بازار ارز تهران امروز سهشنبه ۱۳ مرداد ۱۴۰۵، صحنه شکاف بیسابقهای میان نرخهای رسمی و آزاد است. در حالی که هر دلار آمریکا در صرافی بانک ملی ۱,۳۰۹,۳۶۸ ریال قیمتگذاری شده، نرخ بازار آزاد با جهشی چشمگیر به رقم ۱,۹۲۸,۸۰۰ ریال رسیده است. این اختلاف بیش از ۶۱۹,۰۰۰ ریالی که معادل ۴۷ درصد اختلاف است (با احتساب نرخ بازار آزاد ۶۱ درصد بالاتر از نرخ مبادلهای)، نشان از کشش عمیق تقاضا و انتظارات تورمی فعالان اقتصادی دارد.
یورو نیز از این قاعده مستثنی نبوده و با نرخ ۲,۲۲۱,۶۰۰ ریال در بازار آزاد، بیش از ۶۸۰,۰۰۰ ریال بالاتر از قیمت رسمی صرافی بانک ملی معامله میشود. در چنین فضایی، ضرورت تحلیل عوامل پشت پرده این شکاف قیمتی و پیامدهای آن بر تصمیمگیری سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی، بیش از پیش احساس میشود.
پنج واقعیت کلیدی پشت پرده شکاف ارزی امروز
در ادامه، پنج عامل کلیدی که به صورت همزمان در شکلگیری شکاف قیمتی میان بازار آزاد و بازار مبادلهای نقش دارند، بررسی میشوند.
۱. فشار تقاضای کالاهای اساسی و تجاری: افزایش نیاز صنایع به ارز برای تأمین مواد اولیه و همچنین پیشبینی فعالان اقتصادی از روند صعودی قیمتها، تقاضا برای ارز آزاد را به شدت افزایش داده است. این فشار در سمت تقاضا، اصلیترین موتور محرک نرخهای آزاد محسوب میشود.
۲. سیاست ارز مبادلهای و محدودیتهای سقف خرید: نرخ ۱,۳۰۹,۳۶۸ ریالی دلار در صرافی بانک ملی، که عمدتاً با محدودیتهای سقف خرید (مثلاً سقف ۲۰۰۰ دلار در سال) همراه است، عملاً پاسخگوی نیاز حجم بالای تقاضای واردکنندگان بزرگ و فعالان اقتصادی نیست و آنها را به سمت بازار آزاد سوق میدهد.
۳. جو روانی و انتظارات تورمی: ثبت نرخهای بالاتر در بازار آزاد، خود به منزله سیگنال افزایش هزینهها در اقتصاد تلقی میشود. این جو روانی، زمینه را برای افزایش قیمتها در سایر بازارها (مانند طلا و مسکن) و در نتیجه، افزایش مجدد تقاضای ارز برای حفظ ارزش دارایی فراهم میکند.
۴. عدم انطباق نرخ دلار آزاد با نرخ جهانی (پاریت): بررسی نرخ دلار در برابر سایر ارزها نشان میدهد که نرخ آزاد ۱,۹۲۸,۸۰۰ ریالی در حالی ثبت شده که نرخ یورو در بازار آزاد ۲,۲۲۱,۶۰۰ ریال است. این نسبت (نرخ یورو به دلار تقریباً ۱.۱۵۲) با نرخ جهانی تفاوت دارد و نشان از تأثیر عوامل داخلی و نه صرفاً نرخهای جهانی در تعیین این قیمتها دارد.
۵. تغییر رفتار سرمایهگذاران خرد: شکاف قیمتی شدید، نشان میدهد که سرمایهگذاران خرد و فعالان اقتصادی، دلار را به عنوان یک پناهگاه امن در برابر تورم، به شدت ذخیرهسازی میکنند و این رفتار، تقاضا را در بازار آزاد به طور مصنوعی بالا نگه میدارد.
آیا سیاست ارز مبادلهای بدون مدیریت انتظارات، دوام خواهد آورد؟
با توجه به تداوم شکاف عمیق بین بازار مبادلهای (۱,۳۰۹,۳۶۸ ریال) و بازار آزاد (۱,۹۲۸,۸۰۰ ریال)، به نظر میرسد سیاست نرخگذاری دستوری، در بلندمدت نه تنها قادر به کنترل تورم نخواهد بود، بلکه بستر مناسبی برای ایجاد رانت و سفتهبازی فراهم میآورد. تا زمانی که منابع ارزی با قیمت ترجیحی (حواله) به صورت محدود در اختیار گروههای خاص قرار میگیرد و بازار آزاد به عنوان مرجع قیمتی فعالان اقتصادی غیررسمی عمل میکند، این شکاف پایدار خواهد ماند.
تنها راه برونرفت از این وضعیت، حرکت تدریجی به سمت یکسانسازی نرخها و مدیریت همزمان انتظارات تورمی با ابزارهای پولی و بانکی است. در غیر این صورت، هر روز که این شکاف عمیقتر شود، فشار بر تولیدکنندگان و هزینههای زندگی مردم نیز افزایش یافته و اجرای هر گونه اصلاح اقتصادی را با پیچیدگی و هزینه اجتماعی بالاتری مواجه خواهد ساخت.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