اطلاعات نشست
| نام نشست | جنگ، مالیات، تابآوری؛ نظام مالیاتی ایران در خط مقدم |
|---|---|
| تاریخ نشست | ۳ شهریور ۱۴۰۵ |
| سخنران | مهدی سرمست، پژوهشگر اقتصادی مرکز پژوهشهای مجلس |
| میزبان | خانه علوم انسانی ایران، اندیشکده تراز و چارسو اقتصاد |
مهدی سرمست، پژوهشگر اقتصادی مرکز پژوهشهای مجلس، در نشست «جنگ، مالیات، تابآوری؛ نظام مالیاتی ایران در خط مقدم» گفت اگر در سالهای گذشته توسعه پایههای مالیاتی، اجرای قوانین جدید و تکمیل زیرساختهای اطلاعاتی با سرعت بیشتری انجام میشد، اقتصاد کشور در مواجهه با شوکها از تابآوری بیشتری برخوردار بود. او تأکید کرد نظام مالیاتی نباید صرفاً بر چند پایه محدود مانند مالیات اشخاص حقوقی و مالیات بر ارزش افزوده متکی باشد، بلکه باید با توسعه پایههای جدید، ظرفیت بیشتری برای مدیریت بحران ایجاد کند.
فیلم کامل نشست
فیلم کامل نشست «جنگ، مالیات، تابآوری؛ نظام مالیاتی ایران در خط مقدم» پس از آمادهسازی در این بخش قرار میگیرد.
چارسو اقتصاد در این نشست تخصصی با حضور مهدی سرمست، پژوهشگر اقتصادی مرکز پژوهشهای مجلس، به بررسی جایگاه نظام مالیاتی در اقتصاد مقاومتی، ضرورت توسعه پایههای مالیاتی، نقش سامانههای اطلاعاتی و ظرفیت سیاستهای مالیاتی برای مدیریت شرایط بحران پرداخت.
سرمست معتقد است ارزیابی آمادگی نظام مالیاتی برای شرایط جنگی و بحران، نیازمند توجه همزمان به چند موضوع است؛ از جمله جایگزینی درآمدهای پایدار مالیاتی به جای درآمدهای ناپایدار، تنوعبخشی به پایههای مالیاتی، استفاده از دادههای اقتصادی و طراحی سیاستهایی که بتواند در کنار تأمین مالی دولت، از بخشهای آسیبپذیر اقتصاد حمایت کند.
مهمترین دیدگاههای سرمست درباره تابآوری مالیاتی
توسعه پایههای مالیاتی، شرط افزایش تابآوری است
از نگاه سرمست، یکی از مهمترین الزامات اقتصاد مقاومتی، داشتن پایههای مالیاتی متنوع است. وابستگی بیش از حد به چند پایه محدود، باعث میشود در شرایط بحران، کاهش فعالیت یک بخش اقتصادی مستقیماً به کاهش درآمدهای مالیاتی منجر شود.
اگر اصلاحات زودتر انجام میشد، اقتصاد مقاومتیتر بود
سرمست معتقد است اگر در سالهای گذشته توسعه پایههای مالیاتی و اجرای قوانین مرتبط با آن با سرعت بیشتری دنبال میشد، اقتصاد کشور در برابر شوکهای اقتصادی ظرفیت بیشتری برای مقاومت داشت.
سامانههای مالیاتی فقط ابزار وصول نیستند
از نگاه سرمست، سامانههایی مانند سامانه مودیان علاوه بر نقش مالیاتی، میتوانند به عنوان ابزار حکمرانی اقتصادی مورد استفاده قرار گیرند و به سیاستگذار برای شناخت بهتر فعالیتهای اقتصادی کمک کنند.
حمایت مالیاتی در بحران باید هدفمند باشد
سرمست تأکید دارد در شرایط جنگی و بحران، حمایت مالیاتی نباید به صورت عمومی و یکسان اعمال شود؛ بلکه باید مشخص شود کدام بنگاهها و بخشها واقعاً آسیب دیدهاند و چه نوع حمایتی برای آنها مناسب است.
