در آمارهای تازه ۱۴۰۵ نیز دوباره مورد تأکید قرار گرفته این است که دانشبنیان بودن یک عنوان دائمی نیست.
تورج امرایی، معاون توسعه شرکتهای دانشبنیان معاونت علمی، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد طی دو سال گذشته حدود ۲۵۰۰ شرکت جدید وارد زیستبوم شده و حدود ۱۰۰۰ شرکت از آن خارج شدهاند. شرکتهایی که فناوری محصول آنها عمومی شود یا نتوانند سطح فناوری خود را حفظ کنند، ممکن است عنوان دانشبنیان را از دست بدهند.
تسنیم: آخرین وضعیت شرکتهای دانشبنیان در شهریور ۱۴۰۵
اقتصاد دانشبنیان چه تفاوتی با اقتصاد مقاومتی دارد؟
اقتصاد دانشبنیان و اقتصاد مقاومتی دو مفهوم همسطح نیستند.
اقتصاد مقاومتی مجموعهای از ۲۴ سیاست کلی است که در سال ۱۳۹۲ ابلاغ شد و موضوعاتی مانند رشد، بهرهوری، تولید داخلی، امنیت غذایی، صادرات، نظام مالی، نفت، مالیات و مقابله با آسیبپذیریهای اقتصادی را دربرمیگیرد.
اقتصاد دانشبنیان یکی از محورهای این چارچوب است. بند ۲ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی بر «پیشتازی اقتصاد دانشبنیان»، اجرای نقشه جامع علمی کشور و ساماندهی نظام ملی نوآوری تأکید میکند.
بنابراین رابطه این دو را میتوان بسیار ساده بیان کرد: اقتصاد مقاومتی چارچوب گستردهتر است و توسعه اقتصاد دانشبنیان یکی از مسیرهای آن محسوب میشود.
| موضوع | اقتصاد دانشبنیان | اقتصاد مقاومتی |
|---|---|---|
| ماهیت | مدل و ساختار اقتصادی مبتنی بر دانش و نوآوری | چارچوب سیاستی ۲۴بندی |
| تمرکز اصلی | دانش، فناوری، نوآوری، تحقیقوتوسعه و بهرهوری | رشد، تابآوری و کاهش آسیبپذیری اقتصاد |
| دامنه | صنایع و فعالیتهای مبتنی بر دانش و فناوری در کل اقتصاد | تولید، صادرات، انرژی، مالیات، امنیت غذایی، دانشبنیان و سایر حوزهها |
| رابطه دو مفهوم | یکی از محورهای مهم اقتصاد مقاومتی | چارچوب وسیعتر که اقتصاد دانشبنیان در بند ۲ آن قرار دارد |
اقتصاد دانشبنیان ایران در ۱۴۰۵ چقدر بزرگ است؟
آمارهای تازهتر معاونت علمی تصویر دقیقتری نسبت به دادههای سال ۱۴۰۳ ارائه میکنند.
تورج امرایی در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد حدود ۱۱ هزار شرکت دانشبنیان فعال در کشور وجود دارد و نزدیک به ۱۸ هزار محصول دانشبنیان تولید شده است.
براساس همین گزارش، درآمد شرکتهای دانشبنیان از حدود ۱۸۵۵ همت در سال مالی ۱۴۰۳ به حدود ۳۲۵۰ همت در سال مالی ۱۴۰۴ رسیده است.
| شاخص | آخرین رقم اعلامشده | دوره / منبع |
|---|---|---|
| شرکتهای دانشبنیان فعال | حدود ۱۱ هزار شرکت | معاونت علمی، شهریور ۱۴۰۵ |
| محصولات دانشبنیان | نزدیک ۱۸ هزار محصول | معاونت علمی، شهریور ۱۴۰۵ |
| درآمد شرکتها در سال مالی ۱۴۰۳ | حدود ۱۸۵۵ همت | معاونت علمی |
| درآمد شرکتها در سال مالی ۱۴۰۴ | حدود ۳۲۵۰ همت | معاونت علمی، شهریور ۱۴۰۵ |
| ورود شرکت جدید طی دو سال | حدود ۲۵۰۰ شرکت | معاونت علمی، شهریور ۱۴۰۵ |
| خروج از زیستبوم طی دو سال | حدود ۱۰۰۰ شرکت | معاونت علمی، شهریور ۱۴۰۵ |
این آمار یک نکته تحلیلی مهم دارد: رشد اقتصاد دانشبنیان را نباید فقط با افزایش تعداد شرکتها سنجید. افزایش فروش محصولات دانشبنیان، تحقیقوتوسعه، بهرهوری صنایع و میزان حل مسائل واقعی اقتصاد معیارهای مهمتری هستند.
