اسپانیا در بحران انرژی اروپا، مدیریت مصرف را از ساختمانهای عمومی، مراکز تجاری و اتلافهای قابلکنترل آغاز کرد؛ دمای گرمایش را حداکثر ۱۹ درجه و سرمایش را حداقل ۲۷ درجه تعیین کرد، خاموشی ویترینها از ساعت ۲۲ را الزامی ساخت و این اقدامات را با حمایت از مصرفکنندگان، توسعه تجدیدپذیرها و گزارشدهی عمومی همراه کرد. نتیجه آن بود که تقاضای گاز این کشور از اوت ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ نسبت به میانگین پنجساله ۲۱ درصد کاهش یافت. تجربه اسپانیا نشان میدهد مدیریت مصرف در بحران زمانی موفق است که دولت، بنگاهها و خانوارها همزمان در برنامه مشارکت کنند.
اسپانیا بحران انرژی را چگونه مدیریت کرد؟
بحران انرژی همیشه با قطع کامل برق یا گاز آغاز نمیشود. افزایش قیمت انرژی، تشدید رقابت برای خرید الانجی، فشار بر شبکه برق و نگرانی از تأمین سوخت زمستانی میتوانند پیش از وقوع کمبود فیزیکی، اقتصاد را تحت تأثیر قرار دهند.
اسپانیا پس از آغاز جنگ اوکراین با چنین وضعیتی روبهرو شد. این کشور در مقایسه با برخی اقتصادهای اروپایی وابستگی مستقیم کمتری به گاز روسیه داشت، اما از جهش قیمت گاز، فشار بازار برق اروپا، رقابت جهانی برای محمولههای الانجی و نگرانی درباره امنیت عرضه مصون نماند.
دولت اسپانیا ابتدا در اوت ۲۰۲۲ مجموعهای از اقدامات فوری صرفهجویی را در قالب فرمان سلطنتی شماره ۱۴/۲۰۲۲ تصویب کرد. سپس در ۱۱ اکتبر همان سال، برنامه جامعتری با عنوان «طرح امنیت بیشتر انرژی» یا Plan +SE را با ۷۳ اقدام در شش محور به اجرا گذاشت.
بر اساس اعلام رسمی دولت اسپانیا، این شش محور شامل صرفهجویی و بهرهوری، تحول نظام انرژی، گسترش حمایت از شهروندان بهویژه مصرفکنندگان آسیبپذیر، اقدامات مالی، تحول صنعتی با استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر و هیدروژن و تقویت همبستگی انرژی با دیگر کشورهای اروپایی بود.
این ساختار نشان میدهد اسپانیا مدیریت بحران را به درخواست عمومی برای «کمتر مصرفکردن» محدود نکرد. مقررات مصرف، حمایت مالی، سرمایهگذاری زیرساختی و توسعه عرضه پاک در یک بسته سیاستی قرار گرفتند.
محدودیت دما و خاموشی ویترینها چگونه اجرا شد؟
مهمترین اقدامات کوتاهمدت اسپانیا در ماده ۲۹ فرمان سلطنتی شماره ۱۴/۲۰۲۲ ثبت شد. این مقررات عمدتاً ساختمانهای اداری، تجاری، فرهنگی، حملونقل و فضاهای عمومی مشمول مقررات تأسیسات حرارتی را هدف گرفتند.
حداکثر دمای گرمایش ۱۹ درجه تعیین شد
دمای هوای فضاهای مشمول هنگام استفاده از سیستم گرمایش نباید بیشتر از ۱۹ درجه سانتیگراد میشد. رعایت مقررات سلامت و ایمنی محیط کار و نیازهای خاص بعضی فضاها در قانون مستثنا شده بود.
حداقل دمای سرمایش ۲۷ درجه تعیین شد
دمای فضاهای دارای سیستم سرمایشی نباید کمتر از ۲۷ درجه سانتیگراد تنظیم میشد. این محدودیت با رطوبت نسبی میان ۳۰ تا ۷۰ درصد تعریف شده بود و برای فضاهایی با شرایط محیطی خاص، امکان استثنا وجود داشت.