مالیات نباید فشار بیشتری بر تولید ایجاد کند
از نگاه سرمست، در شرایطی که تولید و کسبوکارها تحت فشار هستند، نباید تمام بار تأمین مالی دولت بر دوش بخشهای مولد قرار گیرد؛ بلکه باید از ظرفیت پایههای مالیاتی دیگر استفاده شود.
اگر پایههای مالیاتی را توسعه داده بودیم، اقتصاد مقاومتیتر بود
پرسش: با توجه به شرایط جنگی و تحریمهای اقتصادی، نظام مالیاتی کشور تا چه اندازه برای چنین شرایطی آماده بوده است؟
مهدی سرمست: اگر بخواهیم از منظر اقتصاد مقاومتی نگاه کنیم، یکی از موضوعات مهم این است که کشور بتواند درآمدهای پایدار داشته باشد. یکی از مهمترین مسیرها برای این موضوع، جایگزینی درآمدهای مالیاتی به جای درآمدهای نفتی است. این موضوع فقط مربوط به شرایط جنگی نیست، بلکه در سالهای گذشته و با توجه به تحریمهای اقتصادی، اهمیت داشته است.
اگر ما در سالهای گذشته پایههای مالیاتی را توسعه داده بودیم، قوانین لازم را اجرا کرده بودیم و زیرساختهای اطلاعاتی را کاملتر کرده بودیم، امروز اقتصاد ما در برابر شوکها مقاومتر بود.
البته در چند سال اخیر حرکتهایی در این زمینه انجام شده و درآمدهای مالیاتی نسبت به گذشته رشد بیشتری داشته است، اما هنوز با اهداف تعیینشده فاصله داریم.
نظام مالیاتی نباید به چند پایه محدود وابسته باشد
پرسش: چرا تنوع پایههای مالیاتی در شرایط بحران اهمیت دارد؟
سرمست: یکی از ویژگیهای یک نظام مالیاتی تابآور این است که پایههای متنوعی داشته باشد.
اگر درآمدهای مالیاتی کشور فقط به چند پایه محدود وابسته باشد، زمانی که یکی از بخشهای اقتصادی دچار مشکل شود، درآمدهای دولت هم تحت تأثیر قرار میگیرد.
برای مثال، اگر بخش تولید یا شرکتها به دلیل یک شوک اقتصادی با کاهش فعالیت مواجه شوند، نظام مالیاتی که عمدتاً به این بخشها وابسته است، آسیب میبیند.
اما اگر پایههای مالیاتی متنوع باشند، کاهش درآمد از یک بخش میتواند از طریق سایر پایهها جبران شود.
این موضوع یکی از الزامات افزایش تابآوری اقتصادی است.
تمرکز بر چند پایه محدود، آسیبپذیری ایجاد میکند
پرسش: مهمترین ضعف ساختار فعلی نظام مالیاتی چیست؟
سرمست: یکی از موضوعات این است که نظام مالیاتی ما هنوز به اندازه کافی متنوع نشده است.
در حال حاضر بخش مهمی از درآمدهای مالیاتی از پایههایی مانند مالیات اشخاص حقوقی و مالیات بر ارزش افزوده تأمین میشود.
در حالی که پایههای دیگری مانند مالیات بر عایدی سرمایه، مالیات بر دارایی و سایر پایههایی که میتوانند به تنوع منابع کمک کنند، هنوز به ظرفیت کامل خود نرسیدهاند.
تنوع پایهها باعث میشود نظام مالیاتی در شرایط مختلف انعطاف بیشتری داشته باشد.
سامانه مودیان ابزار حکمرانی اقتصادی است
پرسش: نقش فناوری و سامانههای اطلاعاتی را در افزایش تابآوری نظام مالیاتی چگونه ارزیابی میکنید؟
سرمست: سامانه مودیان فقط یک ابزار برای دریافت مالیات نیست.
این سامانه میتواند یک ابزار حکمرانی اقتصادی باشد؛ زیرا اطلاعات دقیقتری درباره فعالیتهای اقتصادی در اختیار سیاستگذار قرار میدهد.