سهم اقتصاد دانشبنیان از GDP ایران چقدر است؟
برآورد سهم اقتصاد دانشبنیان از تولید ناخالص داخلی به تعریف و روش اندازهگیری وابسته است. در سالهای اخیر مقامات معاونت علمی معمولاً سهم این بخش را در محدوده حدود ۲ تا ۳ درصد اعلام کردهاند و رقم ۲.۸ درصد نیز در گزارشهای رسمی و رسانهای تکرار شده است.
حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، در مرداد ۱۴۰۵ نیز سهم فعلی اقتصاد دانشبنیان را بین ۲ تا ۳ درصد عنوان کرد و بر فاصله موجود با هدف برنامه هفتم تأکید داشت.
این ارقام باید با احتیاط خوانده شوند؛ زیرا اندازهگیری صرف فروش شرکتهای دارای تأییدیه نمیتواند تمام فعالیتهای دانشمحور اقتصاد، تحقیقوتوسعه صنایع بزرگ یا خدمات فناورانه خارج از این فهرست را پوشش دهد.
هدف ۷ درصدی برنامه هفتم دقیقاً چیست؟
هدف برنامه هفتم یکی از اعدادی است که معمولاً با عنوان «سهم ۷ درصدی اقتصاد دانشبنیان از GDP» بیان میشود، اما متن قانون دقیقتر است.
ماده ۹۹ قانون برنامه هفتم پیشرفت، هدف را کسب سهم ۷ درصدی محصولات با فناوری متوسط به بالا اقتصاد دانشبنیان از تولید ناخالص داخلی تعیین کرده است.
در ادبیات اجرایی معاونت علمی و صندوق نوآوری، این هدف عموماً بهعنوان رساندن سهم اقتصاد دانشبنیان به ۷ درصد GDP مطرح میشود.
در تیر ۱۴۰۵، رئیس صندوق نوآوری و شکوفایی اعلام کرد در سناریوی تحقق هدف ۷ درصدی، فروش محصولات دانشبنیان باید از حدود ۳۵۱ همت در سال ۱۴۰۲ به حدود ۳۰۰۰ همت در پایان دوره برنامه برسد و فروش کل شرکتهای دانشبنیان نیز به حدود ۷۵۶۵ همت افزایش یابد.
برآورد صندوق برای تأمین مالی موردنیاز این مسیر حدود ۱۵۴۰ همت است. بنابراین رسیدن به هدف برنامه هفتم فقط با افزایش تعداد شرکتها ممکن نیست و به جهش سرمایهگذاری، بازار محصولات فناورانه و ورود فناوری به صنایع بزرگ نیاز دارد.
قانون جهش تولید دانشبنیان چه تغییری ایجاد کرد؟
قانون حمایت از شرکتها و مؤسسات دانشبنیان در سال ۱۳۸۹ بیشتر بر ایجاد و حمایت از شرکتهای فناور متمرکز بود. قانون جهش تولید دانشبنیان مصوب ۱۴۰۱ دامنه سیاست را گستردهتر کرد و دستگاههای اجرایی، صنایع بزرگ، نظام تأمین مالی و ابزارهای مالیاتی را نیز وارد زنجیره توسعه فناوری کرد.
یکی از ابزارهای مهم این قانون، اعتبار مالیاتی تحقیقوتوسعه است. طبق اعلام معاونت علمی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۱۷۷ طرح متعلق به ۶۷۶ شرکت با مجموع اعتبار مصوب حدود ۷ همت در حوزه تحقیقوتوسعه، سرمایهگذاری و توسعه زیستبوم تأیید شده است.
این تغییر دقیقاً همان تفاوت میان «حمایت از چند شرکت فناور» و «دانشبنیان کردن اقتصاد» را نشان میدهد.