ویترینها باید از ساعت ۲۲ خاموش میشدند
روشنایی ویترین فروشگاهها و ساختمانهای عمومی بدون استفاده باید از ساعت ۲۲ خاموش میشد. هدف، حذف مصرفی بود که پس از پایان فعالیت اقتصادی، منفعت ضروری ایجاد نمیکرد.
بازماندن درها هنگام فعالیت تهویه محدود شد
ساختمانها و فروشگاههایی که مستقیماً به خیابان راه داشتند، موظف شدند سیستم مناسبی برای بستهماندن درها نصب کنند تا سرمایش یا گرمایش به فضای بیرون منتقل نشود.
اطلاعرسانی و بازرسی تأسیسات الزامی شد
مراکز مشمول باید اطلاعات مربوط به محدوده دما، رطوبت، بستهبودن درها و اقدامات صرفهجویی را در محل قابل مشاهده نمایش میدادند. برخی تأسیسات نیز ملزم به انجام بازرسی فوقالعاده بهرهوری انرژی شدند.
نکته مهم در طراحی این سیاست آن بود که دولت ابتدا سراغ هدررفتهای آشکار و قابل مشاهده رفت. فروشگاهی با در باز و کولر روشن، ویترین روشن پس از پایان ساعت کاری و ساختمان عمومی با تنظیم نامناسب دما، نمونههایی بودند که کنترل آنها در مقایسه با سهمیهبندی مستقیم خانوارها، مقاومت اجتماعی کمتری ایجاد میکرد.
متن کامل این مقررات در روزنامه رسمی دولت اسپانیا منتشر شده است.
| اقدام اسپانیا | قاعده اجرا | هدف |
|---|---|---|
| گرمایش ساختمان | حداکثر ۱۹ درجه سانتیگراد | کاهش مصرف سوخت و برق |
| سرمایش ساختمان | حداقل ۲۷ درجه سانتیگراد | کاهش بار سرمایشی |
| روشنایی ویترین | خاموشی از ساعت ۲۲ | حذف مصرف غیرضروری |
| درهای ورودی | استفاده از سیستم بستهشدن مناسب | جلوگیری از اتلاف سرمایش و گرمایش |
| اطلاعرسانی عمومی | نمایش دما، رطوبت و اقدامات صرفهجویی | شفافیت و تغییر رفتار مصرفکننده |
| بازرسی تأسیسات | بازبینی فوقالعاده برخی سیستمها | افزایش بهرهوری تجهیزات |
طرح امنیت بیشتر انرژی اسپانیا فقط برنامه صرفهجویی نبود
شورای وزیران اسپانیا در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲ طرح Plan +SE را تصویب کرد. این برنامه ۷۳ اقدام داشت و سه هدف اصلی آن حمایت بیشتر از مصرفکنندگان، کاهش مصرف انرژی و تقویت همکاری با دیگر اعضای اتحادیه اروپا بود.
دولت اسپانیا اعلام کرد این برنامه با مشارکت نهادهای عمومی، نمایندگان صنایع، انجمنهای مصرفکنندگان و فعالان بخش انرژی تدوین شده و قرار است عملکرد آن بهصورت دورهای منتشر شود.
حمایت از مصرفکنندگان آسیبپذیر
پوشش حمایتهای اجتماعی برق و گرمایش گسترش یافت و برای کاهش فشار قبوض خانوارها، بهویژه خانوارهای آسیبپذیر، اقدامات حمایتی در نظر گرفته شد.
کمک به بنگاههای کوچک و صنایع
برای اجرای پروژههای صرفهجویی، خودتأمینی و انرژی تجدیدپذیر در بنگاههای کوچک و متوسط، ابزارهای مالی و اعتباری پیشبینی شد.
