نوسانات سیاسی در ایران، بیش از آنکه بر متغیرهای اقتصادی اثر بگذارد، پیوند ناخواسته و همزمانی میان جهش نرخ ارز و سقوط شاخص بورس را رقم زده است.
اقتصاد ایران به دلیل وابستهبودن به درآمدهای ارزی و انتظارات تورمی، حساسیت بالایی به وقایع سیاسی دارد. طی سالهای اخیر، رخ دادن رویدادهای منطقهای و فشارهای بینالمللی، عامل اصلی نوسانات عمیقی در بازارهای مالی شده است. در حالی که در بازارهای توسعهیافته، کارایی بازار پیشفرض اصلی است، در ایران، انتظارات و ترس از کاهش ارزش پول ملی عامل رفتار متفاوت سرمایهگذاران است. پرسش اصلی این است که، بازارهای ارز و بورس چگونه در برابر نااطمینانی ها و وقایع سیاسی و امنیتی واکنش نشان دادهاند؟
1چگونه شوک های سیاسی، نقدینگی را جابهجا میکند؟
با بررسی دادهها، مشخص است که واکنش بازارهای مالی به رویدادهای سیاسی، یک واکنش زنجیرهای است که از بازار ارز آغاز و به بورس ختم میشود.
با وقوع رویدادهای سیاسی مانند جنگ و ترور، نخستین واکنش در بازار ارز و انرژی مشاهده میشود. به دلیل نقدشوندگی بالای ارز و نقش آن به عنوان حفظ ارزش پول ملی، نرخ دلار در بازههای زمانی کوتاه، همبستگی بسیار بالایی با شاخص ریسک سیاسی نشان داده است.
واکنش بورس به این شوکها دو وجه دارد:
در کوتاهمدت واکنش سرمایهگذاران هیجانی است
با افزایش نرخ ارز، سرمایهگذاران به دلیل ترس از کاهش ارزش داراییهای ریالی، داراییهای خود را از بورس به بازارهای بینالمللی تزریق میکنند.
در میانمدت واکنش ساختاری است
اگر افزایش نرخ ارز ناشی از یک شوک سیاسی پایدار باشد، شرکتهایی که با استفاده از مواد اولیه خارجی تولید را برقرار میکنند، با افزایش هزینههای تولید مواجه میشوند در نتیجه یا میزان تولید کاهش مییابد و یا سودآوری آنها کاهش مییابد.
سه مرحله واکنش در بازار ارز:
فاز شوک اولیه در۲۴ تا ۴۸ ساعت نخست
افزایش شدید تقاضای هیجانی بهدلیل واکنشهای سریع و عصبی معاملهگران خرد.
فاز تحلیل در هفته اول
ورود بازیگران بزرگ و نهادهای دولتی و خصوصی به بازار که تلاش میکنند نوسانات ناشی از شوک های سیاسی را مدیریت نمایند.
فاز ثبات یا تداوم
در صورتی که اتفاقات سیاسی و امنیتی کوتاهمدت باشد، قیمتها معمولاً از سطوح هیجانی خود پایین آمده و تعدیل میشوند؛ اما در رویدادهای ادامهدار، نرخ ارز در یک سطح جدید و بالاتر تثبیت میگردد.
برای مثال در رویداد آتش بس اولیه میان ایران و آمریکا در تاریخ 18 فروردین 1405، قیمت دلار 4 درصد کاهش یافت. اما با توجه به سایه جنگ و تهدید های دشمن و فعال کردن محاصره دریایی، قیمت دلار با افزایش 22 درصدی مواجه شد.
دادهها نشان میدهد که در طول سالهای اخیر، زمان پاسخدهی بازار ارز به اخبار و رویدادهای سیاسی به طور قابل توجهی کوتاهتر شده است. به بیان دیگر، بازار ارز فیالحال با سرعت بیشتری نسبت به گذشته به تحولات سیاسی و امنیتی واکنش نشان میدهد.
بازار بورس؛ اعتماد سرمایهگذاران به تدریج از بین میرود؟
برخلاف بازار ارز، بورس ایران رفتاری متفاوت از خود نشان داده است. هرچند بورس ذاتاً باید بر اساس سودآوری شرکتهای پذیرفتهشده حرکت کند، اما در واقع بهدلیل شوکهای سیاسی و امنیتی، به جای واکنش منطقی و بنیادی، درگیر خروج هیجانی سرمایه به سمت بازارهای امن شده است.
