خروج ۷۰۰ هزار دستگاه خودروی فرسوده از چرخه مصرف طی سه سال گذشته، یک دستاورد آماری ساده نیست؛ بلکه نشان‌دهنده تغییر پارادایم سیاست‌گذار از «تولید صرف» به «تولید همراه با نوسازی» است. با اصلاح آیین‌نامه اسقاط خودرو و تغییر نسبت گواهی‌ها، تقاضای پایدار برای مراکز بازیافت ایجاد شده و اشتغال در این صنعت احیا شده است. در صورت تحقق هدف برنامه هفتم پیشرفت مبنی بر اسقاط سالانه ۵۰۰ هزار خودرو، اقتصاد ایران می‌تواند سالانه یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون لیتر در مصرف سوخت صرفه‌جویی کند که این رقم مستقیماً به کاهش کسری بودجه در بخش واردات بنزین کمک می‌کند.
به‌روزرسانی [پاییز ۱۴۰۵]: با ابلاغ اصلاحیه آیین‌نامه اسقاط در مردادماه، خودروسازان اکنون موظف‌اند به ازای تولید هر ۴ خودرو، یک خودروی فرسوده را اسقاط کنند (پیش‌تر این نسبت ۱ به ۱۲ بود). در سال ۱۴۰۳، رکورد اسقاط ۳۵۰ هزار دستگاه ثبت شد و ۱۲۰ هزار گواهی مازاد نیز به سال ۱۴۰۴ منتقل شده است.
تغییر نسبت اسقاط به تولید چگونه بازار را تحریک می‌کند؟
یکی از چالش‌های تاریخی صنعت بازیافت خودرو در ایران، کمبود تقاضا برای «گواهی اسقاط» بود. وقتی خودروساز موظف بود تنها به ازای هر ۱۲ خودروی تولیدی یک گواهی ارائه دهد، مراکز اسقاط با انباشت ظرفیت خالی و رکود مواجه می‌شدند. اصلاح این نسبت به عدد جادویی «۱ به ۴»، یک اهرم اقتصادی قدرتمند است. مکانیسم این اهرم روشن است: افزایش سهمیه الزام‌آور خودروساز ← رشد تقاضا برای گواهی اسقاط در بورس و بازار ← افزایش ارزش گواهی و لاشه برای مالکان خودرو فرسوده ← ترغیب مالکان به تحویل خودرو ← رونق مراکز بازیافت و کاهش شدت مصرف انرژی کلان.
اقتصاد حمل‌ونقل عمومی چگونه تأمین مالی می‌شود؟
نوسازی ناوگان فرسوده بدون تزریق هدفمند اعتبارات بانکی امکان‌پذیر نیست. داده‌های سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) نشان می‌دهد تخصیص تسهیلات کم‌بهره به‌صورت کاملاً هدفمند آغاز شده است:
تخصیص ۱.۲ میلیارد تومان تسهیلات برای جایگزینی هر تاکسی فرسوده با تاکسی برقی (و ۱ میلیارد تومان برای تاکسی دوگانه‌سوز).
تخصیص ۱۵ میلیارد تومان تسهیلات ارزان‌قیمت برای نوسازی هر دستگاه اتوبوس فرسوده جاده‌ای و شهری.
اعطای وام ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومانی برای جایگزینی موتورسیکلت‌های کاربراتوری با برقی (طرح پایلوت اصفهان). این رویکرد، یارانه پنهان سوخت را به تسهیلات شفاف برای نوسازی تبدیل می‌کند. چارسو اقتصاد پیش‌تر در تحلیل هزینه-فایده اقتصادی واردات خودروهای برقی نشان داده بود که سرمایه‌گذاری در ناوگان حمل‌ونقل عمومی، سریع‌ترین نرخ بازگشت سرمایه را از محل کاهش مصرف سوخت و هزینه‌های سلامت به همراه دارد.
نوسازی صنعتی؛ راهکار پنهان مهار ناترازی انرژی
بخش بزرگی از هدررفت انرژی کشور نه‌فقط در خیابان‌ها، بلکه در خطوط تولید قدیمی رخ می‌دهد. عارضه‌یابی ۵۰۰ واحد صنعتی و معرفی ۲۰۰ واحد به صندوق‌های حمایتی نشان می‌دهد ایدرو تخصیص منابع را به «بهره‌وری» مشروط کرده است. همان‌طور که دبیرکل خانه صنعت و معدن تأکید دارد، ممیزی انرژی در مشعل‌ها و الکتروموتورها یک الزام اقتصادی است. اقتصاد ایران نمی‌تواند با تکنولوژی دهه ۷۰ شمسی، با بحران ناترازی برق و گاز در دهه ۱۴۰۰ مقابله کند. کاهش مصرف در صنایع باید از طریق لیزینگ تجهیزات نوین و مشوق‌های مالیاتی حمایت شود؛ موضوعی که در گزارش بحران ناترازی گاز و تعطیلی پنهان صنایع نیز به‌عنوان تنها راه فرار از خاموشی‌های زمستانی بررسی شده است.