توسعه خودمصرفی و انرژی خورشیدی
توسعه پنلهای خورشیدی روی بام، اجتماعات انرژی و پروژههای خودمصرفی در برنامه قرار گرفت تا وابستگی به سوختهای وارداتی کاهش پیدا کند.
اصلاح روشنایی عمومی
برنامه جایگزینی تجهیزات روشنایی عمومی با نمونههای کممصرفتر بهعنوان یکی از اقدامات بهرهوری تعریف شد.
گزارشدهی دورهای
دولت موظف شد نتیجه اقدامات را در حوزه مصرف گاز و برق منتشر کند. این گزارشدهی امکان مقایسه هدف و عملکرد را فراهم کرد.
ویدیوی نشست رسمی ارائه نتایج این برنامه از طریق کانال رسمی مرتبط با وزارت انتقال اکولوژیک اسپانیا در یوتیوب قابل مشاهده است. بهدلیل اینکه ویدیو نقش منبع تکمیلی دارد، بهتر است بهصورت لینک قرار گیرد و فایل آن روی سرور چارسواقتصاد بازنشر نشود.
نتیجه مدیریت مصرف انرژی در اسپانیا چه بود؟
گزارش نهایی وزارت انتقال اکولوژیک اسپانیا نشان میدهد تقاضای گاز طبیعی این کشور از اول اوت ۲۰۲۲ تا ۳۱ مارس ۲۰۲۳، بدون محاسبه صادرات برق، در مقایسه با میانگین همان دوره در پنج سال قبل ۲۱ درصد کاهش یافت.
اگر تغییر تراز جریانهای واردات و صادرات نیز در محاسبه لحاظ شود، کاهش تقاضای داخلی گاز به ۲۳ درصد میرسد. این عملکرد از هدف عمومی ۱۵ درصدی اتحادیه اروپا برای کاهش تقاضای گاز بیشتر بود.
تقاضای برق اسپانیا در بازه اوت تا دسامبر ۲۰۲۲ نسبت به میانگین پنجساله ۷٫۵ درصد کاهش یافت. با تکمیل دوره ارزیابی تا پایان مارس ۲۰۲۳، وزارت اسپانیا کاهش تجمعی تقاضای برق را ۷ درصد اعلام کرد. بنابراین این دو رقم متناقض نیستند و به دو بازه زمانی متفاوت مربوط میشوند.
مصرف برق در ۱۰ درصد ساعات اوج تقاضا نیز از دسامبر ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ حدود ۹٫۸ درصد کاهش یافت. این شاخص اهمیت بیشتری برای پایداری شبکه دارد؛ زیرا کاهش مصرف در ساعات اوج میتواند نیاز به راهاندازی نیروگاههای گرانتر و پرمصرفتر را کاهش دهد.
| شاخص | بازه اندازهگیری | نتیجه رسمی |
|---|---|---|
| تقاضای گاز بدون صادرات برق | اوت ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ | کاهش ۲۱ درصدی نسبت به میانگین پنجساله |
| تقاضای داخلی گاز با لحاظ تراز جریانها | اوت ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ | کاهش ۲۳ درصدی |
| تقاضای برق | اوت تا دسامبر ۲۰۲۲ | کاهش ۷٫۵ درصدی |
| تقاضای برق | اوت ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ | کاهش ۷ درصدی |
| مصرف برق در ساعات اوج | دسامبر ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ | کاهش ۹٫۸ درصدی |
براساس گزارش رسمی وزارت اسپانیا، این کشور در همان دوره به صادرات انرژی به فرانسه و پرتغال نیز ادامه داد. صادرات برق به فرانسه از ابتدای اوت تا پایان مارس به ۹٫۴ تراواتساعت و صادرات به پرتغال به ۳٫۸ تراواتساعت رسید.
این آمار نشان میدهد کاهش مصرف داخلی همزمان با حفظ نقش اسپانیا در امنیت انرژی منطقهای اتفاق افتاد؛ هرچند همه کاهش تقاضا را نمیتوان صرفاً به مقررات دما یا خاموشی ویترینها نسبت داد. تغییر قیمتها، وضعیت آبوهوا، رفتار صنایع، تولید تجدیدپذیر و تحولات بازار نیز بر مصرف اثر داشتهاند.
