سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در جدیدترین گزارش «دورنمای محصولات و وضعیت غذایی» خود، تصویری امیدوارکننده از تولید غلات ایران در سال زراعی جاری ترسیم کرده است. بر اساس این گزارش، کل تولید غلات کشور با افزایش ۱۱ درصدی نسبت به سال قبل به ۲۱.۶ میلیون تن خواهد رسید که فراتر از میانگین ۵ ساله (۲۱.۴ میلیون تن) قرار میگیرد. این رشد در شرایطی رقم میخورد که تولید جهانی گندم با افت ۳.۸ درصدی مواجه شده و ایران را در جایگاه دومین تولیدکننده بزرگ گندم از نظر نرخ رشد در سال ۲۰۲۶ قرار داده است .
نکته قابلتأمل، افزایش چشمگیر تولید گندم از ۱۲ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ به ۱۳.۷ میلیون تن در سال جاری است که رشدی ۱۴.۲ درصدی را به ثبت رسانده . این موفقیت که عمدتاً ناشی از بارندگیهای مطلوب از اواسط دسامبر ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ بوده، نهتنها حجم تولید را افزایش داده، بلکه کیفیت محصولات را نیز بهبود بخشیده است. در کنار این رشد، ذخایر غلات ایران نیز با افزایش یک میلیون تنی به ۱۳.۳ میلیون تن رسیده که رتبه سوم آسیا را برای کشور به ارمغان آورده است. این حجم ذخیرهسازی در شرایطی حائز اهمیت است که کشورهایی نظیر پاکستان با جمعیتی تقریباً دو برابر، تنها یکچهارم ذخایر غلات ایران را در اختیار دارند.
چند مورد در رابطه با امنیت غذایی و اقتصاد کشاورزی ایران
۵ شاخص کلیدی که جایگاه راهبردی ایران در تأمین غلات را ترسیم میکند
۱. رشد ۱۴.۲ درصدی گندم در سایه بارندگیهای حیاتی: افزایش تولید گندم از ۱۲ به ۱۳.۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۶، بزرگترین جهش تولیدی در میان محصولات اساسی محسوب میشود . فائو علت اصلی این رشد را بارندگیهای فراوان بین دسامبر ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرده که رطوبت خاک را در استانهای کلیدی تولیدکننده نظیر گیلان، گلستان، خراسان، خوزستان و فارس بهطور قابلتوجهی افزایش داده است . این در حالی است که در سال ۲۰۲۵، خشکسالی مزمن تولید گندم را حدود ۱۶ درصد پایینتر از میانگین ۵ ساله نگه داشته بود. بهبود شرایط اقلیمی در سال جاری، ایران را در میان تولیدکنندگان بزرگ گندم به رتبه دوم از نظر نرخ رشد (پس از ترکیه با رشد ۲۶.۷ درصدی) ارتقا داده است .
۲. کاهش وابستگی به واردات گندم و مدیریت ذخایر راهبردی: با رشد تولید داخلی، نیاز وارداتی گندم در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ به حدود ۳ میلیون تن پیشبینی شده که حدود ۲۵ درصد کمتر از میانگین ۵ ساله است . این کاهش وابستگی در شرایطی رخ میدهد که ذخایر انباشته گندم از سال ۲۰۲۴ نیز به تقویت توان کشور در مدیریت شوکهای عرضه کمک کرده است. با این حال، همچنان نگرانیهایی درباره تأمین نهادههای کشاورزی (از جمله کود و سوخت) و اثرات اختلالات زنجیره تأمین بر تولید وجود دارد . همچنین قیمت تضمینی خرید گندم در سال جاری با افزایش ۱۴۰ درصدی نسبت به سال قبل به ۴۹,۶۵۰ تومان بر کیلوگرم رسیده که میتواند انگیزه بیشتری برای کشاورزان ایجاد کند، هرچند هزینههای بالای تولید همچنان یک چالش جدی محسوب میشود .
۳. رتبه سوم آسیا در ذخایر غلات؛ ظرفیت نهفته برای مدیریت بحران: ذخایر غلات ایران با ۱۳.۳ میلیون تن، پس از چین (۴۱۶ میلیون تن) و هند (۸۳ میلیون تن)، در جایگاه سوم آسیا قرار گرفته است . این حجم از ذخیرهسازی، در مقایسه با ترکیه با ۵.۹ میلیون تن، اندونزی با ۱۰ میلیون تن و پاکستان با ۳.۱ میلیون تن، نشاندهنده رویکرد راهبردی کشور در تأمین امنیت غذایی بلندمدت است. سهم ایران از کل ذخایر غلات جهان (۹۴۹ میلیون تن) نیز ۱.۴۴ درصد برآورد شده که برای کشوری با جمعیت حدود ۸۵ میلیون نفر، نسبتی قابل قبول محسوب میشود. این ذخایر میتوانند در شرایط بحرانهای احتمالی نظیر خشکسالی، تحریمهای غذایی یا نوسانات شدید قیمت جهانی، نقش یک ضربهگیر حیاتی را ایفا کنند.
