عربستان دوباره به تنگه هرمز وابسته شد؛ چرا مسیر جایگزین نفت سعودی شکست خورد؟

عربستان سعودی پس از ماه‌ها تلاش برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، در پی حملات به خط لوله شرق‌غرب و افزایش ناامنی در مسیر دریای سرخ، دوباره بخشی از صادرات نفت خود را از پایانه‌های خلیج فارس و مسیر هرمز انجام داده است. تازه‌ترین داده‌ها نشان می‌دهد همزمان ریاض از ۲۲ سپتامبر فعالیت خط لوله شرق‌غرب را با ظرفیت محدود از سر گرفته؛ وضعیتی که نشان می‌دهد عربستان فعلاً برای صادرات نفت به ترکیبی از مسیر هرمز و مسیر ینبع نیاز دارد.

چرا عربستان دوباره به تنگه هرمز وابسته شد؟

به گزارش وال‌استریت ژورنال، عربستان طی ماه‌های گذشته حجم بزرگی از نفت خود را از طریق خط لوله شرق‌غرب به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کرد تا وابستگی صادراتی خود به تنگه هرمز را کاهش دهد.

اما حملات پهپادی در ماه سپتامبر به تأسیسات مرتبط با خط لوله شرق‌غرب باعث توقف فعالیت این مسیر و بارگیری نفت در ینبع شد. در نتیجه، آرامکو بار دیگر حجم بیشتری از نفت را از پایانه‌های واقع در خلیج فارس بارگیری کرد و نفتکش‌ها برای خروج به دریای عمان ناچار به عبور از تنگه هرمز شدند.

وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که آرامکو همچنین از شماری از مشتریان آسیایی خواسته محموله‌های خود را در خارج از تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان تحویل بگیرند. این شیوه به عربستان اجازه می‌دهد با استفاده از انتقال کشتی‌به‌کشتی، بخشی از ریسک و محدودیت‌های موجود در حمل مستقیم نفت را مدیریت کند.

نشانه‌های بازگشت نفت عربستان به مسیر هرمز چیست؟

گزارش‌های جدید بازار انرژی نشان می‌دهد بازگشت عربستان به مسیر خلیج فارس فقط یک تصمیم روی کاغذ نبوده است. به گزارش The National، عربستان در یک آخر هفته هفت نفتکش بسیار بزرگ با ظرفیت مجموع حدود ۱۴ میلیون بشکه را از پایانه‌های خلیج فارس بارگیری کرد؛ اتفاقی که از روشن‌ترین نشانه‌های انتقال دوباره بخشی از صادرات سعودی به مسیر تنگه هرمز بود.

خط لوله شرق‌غرب دوباره راه افتاد؛ آیا وابستگی عربستان به هرمز تمام شد؟

خیر. تازه‌ترین تحول این پرونده آن است که عربستان در ۲۲ سپتامبر فعالیت خط لوله شرق‌غرب را دوباره آغاز کرد. منابع مطلع به رویترز گفته‌اند نفت در مرحله نخست با نرخ پایین در خط جریان دارد و آرامکو در تلاش است انتقال را دوباره به حدود ۴ میلیون بشکه در روز برساند.

با این حال، بازگشت کامل این مسیر فوری نیست. یک منبع امنیتی به رویترز گفته است احیای کامل عملیات ممکن است چند هفته زمان ببرد. همچنین حداقل یک محموله نفت برای بارگیری از ینبع و ارسال به چین برنامه‌ریزی شده بود.

بنابراین وضعیت فعلی را نمی‌توان «بازگشت کامل عربستان به هرمز» یا در نقطه مقابل «پایان وابستگی به هرمز» توصیف کرد. ریاض اکنون عملاً در حال استفاده همزمان از مسیر خلیج فارس و تلاش برای احیای کریدور شرق‌غرب است.

