حل ناترازی بنزین بدون شوک قیمتی؛ نقشه راه سه‌مرحله‌ای

خلاصه تحلیل: افزایش ناگهانی قیمت بنزین به‌تنهایی نمی‌تواند ناترازی سوخت ایران را به‌صورت پایدار حل کند؛ زیرا مصرف بالا فقط نتیجه قیمت نیست و به فرسودگی ناوگان، مصرف بالای خودروها، ضعف حمل‌ونقل عمومی، قاچاق و استفاده‌نشدن از ظرفیت سوخت‌های جایگزین نیز مربوط می‌شود. راه‌حل کم‌هزینه‌تر، اجرای یک نقشه سه‌مرحله‌ای شامل شفاف‌سازی توزیع، توسعه CNG و نوسازی ناوگان و در نهایت گسترش حمل‌ونقل عمومی و ریلی است.

بحث ناترازی بنزین در ماه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مسائل اقتصاد انرژی ایران تبدیل شده است. در یک سوی این بحث، افزایش قیمت به‌عنوان ابزاری برای کنترل مصرف مطرح می‌شود و در سوی دیگر، منتقدان هشدار می‌دهند که تغییر ناگهانی قیمت می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، توزیع کالا و انتظارات تورمی را افزایش دهد.

قیمت در مدیریت تقاضا بی‌اثر نیست، اما نمی‌توان از آن انتظار داشت به‌تنهایی مشکلاتی مانند خودروهای پرمصرف، ناوگان فرسوده، ترافیک، ضعف حمل‌ونقل عمومی و قاچاق سوخت را حل کند. اصلاح قیمت زمانی مؤثرتر است که مصرف‌کننده به وسیله نقلیه کم‌مصرف، سوخت جایگزین و حمل‌ونقل عمومی قابل اتکا دسترسی داشته باشد.

ریشه ناترازی بنزین فقط قیمت پایین نیست

بر اساس گزارشی که شانا درباره عوامل رشد مصرف بنزین منتشر کرده است، از حدود ۴۱ میلیون وسیله نقلیه موجود در کشور، نزدیک به ۲۲ میلیون دستگاه فرسوده‌اند. مصرف خودروهای فرسوده نیز ممکن است به ۱۶ تا ۲۲ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر برسد؛ درحالی‌که برای خودروهای نوشماره داخلی رقمی حدود ۸ تا ۱۰ لیتر گزارش شده است.

این داده‌ها نشان می‌دهد بخشی از مصرف مازاد، نتیجه انتخاب مصرف‌کننده نیست؛ بلکه از فناوری خودرو، فرسودگی ناوگان و ساختار حمل‌ونقل ناشی می‌شود. در چنین وضعیتی، افزایش قیمت بدون نوسازی ناوگان می‌تواند هزینه ناکارآمدی خودرو را به خانوار منتقل کند، بدون آنکه امکان واقعی کاهش سفر یا مصرف برای او ایجاد کرده باشد.

گزارش جهش ۳۰ درصدی مصرف بنزین در تهران نیز نشان می‌دهد تقاضای سوخت علاوه بر عوامل ساختاری، ممکن است تحت تأثیر شایعات و تقاضای احتیاطی در مدت کوتاهی افزایش پیدا کند.

چرا شوک قیمت به‌تنهایی ناترازی بنزین را حل نمی‌کند؟

• تقاضای بنزین در کوتاه‌مدت انعطاف محدودی دارد

  بسیاری از سفرهای کاری، آموزشی و خدماتی را نمی‌توان بلافاصله حذف کرد. خانواری که به حمل‌ونقل عمومی مناسب دسترسی ندارد، حتی پس از افزایش قیمت نیز ناچار به استفاده از خودرو خواهد بود.

• افزایش هزینه سوخت به قیمت کالا و خدمات منتقل می‌شود

  رانندگان شغلی، وانت‌ها، تاکسی‌ها و شبکه توزیع کالا نمی‌توانند تمام افزایش هزینه را جذب کنند. بخشی از آن به کرایه، قیمت کالا و هزینه خدمات منتقل می‌شود.

• ناوگان فرسوده با افزایش قیمت کم‌مصرف نمی‌شود

  قیمت بالاتر ممکن است پیمایش را کاهش دهد، اما مصرف فنی خودرو را اصلاح نمی‌کند. برای کاهش مصرف هر کیلومتر، اسقاط و جایگزینی خودروهای فرسوده ضروری است.

• اصلاح بدون جایگزین، نابرابری ایجاد می‌کند

  خانوار حاشیه‌نشین یا ساکن شهرهای فاقد حمل‌ونقل عمومی، نسبت به خانواری که به مترو و اتوبوس دسترسی دارد، هزینه بیشتری متحمل می‌شود.

سه گام برای حل ناترازی بنزین بدون شوک ناگهانی

گام اول؛ شفاف‌سازی توزیع و اصلاح تدریجی سیاست قیمت

نخستین مرحله باید با ایجاد تصویر دقیق از مصرف آغاز شود. استفاده گسترده از کارت سوخت شخصی، اتصال سهمیه به مصرف‌کننده واقعی، ثبت مصرف خودروهای شغلی و کنترل تراکنش‌های غیرعادی می‌تواند بخشی از نشت شبکه و قاچاق را آشکار کند.

کارت‌های اضطراری جایگاه نباید بدون محدودیت و قابلیت ردیابی استفاده شوند؛ اما حذف کامل آنها نیز می‌تواند برای افرادی که کارتشان مفقود یا معیوب شده است مشکل ایجاد کند. راه‌حل مناسب، محدودسازی حجم، ثبت پلاک و نظارت بر الگوی استفاده است.

اگر اصلاح قیمت ضروری تشخیص داده شود، باید از قبل فرمول، زمان‌بندی و نحوه حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر اعلام شود. اتصال مکانیکی قیمت بنزین به تورم نیز بدون ملاحظه دستمزد، حمل‌ونقل عمومی و اثر قیمت سوخت بر تورم می‌تواند چرخه‌ای از افزایش‌های متقابل ایجاد کند.

در این مرحله باید مصرف عادی خانوار از مصرف شغلی تفکیک شود. تحلیل چارسو اقتصاد درباره تفکیک مصرف شغلی از مصرف خانوار توضیح می‌دهد که اعمال یک قاعده واحد برای خانوار، تاکسی اینترنتی، پیک و وانت می‌تواند هزینه اصلاح را به بازار کار و قیمت کالا منتقل کند.

گام دوم؛ استفاده از ظرفیت CNG و نوسازی ناوگان

ایران در حوزه CNG زیرساخت قابل‌توجهی دارد که بخشی از آن بدون استفاده مانده است. بر اساس داده منتشرشده از سوی شانا، ظرفیت روزانه عرضه CNG حدود ۳۵ میلیون مترمکعب است، اما مصرف واقعی نزدیک به ۱۵ میلیون مترمکعب اعلام شده؛ یعنی حدود ۲۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانه بالقوه بلااستفاده مانده است.

فعال‌سازی این ظرفیت به تعمیر جایگاه‌ها، افزایش مزیت اقتصادی CNG، تولید خودروهای دوگانه‌سوز استاندارد و بازرسی دوره‌ای مخازن نیاز دارد. صرف وجود جایگاه، بدون خودرو مناسب و انگیزه اقتصادی، مصرف بنزین را کاهش نمی‌دهد.

LPG نیز می‌تواند در برخی ناوگان و مناطق به‌عنوان گزینه مکمل بررسی شود، اما توسعه آن باید فقط از مسیر تجهیزات استاندارد، مراکز تبدیل مجاز، زنجیره توزیع ایمن و نظارت فنی انجام شود. تبدیل غیراستاندارد خودروها می‌تواند خطر آتش‌سوزی و انفجار ایجاد کند؛ بنابراین LPG نباید به‌عنوان راهکار سریع و بدون الزام ایمنی معرفی شود.

در کنار سوخت جایگزین، اسقاط خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده باید هدف‌گذاری شود. معیار موفقیت این مرحله فقط تعداد خودروهای تبدیل‌شده نیست؛ بلکه باید میزان واقعی کاهش مصرف بنزین به ازای پیمایش اندازه‌گیری شود.

گام سوم؛ توسعه حمل‌ونقل عمومی و قطارهای حومه‌ای

حل پایدار ناترازی بنزین زمانی ممکن می‌شود که خانوار بتواند بخشی از سفر خود را بدون خودروی شخصی انجام دهد. توسعه مترو، اتوبوس، قطار حومه‌ای و شبکه‌های یکپارچه حمل‌ونقل، تقاضای سفر با خودرو را کاهش می‌دهد؛ نه اینکه فقط هزینه آن را افزایش دهد.

