در حالی که چین دامنه نفوذ اقتصادی خود را از طریق ابتکار «کمربند و جاده» با سرعتی بیسابقه گسترش میدهد، ایران هنوز نتوانسته جایگاه متناسب با ظرفیتهای ژئواقتصادی خود را در این پروژه جهانی به دست آورد.
تازهترین آمارها نشان میدهد حجم مشارکت اقتصادی چین در این ابتکار طی سال ۲۰۲۵ به ۲۱۴ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال قبل ۷۵ درصد رشد داشته و بالاترین رقم از زمان آغاز این پروژه محسوب میشود.
این در حالی است که بسیاری از کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی و عراق، میلیاردها دلار سرمایه چینی را جذب کردهاند؛ اما سهم ایران همچنان محدود مانده است. این شکاف، پرسشهای جدی درباره موانع جذب سرمایه خارجی و آینده همکاریهای اقتصادی تهران و پکن ایجاد کرده است.
۵ دلیل عقبماندن ایران از موج سرمایهگذاری چین
بررسی روند سرمایهگذاریهای چین نشان میدهد معیارهای انتخاب پروژهها طی سالهای اخیر تغییر کرده است. پکن دیگر صرفاً به موقعیت جغرافیایی کشورها توجه نمیکند، بلکه سودآوری اقتصادی، ثبات حقوقی و قابلیت اجرای پروژهها را در اولویت قرار داده است. مهمترین عوامل این وضعیت عبارتند از:
۱. چین مدل سرمایهگذاری خود را تغییر داده است: ابتکار کمربند و جاده دیگر صرفاً بر توسعه جاده، بندر و راهآهن متمرکز نیست. چین اکنون پروژههایی را انتخاب میکند که دارای بازده اقتصادی مشخص، زنجیره تأمین پایدار و مدل مالی شفاف باشند.
۲. ریسکهای جنگی جذابیت سرمایهگذاری را کاهش داده است: تحریمهای بینالمللی، محدودیتهای بانکی، ریسکهای سیاسی و ابهام در روابط خارجی، هزینه فعالیت سرمایهگذاران خارجی در ایران را افزایش داده و تصمیمگیری برای ورود سرمایه را دشوارتر کرده است.
۳. رقابت منطقهای به سود همسایگان ایران تغییر کرده است: عربستان سعودی و عراق طی سالهای اخیر با تعریف پروژههای بزرگ انرژی، پتروشیمی، حملونقل و زیرساخت، سهم قابلتوجهی از سرمایههای چین را جذب کردهاند و به شرکای راهبردی پکن تبدیل شدهاند.
۴. کمبود پروژههای آماده سرمایهگذاری: یکی از چالشهای اصلی اقتصاد ایران، محدود بودن پروژههایی است که از نظر مطالعات اقتصادی، تأمین مالی، مجوزهای اجرایی و چارچوب حقوقی، آمادگی جذب سرمایهگذار خارجی را داشته باشند.
۵. موقعیت ژئواقتصادی بهتنهایی کافی نیست: اگرچه ایران در چهارراه کریدورهای بینالمللی، مسیرهای ترانزیتی و دسترسی به آبهای آزاد قرار دارد، اما بدون اصلاح فضای کسبوکار، شفافیت مقررات و کاهش ریسک سرمایهگذاری، این مزیت جغرافیایی به جذب سرمایه منجر نخواهد شد.
همسایگان ایران چگونه از سرمایه چین بهره بردند؟
بر اساس گزارشهای منتشرشده، از مجموع ۲۱۴ میلیارد دلار سرمایهگذاری و قراردادهای اقتصادی چین در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱۲۸ میلیارد دلار به پروژههای ساختوساز و حدود ۸۵ میلیارد دلار به سرمایهگذاری مستقیم اختصاص یافته است؛ موضوعی که نشاندهنده ادامه راهبرد توسعه نفوذ اقتصادی پکن در بازارهای جهانی است.
در منطقه غرب آسیا، عربستان سعودی به یکی از مهمترین مقاصد سرمایهگذاری چین تبدیل شده و همکاریهای دو کشور حوزههایی مانند انرژی، پتروشیمی، خودروهای برقی، فناوریهای نوین و صنایع پیشرفته را در بر میگیرد. همچنین عراق با جذب سرمایه در پروژههای نفت، نیروگاه و زیرساخت، جایگاه ویژهای در راهبرد اقتصادی چین پیدا کرده و شرکتهای بزرگ چینی حضور گستردهای در پروژههای این کشور دارند.
در مقابل، با وجود ظرفیتهای قابلتوجه ایران در حوزه انرژی، ترانزیت، حملونقل و بازار منطقهای، سهم کشور از این جریان سرمایهگذاری همچنان محدود باقی مانده است.
آیا ایران میتواند دوباره در مسیر راه ابریشم قرار بگیرد؟
رکورد ۲۱۴ میلیارد دلاری سرمایهگذاری چین در ابتکار کمربند و جاده، تنها یک موفقیت اقتصادی برای پکن نیست؛ بلکه شاخصی از رقابت فشرده کشورها برای جذب سرمایه و حضور در زنجیرههای جدید تجارت جهانی است.
اگر ایران بتواند با اصلاح محیط سرمایهگذاری، کاهش ریسکهای اقتصادی، تسهیل فرآیندهای حقوقی، تعریف پروژههای اولویتدار و توسعه همکاریهای راهبردی با سرمایهگذاران خارجی، شرایط رقابتیتری ایجاد کند، همچنان ظرفیت تبدیل شدن به یکی از حلقههای مهم راه ابریشم جدید را خواهد داشت. در غیر این صورت، روند کنونی میتواند به تداوم انتقال سرمایههای کلان به کشورهای رقیب منطقهای و کاهش سهم ایران از فرصتهای اقتصادی آینده منجر شود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