رفتارهای مشاهده شده در بورس:
افتهای دستهجمعی
یکی از ویژگیهای برجسته بازار سرمایه ایران در مواجهه با تنشها، عدم تمایز میان صنایع مختلف است. هنگام وقوع یک رویداد سیاسی و امنیتی، به جای آنکه فقط صنایع مرتبط با صادرات یا واردات تحت تأثیر قرار گیرند، بازار با صف فروش گسترده مواجه میشود..
تأثیر انتظارات تورمی
بررسی دادهها نشان میدهد که بورس در بلندمدت از کاهش ارزش ریال بهدلیل شوکهای سیاسی تأثیر میپذیرد. با این حال، در کوتاهمدت، ترس از جنگ یا تشدید تحریمها باعث شده سرمایهگذاران داراییهای خود را از بورس خارج کنند.
تفاوت در عمق بازار
در دوران ثبات نسبی سیاسی، بورس بیشتر به گزارشهای عملکرد شرکتها توجه دارد؛ اما در دورههای تنش، حجم معاملات به شدت افت کرده و نقدشوندگی بازار به طور قابل توجهی کاهش مییابد. این رفتار، نشاندهنده احتیاط شدید سرمایهگذاران در برابر ابهام و نااطمینانی است.
برای مثال در رویداد جنگ اخیر ایران و آمریکا که در تاریخ 9 اسفند شروع شد، بورس با شاخص 3.692.894 بسته شد و با توجه به آتش بس اولیه و امضا تفاهم نامه میان ایران و آمریکا، بازار بورس در تاریخ 16 اردیبهشت 1405 باز شد و تا تیر ماه 1405 با رشد 40 درصدی مواجه شد.
معکوس بودن؛ رویدادهای سیاسی و امنیتی، همسویی ارز و بورس را بر هم میزند؟
یکی از جالبترین یافتهها در دادهها، همگرایی منفی میان بازار ارز و بورس بوده است. هنگامی که اخبار سیاسی منتشر میشود، معاملهگران به جای ایجاد تعادل در سبد داراییهای خود، به شکل سنتی به سمت داراییهای امن مانند طلا و ارز هجوم میبرند و سهام را تحت فشار فروش قرار میدهند.
دادهها نشان میدهد که، هرگاه تنشهای سیاسی به اوج رسیده، بورس تهران به طور متوسط بین ۵ تا ۱۵ درصد افت کرده است، در حالی که بازار ارز رشد قابل توجهی داشته است. این جابهجایی شدید نقدینگی حاکی از آن است که بازار سرمایه هنوز به مرحله بلوغ لازم برای تفکیک ریسک سیاسی از عملکرد بنیادی شرکتها نرسیده است.
تحلیل دادهمحور رویدادهای سالهای اخیر به روشنی نشان میدهد که بازارهای مالی ایران به شدت تحت تأثیر ادراک از ریسک هستند تا خودِ ریسک. در واقع، گاهی اثر روانی یک خبر امنیتی بر بازار، بسیار شدیدتر از پیامدهای اقتصادی واقعی آن است.
برای بهبود این وضعیت، دو نکته کلیدی به دست میآید:
نیاز به مدیریت انتظارات
سیاستگذار باید بداند که بازارها نه تنها به اعداد و ارقام، بلکه به سیگنالهای کلامی اشخاص واکنش نشان میدهند. شفافیت در اطلاعرسانی میتواند دامنه نوسانات هیجانی را کاهش دهد.
بلوغِ ابزارهای مشتقه
ضعف در استفاده از ابزارهای پوشش ریسک مانند اختیار معامله باعث شده که سرمایهگذاران در زمان بروز تنش، تنها گزینه خود را فروش سهام و خرید ارز ببینند. توسعه این ابزارها میتواند به کاهش فشار خروج از بورس کمک شایانی کند.
در نهایت، بازارها به ناچار یاد میگیرند که با وضعیتهای غیرعادی همزیستی کنند، اما تا زمانی که وزن رویدادهای سیاسی در تعیین قیمتها سنگینتر از متغیرهای بنیادی اقتصادی باشد، نوسان، جزء لاینفک ساختار مالی کشور باقی خواهد ماند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