کاهش مصرف انرژی در سال ۲۰۲۳ با رشد اقتصاد همراه شد
طبق تراز رسمی انرژی اسپانیا، مصرف انرژی اولیه این کشور در سال ۲۰۲۳ به ۱۱۵ هزار و ۳۶ کیلوتن معادل نفت رسید که ۲٫۸ درصد کمتر از سال ۲۰۲۲ بود. این کاهش در شرایطی ثبت شد که اقتصاد اسپانیا همچنان رشد داشت.
مصرف انرژی اولیه حاصل از منابع تجدیدپذیر در همین سال ۱۴٫۷ درصد افزایش یافت. افزایش تولید برقآبی، بادی و خورشیدی در کاهش استفاده از برخی سوختهای فسیلی نقش داشت.
مصرف گاز طبیعی در سبد انرژی اولیه اسپانیا نیز در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۱ درصد کاهش یافت. بخشی از این افت به کاهش استفاده از نیروگاههای سیکل ترکیبی گازی و افزایش تولید تجدیدپذیر مربوط بود. بااینحال، مصرف نهایی گاز در بعضی صنایع رفتار متفاوتی داشت؛ بنابراین کاهش گاز در انرژی اولیه را نباید به معنای کاهش یکسان مصرف در تمام بخشها دانست.
برای درک وضعیت مشابه ایران، گزارش ناترازی انرژی چیست و چگونه سنجیده میشود؟ توضیح میدهد چرا مسئله فقط کمبود ظرفیت اسمی نیست و فاصله عرضه عملی با تقاضا اهمیت دارد.
آیا کاهش مصرف اسپانیا دائمی بود؟
دادههای جدید نشان میدهد افت مصرف در دوره بحران را نباید بهعنوان روندی دائمی معرفی کرد. شبکه برق اسپانیا اعلام کرده است تقاضای برق این کشور در سال ۲۰۲۵ برای دومین سال متوالی افزایش یافت و با رشد ۲٫۸ درصدی به ۲۵۶ هزار و ۸۶ گیگاواتساعت رسید.
با احتساب انرژی تأمینشده از تأسیسات خودمصرفی، مصرف برق سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۶۹ هزار و ۵۵۷ گیگاواتساعت میرسد و رشد آن نسبت به سال قبل ۳٫۷ درصد برآورد شده است.
این به معنای شکست سیاستهای سال ۲۰۲۲ نیست. اقدامات اضطراری اسپانیا برای عبور از شوک مشخص قیمت و عرضه طراحی شده بودند. با عادیترشدن بازار، رشد اقتصاد، توسعه برقرسانی به مصارف جدید و تغییر شرایط آبوهوایی، تقاضا میتواند دوباره افزایش پیدا کند.
درس دقیق اسپانیا این نیست که مصرف انرژی باید هر سال کاهش یابد. هدف اصلی باید کاهش مصرف اتلافی، مدیریت ساعات اوج و کمکردن شدت انرژی اقتصاد باشد؛ بهگونهای که تولید و رفاه با مصرف مؤثرتر انرژی ادامه پیدا کند.
چرا ایران به مدیریت مصرف انرژی نیاز دارد؟
برای ایران، مدیریت مصرف انرژی در شرایط جنگی، بحران عرضه و دوره بازسازی یک اقدام جانبی نیست؛ بلکه یکی از شروط ادامه فعالیت اقتصاد است. پالایشگاه، نیروگاه، شبکه انتقال، حملونقل، بیمارستان، سردخانه، ارتباطات، صنایع غذایی و سامانههای آب همگی به عرضه پایدار انرژی وابستهاند.
