بررسی روند اسمی و واقعی نرخ ارز نشان می‌دهد که در مهرماه ۱۴۰۵، بازار ارز بار دیگر با پدیده «جهش فراتر از تورم» (Overshooting) مواجه شده است. بر اساس تحلیل داده‌های بانک مرکزی، اگر اثر تورم را از قیمت فعلی ارز خارج کنیم، نرخ واقعی دلار امروز شباهت معناداری با قله‌های ملتهب مهر ۱۳۹۷ (دلار ۱۹ هزار تومانی) و پاییز ۱۳۹۹ دارد. ریشه این اضافه‌پرش ارزی، تغییر ناگهانی در متغیرهای بنیادین اقتصاد نیست؛ بلکه تقاضای احتیاطی، سفته‌بازی و اختلال در چرخه تجاری (تاخیر در ورود کالا و بازگشت ارز صادراتی) است که کفه تقاضا را به‌طور کاذب سنگین‌تر از عرضه کرده است.
به‌روزرسانی مهر ۱۴۰۵:
داده‌های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که بخش مهمی از تقاضای فعلی در بازار ارز، ریشه در متغیرهای برون‌زای سیاسی دارد و منعکس‌کننده ارزش ذاتی پول ملی بر اساس شاخص برابری قدرت خرید (PPP) نیست.
چرا پاییز ۱۴۰۵ شبیه سال‌های ۹۷ و ۹۹ است؟
بازار ارز ایران در یک دهه گذشته دوره‌های متعددی از التهاب را تجربه کرده است که بررسی مقایسه‌ای آن‌ها الگوی مشخصی را نشان می‌دهد. مهدی دارابی، دستیار رئیس کل بانک مرکزی در امور ارزی، معتقد است که رفتار امروز بازار ارز تطابق بالایی با دو مقطع تاریخی دارد. در مهر ۱۳۹۷، شکل‌گیری جریان خروج سرمایه و تقاضای هیجانی، نرخ ارز را به محدوده ۱۸ تا ۱۹ هزار تومان رساند. در پاییز ۱۳۹۹ نیز ترکیب نااطمینانی ناشی از انتخابات آمریکا و محدودیت‌های تجاری دوره کرونا، شوک مشابهی را رقم زد. در هر سه مقطع (۹۷، ۹۹ و ۱۴۰۵)، محدودیت در درآمدهای نفتی و غیرنفتی به عنوان کاتالیزور بحران عمل کرده است.
این شوک چگونه به نرخ ارز منتقل می‌شود؟
اقتصاد پولی مکانیسم روشنی برای توضیح این انحراف دارد. زمانی که یک شوک سیاسی یا تجاری رخ می‌دهد، زنجیره زیر فعال می‌شود:
افزایش نااطمینانی برون‌زا ← رشد تقاضای احتیاطی (تبدیل ریال به ارز برای حفظ ارزش) + ورود سفته‌بازان ← اختلال در عرضه (تاخیر صادرکننده در بازگرداندن ارز به امید قیمت بالاتر) ← پیشی گرفتن نرخ اسمی ارز از نرخ تورم داخلی.
این مکانیسم نشان می‌دهد که نرخ فعلی ارز روی تابلوها، بیش از آنکه حاصل چاپ پول یا نقدینگی باشد، حاصل «انتظارات تورمی» است. چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش ریشه‌های اضافه‌پرش نرخ ارز در اقتصاد ایران این رفتار هیجانی بازار را فرمول‌بندی کرده است.
