وقتی از جنگ علیه ایران سخن گفته میشود، ذهن بسیاری از مردم به جنگ ۱۲ روزه یا جنگ رمضان میرود؛ اما واقعیت این است که ایران سالها پیش از این درگیریهای نظامی، وارد میدان یک جنگ گسترده و پیچیده شده بود. جنگی که نه با تانک و موشک، بلکه با تحریم، محدودیتهای مالی، فشار بر صادرات نفت، انسداد کانالهای بانکی و اخلال در تجارت خارجی دنبال میشد.
هدف این جنگ از همان ابتدا روشن بود، کاهش توان اقتصادی کشور، محدود کردن منابع مالی دولت و وارد کردن فشار معیشتی به مردم. طراحان تحریمها به این جمعبندی رسیده بودند که فرسایش اقتصادی میتواند از رویارویی نظامی کمهزینهتر و در عین حال مؤثرتر باشد.
در چنین فضایی بود که رهبر شهید انقلاب طی بیش از یک دهه گذشته بارها بر ضرورت اقتصاد مقاومتی تأکید کردند ، تأکیدی که در آن زمان از سوی برخی فقط ً یک توصیه اقتصادی تلقی میشد، اما امروز و پس از تجربه جنگهای اخیر، ابعاد راهبردی آن بیش از گذشته آشکار شده است.
تحریمها نبردی فرسایشی علیه معیشت مردم
جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه حمله مستقیم به زیرساختهای اقتصادی کشور بود، باید پذیرفت که ایران سالها پیش از این جنگها وارد میدان نبرد شده بود؛ نبردی که نه با موشک و پهپاد، بلکه با تحریمهای مالی، نفتی، بانکی، تجاری، حملونقلی و فناوری دنبال میشد و هدف آن فرسایش تدریجی توان اقتصادی کشور بود.
بررسیهای انجامشده نشان میدهد که تحریمهای اعمالشده علیه ایران تنها به حوزه نفت محدود نبوده و هشت حوزه اصلی اقتصاد کشور را هدف قرار دادهاند، تحریم نفت و گاز و پتروشیمی، تحریمهای مالی و بانکی، تحریم حملونقل، تحریم تجارت و سرمایهگذاری، تحریم صنایع و معادن، تحریم دانش و فناوری، تحریم تعاملات اقتصادی و توقیف داراییها و در نهایت تحریمهای نظامی و تسلیحاتی.
| حوزه تحریم | نمونه اثر گذاری |
| نفت، گاز و پتروشیمی | کاهش صادرات، محدودیت فروش و انتقال درآمدهای ارزی |
| حملونقل و بیمه | افزایش هزینه لجستیک و دشواری صادرات و واردات |
| تجارت و سرمایهگذاری | کاهش سرمایهگذاری خارجی و محدودیت همکاریهای تجاری |
| صنایع و معادن | اختلال در تأمین تجهیزات و مواد اولیه |
| دانش و فناوری | محدودیت دسترسی به فناوریهای پیشرفته و قطعات حساس |
| توقیف داراییها | بلوکه شدن بخشی از منابع و اموال ایران در خارج |
| تحریمهای نظامی و تسلیحاتی | محدودیت در دسترسی به برخی تجهیزات و همکاریهای دفاعی |
| مالی و بانکی | انسداد سوئیفت، محدودیت مبادلات ارزی و افزایش هزینه تجارت |
برخلاف تصور رایج، هدف اصلی تحریمها فقط کاهش درآمدهای نفتی دولت نبود. طراحان تحریمها میخواستند فشار اقتصادی از طریق افزایش نرخ ارز، رشد تورم، کاهش سرمایهگذاری و اختلال در تولید، مستقیماً به زندگی مردم منتقل شود. به همین دلیل هر زمان صادرات نفت کشور محدود شده یا دسترسی ایران به منابع ارزی و شبکه بانکی بینالمللی دشوارتر شده است، آثار آن به سرعت در بازار ارز، قیمت کالاها و هزینههای زندگی مردم دیده شده است.