یک مثال ساده برای فهم اقتصاد دانشبنیان
فرض کنید یک شرکت کوچک ایرانی حسگر پیشرفتهای برای نیروگاه تولید میکند و پس از ارزیابی، دانشبنیان شناخته میشود. این شرکت یک شرکت دانشبنیان است.
اگر نیروگاهها، صنایع نفت و گاز، کارخانهها و شبکه برق از چنین فناوریهایی برای کاهش مصرف انرژی، افزایش بهرهوری و کاهش وابستگی به تجهیزات خارجی استفاده کنند، اثر دانش و فناوری از یک شرکت خارج شده و وارد زنجیره تولید کشور میشود. این حرکت بخشی از توسعه اقتصاد دانشبنیان است.
اگر همین توسعه فناوری در کنار سیاستهای تولید، صادرات، امنیت انرژی، بهرهوری و کاهش آسیبپذیری اقتصاد دنبال شود، با بخشی از اهداف گستردهتر اقتصاد مقاومتی ارتباط پیدا میکند.
سه اشتباه رایج درباره اقتصاد دانشبنیان
اقتصاد دانشبنیان یعنی تعداد شرکتهای دانشبنیان
خیر. تعداد شرکتها فقط یکی از شاخصهاست. میزان ارزشافزوده، فروش محصولات فناورانه، تحقیقوتوسعه، بهرهوری و نفوذ فناوری در صنایع نیز اهمیت دارند.
هر استارتاپ یا شرکت نرمافزاری دانشبنیان است
خیر. دریافت عنوان دانشبنیان مستلزم ارزیابی محصول یا خدمت براساس معیارهای رسمی فناوری و اقتصادی است و این عنوان نیز دائمی نیست.
اقتصاد دانشبنیان همان اقتصاد مقاومتی است
خیر. اقتصاد مقاومتی یک چارچوب ۲۴بندی بسیار گستردهتر است و توسعه اقتصاد دانشبنیان در بند ۲ آن قرار دارد.
پس اقتصاد دانشبنیان را با چه شاخصهایی باید سنجید؟
سهم محصولات فناورانه از تولید ناخالص داخلی
نشان میدهد فعالیتهای مبتنی بر فناوری چه اندازه از ارزش اقتصادی کشور را ایجاد میکنند.
فروش واقعی محصولات دانشبنیان
رشد درآمد شرکتها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که از فروش محصولات و خدمات فناورانه حاصل شده باشد.
تحقیقوتوسعه
سرمایهگذاری بنگاهها در R&D یکی از زیرساختهای اصلی تولید دانش و تبدیل آن به فناوری جدید است.
نفوذ فناوری در صنایع بزرگ
دانشبنیان شدن نفت، انرژی، معدن، سلامت، کشاورزی و تولید صنعتی اثر اقتصادی بسیار بزرگتری از افزایش صرف تعداد شرکتهای دارای مجوز دارد.
صادرات محصولات و خدمات فناورانه
توان حضور در بازار خارجی نشان میدهد فناوری تولیدشده تا چه اندازه از قابلیت رقابت اقتصادی برخوردار است.
اقتصاد دانشبنیان ایران چقدر با هدف برنامه هفتم فاصله دارد؟
فاصله همچنان قابل توجه است. سهم فعلی اعلامشده در محدوده ۲ تا ۳ درصد قرار دارد، در حالی که برنامه هفتم هدف ۷ درصدی را دنبال میکند.
اما چالش اصلی فقط افزایش یک نسبت آماری نیست. رسیدن به چنین سطحی مستلزم افزایش چندبرابری بازار محصولات فناورانه، تأمین مالی گسترده، افزایش تحقیقوتوسعه و ورود فناوری به صنایع بزرگ است.
به همین دلیل، اگر در سالهای آینده تعداد شرکتهای دانشبنیان افزایش پیدا کند اما فروش محصول فناورانه، بهرهوری صنایع و ارزشافزوده دانشمحور به همان نسبت رشد نکند، نمیتوان صرفاً از روی تعداد شرکتها نتیجه گرفت که اقتصاد ایران دانشبنیانتر شده است.
جمعبندی؛ اقتصاد دانشبنیان یعنی تبدیل دانش به ارزش اقتصادی
اقتصاد دانشبنیان را میتوان در یک جمله چنین تعریف کرد: اقتصادی که دانش و فناوری را به محصول، بهرهوری، درآمد، صادرات و ارزشافزوده تبدیل میکند.