۴. ثبات تولید برنج در کنار رشد سایر غلات: در حالی که تولید گندم و سایر غلات (جوی، ذرت و …) رشد چشمگیری داشته، تولید شلتوک برنج با ۳.۹ میلیون تن در سطح سال قبل تثبیت شده است . این ثبات در تولید برنج که عمدتاً در استانهای گیلان و مازندران متمرکز است، با وجود محدودیتهای تأمین آب و نوسانات قیمت نهادهها، نشان از توان مدیریتی بخش کشاورزی در حفظ تولید این محصول استراتژیک دارد. سایر غلات نیز با رشد ۴۰۰ هزار تنی از ۳.۶ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ به ۴ میلیون تن در سال جاری رسیدهاند که نشان از بهبود عملکرد در طیف وسیعتری از محصولات کشاورزی دارد .
۵. ریسکهای تداوم رشد؛ چالش تأمین نهادهها و نوسانات ارزی: با وجود پیشبینیهای خوشبینانه، فائو نسبت به تداوم این روند صعودی هشدار داده است. تأثیر درگیریهای منطقهای بر دسترسی کشاورزان به نهادههای تولید (از جمله کود و سوخت)، اختلالات احتمالی در زنجیره تأمین و افزایش هزینههای تولید، از جمله عواملی هستند که میتوانند رشد آتی را تهدید کنند . همچنین نرخ ارز ترجیحی برای واردات گندم (۲۸۵,۰۰۰ ریال به ازای هر دلار) که همچنان فاصله قابلتوجهی با نرخ بازار آزاد (۱,۳۱۷,۰۰۰ ریال) دارد ، نشان میدهد که سیاستگذار برای مدیریت هزینههای تأمین کالاهای اساسی، همچنان به ابزارهای حمایتی متکی است. این شکاف ارزی، اگرچه به کنترل قیمتها کمک کرده، اما هزینههای پنهانی بر بودجه دولت تحمیل میکند که در بلندمدت میتواند پایدار نباشد.
آیا خودکفایی نسبی در غلات، ایران را در برابر بحرانهای غذایی بیمه میکند؟
پاسخ به این پرسش، نیازمند نگاهی فراتر از آمار تولید است. پیشبینی فائو مبنی بر رشد ۱۱ درصدی تولید غلات و افزایش ذخایر به ۱۳.۳ میلیون تن، ایران را در موقعیتی بهتر از بسیاری از کشورهای منطقه قرار داده است. با این حال، این موفقیت عمدتاً مرهون شرایط اقلیمی مساعد (بارندگیهای زمستانی و بهاری) بوده و نه اصلاحات ساختاری در بخش کشاورزی. بهعبارت دیگر، وابستگی شدید تولید غلات به بارندگی (بهدلیل گستردگی کشت دیم) همچنان آسیبپذیری اصلی امنیت غذایی کشور محسوب میشود.
در کنار این، نرخ ارز ترجیحی برای واردات نهادهها و کالاهای اساسی، اگرچه به کنترل تورم مواد غذایی کمک کرده، اما شکاف آن با نرخ بازار آزاد، فشار سنگینی بر بودجه دولت وارد میکند. تداوم این سیاست در بلندمدت میتواند بهمانند یک «بمب ساعتی» اقتصادی عمل کند؛ چراکه هرگونه جهش ارزی یا کاهش منابع ارزی، میتواند این تعادل شکننده را برهم زند.
آینده امنیت غذایی ایران، نه در گرو افزایش مقطعی تولید، بلکه در توانایی کشور برای کاهش وابستگی به عوامل اقلیمی از طریق توسعه سیستمهای نوین آبیاری، اصلاح الگوی کشت، مدیریت بهینه منابع آب و کاهش وابستگی بودجه به ارز ترجیحی رقم خواهد خورد. موفقیت در این مسیر، میتواند ایران را از یک «تولیدکننده وابسته به اقلیم» به یک «تأمینکننده پایدار امنیت غذایی» تبدیل کند؛ هدفی که فارغ از گزارشهای خوشبینانه فائو، نیازمند عزمی جدی برای اصلاحات ساختاری در بخش کشاورزی و اقتصاد کلان است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