| دوره التهاب ارزی | متغیرهای اثرگذار (شوک برون‌زا) | وضعیت جریان تجاری و ارزی | رفتار نرخ پس از تخلیه شوک |
| مهر ۱۳۹۷ | خروج سرمایه و تقاضای هیجانی | اعمال محدودیت در فروش نفت | افت محسوس (تا حدود ۵۰ درصد قله) |
| پاییز ۱۳۹۹ | انتخابات آمریکا + شوک کرونا | محدودیت صادرات نفتی و غیرنفتی | تعدیل تدریجی با کاهش نااطمینانی |
| مهر ۱۴۰۵ | تقاضای احتیاطی و سفته‌بازی | تاخیر در بازگشت ارز و ورود کالا | انحراف نرخ اسمی از ارزش واقعی (در حال گذار) |
آیا فنر ارز پس از التهاب تخلیه می‌شود؟
تجربه سال‌های ۹۷ و ۹۹ نشان می‌دهد که اضافه‌پرش‌های ارزی ناپایدارند. پس از فروکش کردن هیجانات سیاسی و بازگشت چرخه‌های تجاری به حالت عادی، نرخ ارز در سال ۹۷ به حدود نصف نرخ‌های ثبت‌شده در دوره اوج رسید. در حال حاضر نیز تاخیر صادرکنندگان در عرضه ارز و تاخیر واردکنندگان در ترخیص کالا، یک تقاضای کاذب ایجاد کرده است. با مداخله بازارساز و تسهیل جریان تجاری، این تقاضای انباشته تخلیه شده و نرخ ارز به سمت ارزش تعادلی خود که توسط تورم ساختاری تعیین می‌شود، بازخواهد گشت. این موضوع در تحلیل تاثیر تقاضای احتیاطی بر حباب دلار نیز به عنوان یک چرخه تکرارشونده مورد بررسی قرار گرفته است.
پرسش‌های پرتکرار درباره ارزش واقعی ارز
منظور از نرخ ارز واقعی (تورم‌زدایی‌شده) چیست؟
نرخ ارز واقعی، نرخی است که اثر تورم داخلی (کاهش ارزش پول ملی به دلیل رشد نقدینگی) از آن حذف شده است تا مشخص شود قیمت ارز فراتر از متغیرهای اقتصادی چقدر حباب دارد.
چرا نرخ امروز دلار با سال‌های ۹۷ و ۹۹ مقایسه می‌شود؟
زیرا در هر سه مقطع، به دلیل شوک‌های برون‌زا و نااطمینانی، رشد نرخ ارز از رشد تورم سبقت گرفت و ارزش واقعی دلار در یک سطح مشابه قرار گرفت.
چه عواملی در پاییز ۱۴۰۵ باعث رشد تقاضای ارز شده است؟
ترکیبی از تقاضای احتیاطی خانوارها، سفته‌بازی دلالان، تاخیر واردکنندگان در ترخیص کالا و امتناع صادرکنندگان از بازگرداندن به‌موقع ارز به چرخه اقتصاد.
آیا کاهش قیمت ارز پس از این دوره ممکن است؟
بله، بر اساس داده‌های تاریخی، پس از تخلیه شوک‌های احتیاطی و هیجانی، نرخ ارز معمولاً با اصلاح قیمتی مواجه شده و به سمت کانال‌های پایین‌تر و منطبق با تورم حرکت می‌کند.
جمع‌بندی؛ مهار انتظارات، پیش‌شرط تنظیم بازار ارز
تطابق ارزش واقعی ارز در پاییز ۱۴۰۵ با بحران‌های ارزی ۹۷ و ۹۹، حاوی یک پیام سیاست‌گذاری روشن است: التهاب فعلی بازار ریشه در کسری تراز پرداخت‌ها یا خلق پول جدید ندارد، بلکه معلول مستقیم «انتظارات» و «رفتار احتیاطی» فعالان اقتصادی است. تا زمانی که صادرکننده به امید افزایش قیمت، ارز خود را دپو می‌کند و خریدار خرد برای فرار از ریسک سیاسی به سمت دلار می‌رود، عرضه و تقاضا تراز نخواهد شد. سیاست‌گذار پولی برای عبور از این قله احتیاطی، به جای تمرکز صرف بر سرکوب نرخ اسمی، باید از طریق ابزارهای مشتقه ارزی، دیپلماسی اقتصادی و تضمین بازگشت ارز صادراتی، ریسک نااطمینانی را کاهش دهد تا حباب ایجادشده، مشابه سال‌های گذشته تخلیه شود.
منابع گزارش
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (CBI) | گزارش‌های تحلیلی نرخ واقعی ارز و برابری قدرت خرید
صندوق بین‌المللی پول (IMF) | داده‌های تورم جهانی و شاخص‌های تعدیل‌کننده ارزی
اظهارات مهدی دارابی، دستیار رئیس کل بانک مرکزی در امور ارزی | تحلیل روند تطبیقی بازار ارز در سال‌های ۹۷، ۹۹ و ۱۴۰۵
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