شرکت دانشبنیان یکی از بازیگران این اقتصاد است، نه خود اقتصاد دانشبنیان. اقتصاد مقاومتی نیز چارچوب گستردهتری است که توسعه اقتصاد دانشبنیان را در بند ۲ بهعنوان یکی از مسیرهای افزایش قدرت و تابآوری اقتصاد دنبال میکند.
آخرین دادههای ۱۴۰۵ از حدود ۱۱ هزار شرکت فعال، نزدیک ۱۸ هزار محصول و درآمد حدود ۳۲۵۰ همتی شرکتها در سال مالی ۱۴۰۴ حکایت دارد. با این حال، هدف برنامه هفتم نشان میدهد مرحله بعدی دیگر صرفاً «ساخت شرکت» نیست؛ مسئله اصلی تبدیل فناوری به بخش بزرگتری از اقتصاد واقعی ایران است.
پرسشهای پرتکرار درباره اقتصاد دانشبنیان
اقتصاد دانشبنیان چیست؟
اقتصادی است که دانش، فناوری، نوآوری، تحقیقوتوسعه و نیروی انسانی متخصص نقش مهمی در ایجاد ارزشافزوده و افزایش بهرهوری داشته باشند.
تفاوت اقتصاد دانشبنیان و شرکت دانشبنیان چیست؟
اقتصاد دانشبنیان یک ساختار کلان اقتصادی است؛ شرکت دانشبنیان یک بنگاه ارزیابیشده و تأییدشده است که میتواند یکی از بازیگران این اقتصاد باشد.
تفاوت اقتصاد دانشبنیان و اقتصاد مقاومتی چیست؟
اقتصاد مقاومتی چارچوبی ۲۴بندی برای رشد و کاهش آسیبپذیری اقتصاد است. توسعه اقتصاد دانشبنیان یکی از محورهای آن و موضوع بند ۲ این سیاستهاست.
آیا هر استارتاپی شرکت دانشبنیان است؟
خیر. استارتاپ بودن بهتنهایی موجب دریافت عنوان دانشبنیان نمیشود و محصول یا خدمت شرکت باید معیارهای ارزیابی رسمی را داشته باشد.
چند شرکت دانشبنیان در ایران فعال هستند؟
براساس آخرین آمار اعلامشده معاونت علمی در شهریور ۱۴۰۵، حدود ۱۱ هزار شرکت دانشبنیان فعال در کشور وجود دارد.
دانشبنیان بودن شرکت دائمی است؟
خیر. شرکتها دوباره ارزیابی میشوند و در صورت عمومیشدن فناوری یا از دست دادن معیارهای لازم ممکن است از فهرست شرکتهای دانشبنیان خارج شوند.
سهم اقتصاد دانشبنیان از اقتصاد ایران چقدر است؟
مقامات معاونت علمی در سال ۱۴۰۵ سهم فعلی را در محدوده حدود ۲ تا ۳ درصد اعلام کردهاند. روش اندازهگیری این سهم اهمیت زیادی دارد و همه فعالیتهای دانشمحور الزاماً در آمار شرکتهای تأییدشده منعکس نمیشوند.
هدف برنامه هفتم برای اقتصاد دانشبنیان چیست؟
ماده ۹۹ برنامه هفتم هدف کسب سهم ۷ درصدی محصولات با فناوری متوسط به بالا اقتصاد دانشبنیان از تولید ناخالص داخلی را تعیین کرده است.
منابع گزارش
سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی
متن سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی و بند ۲ درباره پیشتازی اقتصاد دانشبنیان
قانون برنامه هفتم پیشرفت
ماده ۹۹ قانون برنامه هفتم و هدف ۷ درصدی محصولات با فناوری متوسط به بالا
معاونت علمی؛ آخرین آمار شرکتها
حدود ۱۱ هزار شرکت فعال، ۱۸ هزار محصول و درآمد ۳۲۵۰ همتی در سال مالی ۱۴۰۴
صندوق نوآوری و شکوفایی
برآورد الزامات مالی و فروش موردنیاز برای تحقق سناریوی ۷ درصدی برنامه هفتم
قانون جهش تولید دانشبنیان
آییننامه ارزیابی شرکتهای دانشبنیان
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