جدول هدف‌گذاری و عملکرد طرح نوسازی ناوگان و صنایع
توجه (نکته داده‌ای): صرفه‌جویی ۱.۵ میلیارد لیتری سوخت در سال، یک برآورد پتانسیل است که مشروط به تحقق هدف ۵۰۰ هزار اسقاط سالانه و جایگزینی آن‌ها با خودروهای استاندارد یا برقی است و در صورت تولید مجدد خودروهای پرمصرف، این صرفه‌جویی در عمل خنثی خواهد شد.
پرسش‌های پرتکرار درباره نوسازی خودرو و صنایع
تغییر نسبت اسقاط از ۱ به ۱۲ به ۱ به ۴ چه معنایی دارد؟ یعنی خودروسازان داخلی اکنون موظف‌اند با سرعت سه برابر بیشتر از گذشته، گواهی اسقاط بخرند که این امر باعث افزایش قیمت گواهی و ترغیب مردم به اسقاط خودروهای فرسوده می‌شود.
برنامه هفتم چه هدفی برای اسقاط خودرو تعیین کرده است؟ طبق اهداف این برنامه، باید سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه خودرو فرسوده از رده خارج شود که می‌تواند سالانه ۱.۵ میلیارد لیتر در مصرف بنزین صرفه‌جویی ایجاد کند.
تسهیلات نوسازی تاکسی‌های فرسوده چقدر است؟ برای جایگزینی با تاکسی دوگانه‌سوز ۱ میلیارد تومان و برای تاکسی‌های برقی ۱.۲ میلیارد تومان تسهیلات کم‌بهره پرداخت می‌شود.
چگونه می‌توان از تسهیلات موتورسیکلت برقی استفاده کرد؟ با تحویل یک موتورسیکلت بنزینی فرسوده، متقاضی ۴ گواهی اسقاط دریافت می‌کند که مجموع ارزش آن با لاشه حدود ۱۵۰ میلیون تومان است و مابقی قیمت موتور برقی از طریق وام تأمین می‌شود.
چرا ایدرو همه صنایع را برای نوسازی تأمین مالی نمی‌کند؟ برای جلوگیری از هدررفت منابع، ابتدا عارضه‌یابی و ممیزی انرژی انجام می‌شود تا مشخص گردد آیا مشکل واحد صنعتی با نوسازی ماشین‌آلات حل می‌شود یا واحد توجیه اقتصادی خود را از دست داده است.
جمع‌بندی؛ نوسازی، تنها پادزهر ناترازی انرژی
افزایش سرعت اسقاط خودرو از ۲۵۰ هزار به ۳۵۰ هزار دستگاه و تغییر نسبت گواهی‌های تولید، نشان‌دهنده یک رویکرد پراگماتیک در اقتصاد صنعتی ایران است. وقتی اهرم‌های بازار (مانند تحریک تقاضا برای گواهی اسقاط) به‌درستی تنظیم شوند، مراکز بازیافت رونق گرفته، اشتغال حفظ می‌شود و مالکان خودرو فرسوده نیز با رغبت وارد طرح جایگزینی می‌شوند. با این حال، محدودیت اصلی این است که اگر نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و ماشین‌آلات صنعتی (الکتروموتورها و مشعل‌ها) با توسعه زیرساخت‌های تأمین برق پایدار همراه نشود، صرفاً صورت‌مسئله تغییر می‌کند. همان‌طور که اقتصاد نمی‌تواند یارانه پنهان سوخت را برای همیشه تحمل کند، عبور از فناوری‌های فرسوده و آلاینده نیز دیگر یک انتخاب نیست، بلکه شرط بقای تولید ملی است. موفقیت طرح جایگزینی تاکسی‌ها و موتورسیکلت‌های برقی می‌تواند الگوی مناسبی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در اقتصاد انرژی‌محور ایران باشد.
منابع گزارش
سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) | گزارش‌های عملکرد توسعه صنعتی و نوسازی ناوگان
خانه صنعت، معدن و تجارت ایران | داده‌های ممیزی انرژی در خطوط تولید و راهکارهای کاهش مصرف
وزارت نفت (بخش بهینه‌سازی مصرف) | آمارهای تراز بنزین و اثر اسقاط بر کاهش یارانه سوخت
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