چرا دور زدن تنگه هرمز برای عربستان دشوار است؟

مسئله فقط وجود یک خط لوله جایگزین نیست. نفت تولیدشده در شرق عربستان باید از شبکه انتقال داخلی به ساحل دریای سرخ برسد و سپس از ینبع وارد بازار جهانی شود. هر اختلال در ایستگاه‌های پمپاژ، پایانه‌ها یا مسیر دریای سرخ ظرفیت واقعی این جایگزین را کاهش می‌دهد.

• ریسک زیرساختی خط لوله

  حملات پهپادی اخیر نشان داد مسیر زمینی شرق‌غرب نیز در برابر اختلال امنیتی مصون نیست و آسیب به ایستگاه‌های پمپاژ می‌تواند جریان نفت به ینبع را محدود کند.

• ریسک دریای سرخ و باب‌المندب

  انتقال نفت به ینبع مشکل هرمز را دور می‌زند، اما نفت همچنان باید از یک محیط دریایی پرریسک عبور کند. تحولات یمن و باب‌المندب هزینه و ریسک استفاده از این مسیر را افزایش داده است.

• محدودیت ناوگان نفتکش

  افزایش انتقال کشتی‌به‌کشتی در دریای عمان به نفتکش‌های بیشتری نیاز دارد و محدودیت ظرفیت ناوگان می‌تواند هزینه لجستیک نفت را افزایش دهد.

• وابستگی به بازار آسیا

  بخش مهمی از نفت عربستان راهی مشتریان آسیایی است؛ بنابراین مسیر خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند همچنان از نظر جغرافیایی یکی از مستقیم‌ترین مسیرهای دسترسی به این بازارهاست.

هزینه حمل نفت عربستان چقدر افزایش یافته است؟

یکی از مهم‌ترین پیامدهای بحران مسیرهای صادراتی، جهش هزینه حمل نفت است. بر اساس داده‌ای که وال‌استریت ژورنال از مایکل هیگ، رئیس تحقیقات کالایی Société Générale، نقل کرده، هزینه انتقال یک محموله نفت خام از رأس‌تنوره عربستان به نینگبو چین از حدود ۴.۵ میلیون دلار پیش از بحران به نزدیک ۶۳ میلیون دلار برای هر سفر رسیده است.

این یعنی هزینه گزارش‌شده حمل در این مسیر حدود ۱۴ برابر سطح پیش از بحران شده است. البته این عدد هزینه یک سفر مشخص در شرایط فعلی بازار نفتکش‌هاست و نباید آن را به‌عنوان نرخ ثابت همه صادرات نفت عربستان در نظر گرفت.

هرمز و باب‌المندب چگونه همزمان عربستان را تحت فشار قرار دادند؟

اهمیت اتفاق اخیر دقیقاً در همین نقطه است. عربستان برای کاهش ریسک تنگه هرمز به مسیر شرق‌غرب و دریای سرخ متکی شد، اما تشدید ناامنی در یمن، باب‌المندب و سپس آسیب به زیرساخت خط لوله، مزیت مسیر جایگزین را کاهش داد.

چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش «محاصره دریایی یمن چه فشاری بر اقتصاد عربستان می‌گذارد؟» اثر افزایش ریسک دریای سرخ بر صادرات و اقتصاد عربستان را بررسی کرده بود. همچنین در تحلیل «انسداد تنگه باب‌المندب شوک جدیدی به بازار انرژی وارد می‌کند» توضیح داده شد که اختلال در این گلوگاه چگونه می‌تواند مسیرهای نفت و تجارت را پرهزینه‌تر کند.

برای درک وزن هرمز در بازار جهانی انرژی نیز می‌توان گزارش چارسو اقتصاد درباره «تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی جهان» را مطالعه کرد. تحولات اخیر نشان می‌دهد داشتن خط لوله جایگزین الزاماً به معنی حذف ریسک جغرافیایی هرمز نیست.

بازگشت نفت عربستان به هرمز چه اثری بر بازار نفت گذاشت؟

افزایش بارگیری نفت عربستان از پایانه‌های خلیج فارس و سپس خبر راه‌اندازی مجدد خط لوله شرق‌غرب، نگرانی بازار درباره کمبود عرضه را تا حدی کاهش داد. رویترز گزارش کرد قیمت نفت برنت در معاملات ۲۲ سپتامبر بیش از ۲ دلار کاهش یافت و به پایین‌ترین سطح خود از ۸ سپتامبر رسید.