یکی از ابعاد مهم این جنگ اقتصادی که کمتر به ان پرداخته شده ، تحریم دانش و فناوری است. طی سالهای گذشته ایران در دسترسی به بسیاری از تجهیزات صنعتی پیشرفته، فناوریهای نوین، قطعات حساس صنایع هوایی، تجهیزات الکترونیکی و فناوریهای راهبردی با محدودیتهای جدی مواجه بوده است. هدف این نوع تحریمها فقط ایجاد مشکل در تولید امروز نیست، هدف که به دنبال تحقق ان بودنند ، کند کردن روند توسعه صنعتی و فناورانه کشور در بلندمدت است.
در چنین شرایطی، کوچک شدن سفره مردم فقط نتیجه ی برخی مشکلات مدیریتی یا نوسانات عادی اقتصادی نبوده است. بخش مهمی از فشار معیشتی سالهای اخیر محصول جنگ اقتصادی گستردهای است که با هدف کاهش تابآوری جامعه ایرانی طراحی شده ، جنگی که میکوشد از مسیر اقتصاد، اعتماد عمومی را هدف قرار دهد و توان مقاومت کشور را کاهش دهد.
همین واقعیت است که موضوع اقتصاد مقاومتی از یک بحث نظری به یک ضرورت ملی تبدیل شود؛ زیرا اقتصادی که در معرض چنین فشار مستمری قرار دارد، نمیتواند بر پایه شرایط عادی و بدون در نظر گرفتن تهدیدهای بیرونی برنامهریزی شود.
از جنگ اقتصادی تا حمله به زیرساختها
جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه در حقیقت مرحله جدیدی از همان فشارهای اقتصادی بودند. تفاوت در این بود که این بار به جای فشارهای مالی و تجاری، زیرساختهای حیاتی اقتصاد کشور مستقیماً هدف قرار گرفتند.
بر اساس اعلام میثم ظهوریان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، خسارتهای جنگ رمضان بین ۲۰ تا ۴۰ میلیارد دلار برآورد شده و رقم رسمی دولت حدود ۲۸ میلیارد دلار بوده است. تنها در بخش انرژی حدود ۱۴ میلیارد دلار خسارت وارد شده که شامل ۸ میلیارد دلار خسارت به بخش گاز، ۵ تا ۶ میلیارد دلار خسارت به صنایع پتروشیمی و حدود یک میلیارد دلار خسارت به مخازن و فرآوردههای انرژی است.
همچنین بیش از ۷ هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهی کشور آسیب دید. در بخش صنعت نیز بیش از ۳ هزار واحد تولیدی و صنعتی از جمله واحدهای فولادی، پتروشیمی و دارویی هدف حملات قرار گرفتند.
این ارقام یک واقعیت مهم را آشکار میکنند که دشمن زمانی که نتوانست از مسیر تحریمها اقتصاد ایران را متوقف کند، به سراغ زیرساختهایی رفت که موتور حرکت اقتصاد محسوب میشوند. هدف، ایجاد اختلال در تولید، کمبود کالا، افزایش نارضایتی عمومی و تضعیف تابآوری اقتصادی کشور بود.
اما تجربه این جنگها در عین حال یک نقطه قوت مهم را نیز نشان داد. بازگشت سریع بخشی از ظرفیت نیروگاهی کشور به مدار، تداوم فعالیت واحدهای تولیدی و جلوگیری از شکلگیری بحران در بازار کالاهای اساسی ثابت کرد که سرمایه اصلی کشور در چنین شرایطی، توان تابآوری اقتصادی است.
اقتصاد مقاومتی از یک سیاست اقتصادی تا یک راهبرد امنیت ملی
امروز پس از تجربه تحریمهای گسترده، جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه، بیش از هر زمان دیگری روشن شده است که اقتصاد مقاومتی را نباید به دید یک برنامه اقتصادی برای دوران تحریم دید ، در این شرایط، اقتصاد مقاومتی باید بخشی از راهبرد امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران به شمار رود .