هرچه مصرف غیرضروری بیشتر باشد، ظرفیت کمتری برای خدمات حیاتی و تولید باقی میماند. در چنین وضعیتی، کمبود انرژی میتواند از شبکه برق و گاز به تورم، کاهش تولید، کمبود کالا، بیکاری و نارضایتی اجتماعی منتقل شود.
تحلیل چگونه در شرایط جنگی اقتصاد را سرپا نگه داریم؟ نشان میدهد اولویتبندی برق، سوخت، آب و حملونقل چگونه میتواند مانع سرایت بحران زیرساختی به معیشت مردم شود.
در دوره پساجنگ نیز بازسازی به برق، گاز، سوخت، سیمان، فولاد و حملونقل وابسته است. اگر انرژی در ساختمانهای ناکارآمد، تجهیزات فرسوده یا مصارف نمایشی هدر برود، ظرفیت کمتری برای بازسازی و تولید باقی میماند.
۵ درس اسپانیا برای مدیریت مصرف انرژی در ایران
مدیریت مصرف باید از دولت و اتلافهای آشکار آغاز شود
ساختمانهای دولتی، روشنایی غیرضروری، سرمایش و گرمایش نامتعارف و تجهیزات فرسوده باید پیش از اعمال فشار عمومی بر خانوارها اصلاح شوند. آغاز سیاست از دولت، اعتماد و پذیرش اجتماعی را افزایش میدهد.
ساعات اوج مهمتر از میانگین مصرف هستند
کاهش مصرف در زمانی که شبکه زیر بیشترین فشار قرار دارد، میتواند بیش از کاهش پراکنده مصرف در طول روز به پایداری برق کمک کند. تعرفه، مشوق و محدودیت باید برای ساعات اوج طراحی شوند.
یک نسخه برای تمام مردم عادلانه نیست
مناطق بسیار گرم یا سرد، بیماران، سالمندان، خانوارهای کمدرآمد و مشاغل وابسته به انرژی باید شرایط متفاوتی داشته باشند. حتی قانون اسپانیا نیز استثناهای مربوط به سلامت، ایمنی و نیازهای محیطی خاص را به رسمیت شناخت.
صرفهجویی باید با حمایت و سرمایهگذاری همراه شود
محدودیت مصرف بدون اصلاح تجهیزات، حمایت از اقشار آسیبپذیر، توسعه انرژی تجدیدپذیر و تأمین مالی بهرهوری، به کاهش رفاه یا تولید منجر میشود. برنامه موفق باید تقاضا و عرضه را همزمان ببیند.
نتیجه باید شفاف و دورهای منتشر شود
مردم باید بدانند کاهش مصرف چه میزان برق، گاز، سوخت، ارز یا ظرفیت تولید آزاد کرده است. گزارشدهی عمومی همچنین مشخص میکند کدام اقدام مؤثر بوده و کدام مقررات فقط هزینه اجرایی ایجاد کرده است.
در گزارش ناترازی انرژی؛ آیا قطع برق و گاز حتمی است؟ نمونههای مدیریت مصرف در چند کشور و تفاوت آنها با خاموشی اجباری بررسی شده است.
مدیریت مصرف با ریاضت انرژی تفاوت دارد
مدیریت مصرف به معنای متوقفکردن فعالیت اقتصادی یا کاهش یکسان سهم همه مصرفکنندگان نیست. هدف، حذف مصرف کمارزش و انتقال ظرفیت به خدمات ضروری، تولید و رفاه عمومی است.
| مدیریت هوشمند مصرف | ریاضت کور انرژی |
|---|---|
| شروع از اتلافهای آشکار | اعمال محدودیت یکسان برای همه |
| حفاظت از خانوار آسیبپذیر | نادیدهگرفتن تفاوت اقلیمی و درآمدی |
| اولویتدادن به تولید و خدمات حیاتی | قطع پراکنده و پیشبینیناپذیر |
| اصلاح تجهیزات و زیرساخت | اتکا به درخواست عمومی برای صرفهجویی |
| انتشار نتیجه و دادههای عملکرد | اعلام هدف بدون سنجش نتیجه |
پرسشهای پرتکرار درباره مدیریت مصرف انرژی اسپانیا
اسپانیا چگونه مصرف انرژی را در بحران کاهش داد؟
این کشور محدودیت دمای گرمایش و سرمایش، خاموشی ویترینها، بستهماندن در فروشگاهها، بازرسی تأسیسات، حمایت از مصرفکنندگان و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را همزمان اجرا کرد.