هرچه اطلاعات اقتصادی کاملتر باشد، تصمیمگیری نیز دقیقتر خواهد شد.
اتصال دادهها و تکمیل زیرساختهای اطلاعاتی میتواند هم به کاهش فرار مالیاتی کمک کند و هم باعث شود سیاستهای اقتصادی هدفمندتر طراحی شوند.
حمایت مالیاتی در بحران باید هدفمند باشد
پرسش: در شرایط جنگی و بحرانی، چگونه میتوان میان تأمین مالی دولت و حفظ توان تولید و معیشت مردم تعادل ایجاد کرد؟
مهدی سرمست: در شرایط بحران، همه بخشهای اقتصادی شرایط یکسانی ندارند.
ممکن است یک بنگاه یا یک بخش اقتصادی واقعاً از شرایط موجود آسیب دیده باشد، اما بخش دیگری چنین شرایطی نداشته باشد.
بنابراین اگر قرار است حمایت مالیاتی انجام شود، این حمایت باید هدفمند باشد. نمیتوان یک نسخه یکسان برای همه فعالان اقتصادی در نظر گرفت.
یکی از ابزارهایی که میتوان استفاده کرد، مشوقهای مالیاتی است. یعنی به جای اینکه صرفاً نگاه ما این باشد که مالیات را کاهش دهیم، میتوان از مالیات به عنوان یک ابزار سیاستگذاری استفاده کرد.
برای مثال، اگر یک بنگاه اقتصادی در شرایط سخت تلاش میکند اشتغال خود را حفظ کند، میتوان برای آن مشوقهایی در نظر گرفت.
این نوع سیاستها میتواند هم به حفظ تولید کمک کند و هم از آسیبهای اجتماعی ناشی از کاهش فعالیت اقتصادی جلوگیری کند.
مالیات میتواند ابزار تنظیم رفتار اقتصادی باشد
پرسش: آیا نظام مالیاتی در شرایط بحران فقط وظیفه تأمین درآمد دولت را دارد یا میتواند نقش دیگری هم ایفا کند؟
سرمست: مالیات فقط یک ابزار درآمدی نیست.
در بسیاری از کشورها، مالیات یکی از ابزارهای سیاستگذاری اقتصادی است. یعنی میتواند رفتار فعالان اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.
برای مثال، اگر در شرایطی با مسئله احتکار یا نگهداری غیرضروری کالا مواجه باشیم، سیاست مالیاتی میتواند در کنار سایر ابزارها به مدیریت این رفتارها کمک کند.
البته هدف این نیست که صرفاً فشار مالیاتی افزایش پیدا کند، بلکه باید از ابزار مالیات برای ایجاد انگیزههای درست استفاده شود.
سامانههای اطلاعاتی نیز در این زمینه اهمیت زیادی دارند؛ زیرا بدون اطلاعات دقیق، امکان سیاستگذاری دقیق وجود ندارد.
مالیات بر عایدی سرمایه باید به تنوع درآمدی کمک کند
پرسش: چه پایههایی میتوانند در افزایش تابآوری نظام مالیاتی نقش داشته باشند؟
سرمست: یکی از موضوعات مهم، توسعه پایههایی مانند مالیات بر عایدی سرمایه است.
وقتی اقتصاد با فعالیتهای غیرمولد و سفتهبازی مواجه است، داشتن ابزارهای مالیاتی مناسب میتواند به مدیریت این رفتارها کمک کند.
مالیات بر عایدی سرمایه میتواند یکی از ابزارهایی باشد که بدون فشار مستقیم بر تولید، منابع مالیاتی جدید ایجاد کند.
همچنین پایههایی مانند مالیات بر دارایی و سایر پایههایی که در بسیاری از کشورها وجود دارند، میتوانند به متنوع شدن منابع درآمدی دولت کمک کنند.
هرچه نظام مالیاتی از نظر پایهها متنوعتر باشد، در شرایط بحرانی انعطاف بیشتری خواهد داشت.