زمانی که رهبر شهید انقلاب از اقتصاد مقاومتی سخن میگفتند، مسئله کاهش آسیبپذیری اقتصاد ایران در برابر تکانههای بیرونی بود. در واقع اقتصاد مقاومتی پاسخی به این پرسش است که چگونه میتوان اقتصادی ساخت که حتی در شرایط تحریم، فشار خارجی و جنگ نیز به فعالیت خود ادامه دهد.
اقتصاد مقاومتی بر چند اصل بنیادین استوار است:
- کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی : تجربه دهههای گذشته نشان داده است که هرچه اقتصاد کشور به نفت وابستهتر باشد، آسیبپذیری آن نیز بیشتر خواهد بود. محدود شدن صادرات نفت یا دسترسی به درآمدهای ارزی میتواند مستقیماً بر بودجه دولت، نرخ ارز و سطح عمومی قیمتها اثر بگذارد. کاهش فروش نفت در سالهای اخیر نشان داده است که چارهای جز حرکت به سمت اقتصادی متنوعتر و کموابستهتر وجود ندارد.
- تقویت تولید داخلی و تکمیل زنجیره ارزش : کشوری که فقط به دنبال صادرکردن مواد خام باشد، در برابر تحریمها و نوسانات بازار جهانی آسیبپذیرتر خواهد بود. اقتصاد مقاومتی بر توسعه صنایع پاییندستی، افزایش ارزش افزوده و حمایت از تولید دانشبنیان تأکید دارد تا وابستگی اقتصاد به درآمدهای خام کاهش یابد.
- مردمیسازی اقتصاد : هیچ اقتصادی صرفاً با اتکای به دولت نمیتواند در برابر بحرانهای بزرگ مقاومت کند. حضور بخش خصوصی، تعاونیها، شرکتهای دانشبنیان و سرمایههای مردمی، یکی از مهمترین ابزارهای افزایش تابآوری اقتصادی است. تجربه سالهای اخیر نیز نشان داده هر جا مردم و فعالان اقتصادی در میدان بودهاند، اقتصاد کشور بهتر از بحرانها عبور کرده است. رهبر شهید انقلاب نیز در این باره تأکید کردهاند (اگر مردم وارد میدان اقتصاد بشوند، بهخصوص اگر وارد میدان تولید بشوند، تولید جهش پیدا میکند؛ تولید که جهش پیدا کرد، کشور ثروتمند میشود، اشتغال افزایش پیدا میکند و مشکلات اقتصادی کاهش مییابد.)
- توسعه فناوری و اقتصاد دانشبنیان : یکی از مهمترین درسهای تحریمها این بود که وابستگی فناوری میتواند به اندازه وابستگی نفتی خطرناک باشد. هرچه توان داخلی در تولید فناوریهای راهبردی افزایش یابد، اثرگذاری تحریمها کاهش خواهد یافت.
در کنار همه این موارد، اقتصاد مقاومتی امروز بیش از گذشته با مفهوم تابآوری زیرساختی گره خورده است. جنگ رمضان نشان داد که امنیت انرژی، امنیت غذایی، امنیت سایبری، امنیت حملونقل و امنیت زنجیره تأمین، بخشی از قدرت اقتصادی کشور هستند. اقتصادی که بتواند در شرایط بحران، خدمات حیاتی خود را حفظ کند و با سرعت به شرایط پایدار بازگردد، اقتصادی مقاوم محسوب میشود.
به همین دلیل اقتصاد مقاومتی را نباید فقط یک سیاست اقتصادی دانست. این مفهوم در شرایط کنونی به راهبردی برای حفظ استقلال اقتصادی، ثبات اجتماعی، امنیت ملی و تداوم پیشرفت کشور تبدیل شده است؛ راهبردی که اهمیت آن در میدان عمل و در متن تحریمها و جنگهای اخیر بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