دمای مجاز ساختمانها در اسپانیا چند درجه بود؟
در فضاهای مشمول قانون، دمای گرمایش حداکثر ۱۹ درجه و دمای سرمایش حداقل ۲۷ درجه سانتیگراد تعیین شد. برخی فضاها به دلایل سلامت، ایمنی یا شرایط فنی خاص مستثنا بودند.
مصرف گاز اسپانیا چقدر کاهش یافت؟
از اوت ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳، تقاضای گاز بدون محاسبه صادرات برق نسبت به میانگین پنجساله ۲۱ درصد کاهش یافت. با لحاظ تغییر تراز جریانهای گاز، کاهش تقاضای داخلی ۲۳ درصد اعلام شد.
تقاضای برق اسپانیا چقدر کم شد؟
تقاضای برق از اوت تا دسامبر ۲۰۲۲ حدود ۷٫۵ درصد و در بازه کامل اوت ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ حدود ۷ درصد کمتر از میانگین پنجساله بود.
آیا مصرف انرژی اسپانیا همچنان در حال کاهش است؟
خیر. تقاضای برق اسپانیا پس از دو سال کاهش، در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ دوباره افزایش یافت. دستاورد دوره بحران به معنای کاهش دائمی مصرف نبود.
مهمترین درس اسپانیا برای ایران چیست؟
مدیریت مصرف باید از اتلافهای آشکار و ساختمانهای دولتی آغاز شود و همزمان با حمایت از خانوارهای آسیبپذیر، اصلاح تجهیزات و گزارشدهی شفاف ادامه پیدا کند.
جمعبندی؛ اسپانیا مصرف غیرضروری را هدف گرفت، نه فعالیت اقتصادی را
اسپانیا در بحران انرژی اروپا فقط از مردم نخواست کمتر مصرف کنند. این کشور برای دمای ساختمانها، روشنایی ویترینها، بستهماندن درها و بازرسی تجهیزات قواعد مشخص تعیین کرد و در کنار آن، حمایت از مصرفکنندگان، توسعه تجدیدپذیرها و گزارشدهی دورهای را ادامه داد.
کاهش ۲۱ درصدی تقاضای گاز و کاهش ۷ درصدی برق در دوره اوت ۲۰۲۲ تا مارس ۲۰۲۳ نشان داد مدیریت تقاضا میتواند فشار یک شوک انرژی را کم کند. بااینحال، افزایش دوباره تقاضای برق در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ ثابت میکند که این نتایج را باید در ظرف زمانی بحران تحلیل کرد.
درس کاربردی برای ایران روشن است: مدیریت مصرف انرژی، ریاضت کور نیست؛ بلکه تشخیص مصرف ضروری از اتلاف، حفاظت از خدمات حیاتی و آزادکردن ظرفیت برای تولید و بازسازی است.
منابع گزارش
- روزنامه رسمی اسپانیا؛ فرمان سلطنتی ۱۴/۲۰۲۲ و مقررات دما، روشنایی، درها و بازرسی انرژی
- دولت اسپانیا؛ تصویب طرح امنیت بیشتر انرژی با ۷۳ اقدام، ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲
- وزارت انتقال اکولوژیک اسپانیا؛ کاهش ۲۱ درصدی گاز و ۷ درصدی برق، ۱۷ آوریل ۲۰۲۳
- گزارش نهایی پایش زمستان ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ طرح Plan +SE
- تراز رسمی انرژی اسپانیا در سال ۲۰۲۳
- شبکه برق اسپانیا؛ آخرین آمار تقاضای برق سال ۲۰۲۵
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