در نتیجه، اثر اقتصادی این تحولات دوگانه است: عبور نفت بیشتر از هرمز به حفظ عرضه کمک می‌کند، اما هزینه بالای نفتکش، بیمه و انتقال کشتی‌به‌کشتی همچنان بخشی از هزینه بحران را به زنجیره تجارت انرژی منتقل می‌کند. از سوی دیگر، بازگشت تدریجی خط لوله شرق‌غرب می‌تواند بخشی از فشار لجستیکی را کاهش دهد.

وابستگی عربستان به تنگه هرمز چه چیزی را نشان می‌دهد؟

تجربه ماه‌های اخیر نشان می‌دهد عربستان توانسته با خط لوله شرق‌غرب وابستگی خود به هرمز را کاهش دهد، اما هنوز نتوانسته این گلوگاه را به‌طور کامل از معادله صادرات نفت حذف کند. وقتی مسیر ینبع مختل شد، پایانه‌های خلیج فارس دوباره به یکی از مهم‌ترین گزینه‌های آرامکو تبدیل شدند.

در عین حال، راه‌اندازی مجدد خط لوله نشان می‌دهد ریاض قصد ندارد صادرات خود را صرفاً به هرمز متکی کند. راهبرد فعلی بیشتر شبیه تنوع‌بخشی اضطراری میان دو مسیر است: استفاده از هرمز برای حفظ جریان فوری صادرات و احیای تدریجی مسیر شرق‌غرب برای کاهش ریسک تمرکز.

پرسش‌های پرتکرار درباره نفت عربستان و تنگه هرمز

• چرا عربستان دوباره نفت را از تنگه هرمز صادر کرد؟

  حملات به خط لوله شرق‌غرب باعث توقف موقت انتقال نفت به بندر ینبع شد و عربستان برای حفظ صادرات، بارگیری نفت از پایانه‌های خلیج فارس و عبور از هرمز را افزایش داد.

• آیا خط لوله شرق‌غرب عربستان هنوز بسته است؟

  خیر. بر اساس گزارش رویترز، فعالیت خط لوله از ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ با نرخ پایین از سر گرفته شده است، اما بازگشت کامل ظرفیت ممکن است چند هفته زمان ببرد.

• عربستان چگونه تنگه هرمز را دور می‌زند؟

  خط لوله شرق‌غرب نفت را از مناطق تولیدی شرق عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند و امکان صادرات بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم می‌سازد.

• هزینه حمل نفت عربستان به چین چقدر شده است؟

  طبق داده Société Générale که در گزارش وال‌استریت ژورنال نقل شده، هزینه یک سفر از رأس‌تنوره به نینگبو از حدود ۴.۵ میلیون دلار پیش از بحران به نزدیک ۶۳ میلیون دلار رسیده است.

• آیا عربستان می‌تواند کاملاً تنگه هرمز را کنار بگذارد؟

  زیرساخت شرق‌غرب ظرفیت قابل‌توجهی برای کاهش وابستگی دارد، اما اختلال اخیر نشان داد این مسیر نیز محدودیت‌های عملیاتی و امنیتی دارد. در وضعیت فعلی عربستان از ترکیبی از مسیر خلیج فارس و دریای سرخ استفاده می‌کند.

منابع گزارش

• وال‌استریت ژورنال

  Saudi Arabia Spent Months Trying to Bypass Hormuz. For Now, There’s No Way Around It

• رویترز

  Saudi Arabia restarts East-West oil pipeline

• The National

  Saudi Arabia restarts East-West pipeline for crude exports

• تسنیم

  گزارش فارسی از روایت وال‌استریت ژورنال درباره مسیر صادرات نفت عربستان

• فارس

  گزارش درباره بازگشت صادرات نفت عربستان به مسیر هرمز