تمام بار مالیاتی نباید بر دوش تولید باشد
پرسش: در شرایطی که تولید و کسبوکارها با فشار مواجه هستند، آیا افزایش درآمد مالیاتی میتواند بدون آسیب به اقتصاد انجام شود؟
سرمست: در شرایطی که تولیدکننده با مشکلات مختلف مواجه است، نباید تمام بار تأمین مالی دولت بر بخشهای مولد قرار گیرد.
اگر نظام مالیاتی به چند پایه محدود باشد، معمولاً فشار بیشتری روی همان بخشها وارد میشود.
به همین دلیل است که توسعه پایههای مالیاتی اهمیت پیدا میکند.
هدف این نیست که تولید تحت فشار بیشتری قرار گیرد، بلکه باید ساختار مالیاتی به شکلی اصلاح شود که منابع درآمدی متنوعتر شوند و فشار از روی بخشهای مولد کاهش پیدا کند.
مالیات بر تراکنش برای شرایط عادی مناسب نیست
پرسش: آیا مالیات بر تراکنش میتواند یک راهکار سریع برای افزایش درآمدهای مالیاتی دولت باشد؟
سرمست: مالیات بر تراکنش در شرایط عادی میتواند آثار منفی داشته باشد.
هر تراکنشی الزاماً به معنای درآمد یا سود نیست. ممکن است یک تراکنش صرفاً جابهجایی منابع باشد و ایجاد ارزش اقتصادی نکند.
بنابراین استفاده دائمی از چنین ابزاری میتواند مشکلاتی ایجاد کند.
البته در شرایط بسیار خاص و اضطراری، ممکن است درباره ابزارهای کوتاهمدت بحث شود، اما این نباید جایگزین اصلاحات اصلی نظام مالیاتی شود.
امهال مالیاتی میتواند از بنگاههای آسیبدیده حمایت کند
پرسش: در کوتاهمدت، دولت برای حمایت از فعالان اقتصادی آسیبدیده چه اقداماتی میتواند انجام دهد؟
سرمست: یکی از ابزارهای موجود، امهال و تقسیط مالیاتی است.
در شرایط بحران، ممکن است برخی بنگاهها با مشکل نقدینگی مواجه شوند، اما این به معنای آن نیست که فعالیت آنها متوقف شده یا توان ادامه ندارند.
در چنین شرایطی میتوان با تغییر زمان پرداخت یا تقسیط بدهیها، به آنها فرصت داد تا فعالیت خود را ادامه دهند.
البته این حمایت باید هدفمند باشد و به کسانی تعلق بگیرد که واقعاً تحت تأثیر شرایط قرار گرفتهاند.
قوانین موجود باید اجرایی شوند
پرسش: آیا اصلاح نظام مالیاتی نیازمند قوانین جدید است یا میتوان از ظرفیتهای موجود استفاده کرد؟
سرمست: بخشی از مسیر اصلاح، به اجرای بهتر قوانین موجود مربوط میشود.
ما قوانینی داریم که اگر بهدرستی اجرا شوند، میتوانند ظرفیتهای قابل توجهی ایجاد کنند.
توسعه سامانههای اطلاعاتی، اجرای مالیات بر عایدی سرمایه، مالیات بر مجموع درآمد و تکمیل فرآیندهای هوشمندسازی، همگی نیازمند این هستند که از ظرفیتهای موجود استفاده شود.
در کنار قانون، مسئله اجرا و ایجاد زیرساخت نیز اهمیت دارد.
اصلاح مالیاتی باید با نگاه بلندمدت دنبال شود
پرسش: جمعبندی شما از مسیر افزایش تابآوری نظام مالیاتی چیست؟
سرمست: برای افزایش تابآوری نظام مالیاتی باید چند مسیر همزمان دنبال شود.
از یک طرف باید پایههای مالیاتی توسعه پیدا کند و از طرف دیگر باید زیرساختهای اطلاعاتی تکمیل شود.
همچنین باید از ابزارهای مالیاتی برای سیاستگذاری اقتصادی استفاده کرد و حمایتها را هدفمند انجام داد.
اگر این اصلاحات در سالهای گذشته با سرعت بیشتری انجام میشد، اقتصاد کشور امروز ظرفیت بیشتری برای مواجهه با شوکها داشت.
اما همچنان امکان اصلاح وجود دارد. مهم این است که نظام مالیاتی را فقط به عنوان منبع درآمد دولت نبینیم، بلکه آن را بخشی از ابزار حکمرانی اقتصادی کشور بدانیم.
پرسشهای پرتکرار درباره دیدگاه سرمست
آیا سرمست معتقد است مشکل اصلی نظام مالیاتی فقط کمبود درآمد است؟
خیر. از نگاه سرمست، مسئله اصلی فقط میزان درآمد نیست؛ بلکه تنوع پایههای مالیاتی، زیرساخت اطلاعاتی و نحوه استفاده از مالیات به عنوان ابزار سیاستگذاری اقتصادی اهمیت دارد.
چرا توسعه پایههای مالیاتی از نگاه سرمست اهمیت دارد؟
زیرا وابستگی به چند پایه محدود باعث میشود در شرایط بحران، آسیب یک بخش اقتصادی مستقیماً به درآمدهای مالیاتی منتقل شود. تنوع پایهها میتواند انعطاف نظام مالیاتی را افزایش دهد.
آیا سرمست مخالف حمایت مالیاتی از کسبوکارها در بحران است؟
خیر. او معتقد است حمایت باید وجود داشته باشد، اما باید هدفمند باشد و به بخشهایی برسد که واقعاً آسیب دیدهاند.
آیا مالیات بر تراکنش از نگاه سرمست راهکار مناسبی است؟
سرمست معتقد است مالیات بر تراکنش در شرایط عادی میتواند آثار منفی داشته باشد و نباید به یک سیاست دائمی تبدیل شود.
مهمترین نقش سامانه مودیان از نگاه سرمست چیست؟
از نگاه او، سامانه مودیان فقط ابزار وصول مالیات نیست، بلکه میتواند به عنوان یک ابزار حکمرانی اقتصادی برای افزایش شفافیت و تصمیمگیری دقیقتر استفاده شود.
آیا افزایش مالیات باید از تولید انجام شود؟
از نگاه سرمست، در شرایطی که تولید تحت فشار است، نباید تمام بار تأمین مالی دولت بر بخشهای مولد قرار گیرد؛ بلکه باید از طریق توسعه پایههای جدید، منابع درآمدی متنوعتر شود.
جمعبندی؛ تابآوری مالیاتی با تنوع پایهها و دادههای اقتصادی افزایش مییابد
محور اصلی دیدگاه مهدی سرمست این است که نظام مالیاتی تابآور، نظامی نیست که صرفاً درآمد بیشتری وصول کند؛ بلکه نظامی است که بتواند در شرایط مختلف اقتصادی انعطاف داشته باشد.
از نگاه او، یکی از ضعفهای ساختار مالیاتی کشور، تمرکز نسبی بر چند پایه محدود است. این وابستگی باعث میشود در زمان وقوع شوکهای اقتصادی، کاهش فعالیت یک بخش مشخص، مستقیماً بر درآمدهای مالیاتی اثر بگذارد.
راهکار پیشنهادی سرمست، توسعه پایههای مالیاتی، تکمیل زیرساختهای اطلاعاتی، اجرای قوانین موجود و استفاده از مالیات به عنوان ابزار سیاستگذاری اقتصادی است.
او تأکید دارد که در شرایط بحران، سیاست مالیاتی نباید صرفاً بر افزایش فشار بر مودیان موجود متمرکز باشد؛ بلکه باید با استفاده از دادهها، حمایتهای هدفمند از بخشهای آسیبدیده انجام شود و منابع درآمدی دولت نیز متنوعتر شود.
بر این اساس، افزایش تابآوری نظام مالیاتی نیازمند ترکیبی از اصلاح ساختار درآمدی، توسعه فناوری، تکمیل اطلاعات اقتصادی و استفاده هوشمندانه از ابزارهای مالیاتی است.