قطارهای حومه‌ای برای شهرهایی اهمیت بیشتری دارند که بخش قابل‌توجهی از نیروی کار از شهرهای اقماری به کلان‌شهرها رفت‌وآمد می‌کند. در این مناطق، مصرف بنزین بیش از آنکه ناشی از انتخاب آزاد باشد، نتیجه فاصله محل سکونت و اشتغال است.

بخشی از منابع حاصل از اصلاح تدریجی قیمت، کاهش واردات یا صرفه‌جویی سوخت باید به‌صورت شفاف به حمل‌ونقل عمومی، اسقاط خودروهای فرسوده و قطارهای حومه‌ای اختصاص یابد. بدون این اتصال مالی، اصلاح قیمت ممکن است به درآمد عمومی دولت تبدیل شود و اعتماد اجتماعی لازم برای ادامه برنامه را از بین ببرد.

شاخص‌های سنجش موفقیت برنامه بنزینی

• کاهش مصرف به ازای هر کیلومتر پیمایش

  کاهش مصرف باید ناشی از بهبود ناوگان و بهره‌وری باشد، نه صرفاً حذف سفرهای ضروری خانوار.

• افزایش سهم CNG در سبد سوخت

  میزان استفاده از ظرفیت موجود جایگاه‌ها و مصرف واقعی CNG باید به‌صورت ماهانه منتشر شود.

• کاهش تعداد خودروهای فرسوده

  تعداد اسقاط و جایگزینی باید در کنار اثر آن بر مصرف سوخت گزارش شود.

• افزایش سهم حمل‌ونقل عمومی

  رشد تعداد سفرهای مترو، اتوبوس و قطار حومه‌ای یکی از شاخص‌های اصلی کاهش وابستگی به بنزین است.

• کنترل اثر تورمی اصلاحات

  تغییر کرایه‌ها، هزینه توزیع و قیمت کالاهای اساسی باید پیش و پس از اجرای سیاست ارزیابی شود.

جمع‌بندی؛ قیمت بخشی از راه‌حل است، نه تمام آن

ناترازی بنزین با ثابت نگه‌داشتن دائمی قیمت حل نمی‌شود؛ همان‌طور که افزایش ناگهانی قیمت نیز به‌تنهایی راه‌حل پایدار نیست. سیاست مؤثر باید هم‌زمان قیمت، ناوگان، توزیع، سوخت جایگزین و حمل‌ونقل عمومی را اصلاح کند.

در کوتاه‌مدت، شفاف‌سازی شبکه توزیع و تفکیک مصرف شغلی ضروری است. در افق یک تا سه‌ساله، استفاده از ظرفیت خالی CNG و نوسازی ناوگان می‌تواند مصرف را کاهش دهد. در بلندمدت نیز توسعه حمل‌ونقل عمومی و ریلی باید نیاز واقعی خانوار به بنزین را کم کند.

بنابراین پرسش اصلی فقط این نیست که بنزین چه قیمتی داشته باشد؛ بلکه این است که دولت پیش از تغییر قیمت، چه امکان جایگزینی برای مردم ایجاد کرده و منابع حاصل از اصلاح را در کدام زیرساخت سرمایه‌گذاری می‌کند.

سؤالات متداول درباره ناترازی و قیمت بنزین

• آیا قیمت بنزین به ۸۷ هزار تومان می‌رسد؟

  رقم ۸۷ هزار تومان در برخی سناریوها و بحث‌های عمومی مطرح شده است، اما نباید بدون مصوبه و اعلام رسمی، آن را قیمت قطعی بنزین تلقی کرد.

• آیا افزایش قیمت بنزین مصرف را کاهش می‌دهد؟

  افزایش قیمت می‌تواند بخشی از تقاضا را در کوتاه‌مدت کاهش دهد، اما بدون خودروی کم‌مصرف، حمل‌ونقل عمومی و سوخت جایگزین، اثر آن محدود و همراه با فشار معیشتی خواهد بود.

• مهم‌ترین علت ناترازی بنزین چیست؟

  فرسودگی ناوگان، مصرف بالای خودروها، رشد تعداد وسایل نقلیه، ضعف حمل‌ونقل عمومی، قاچاق و استفاده ناکامل از ظرفیت CNG از عوامل اصلی‌اند.

• CNG چقدر می‌تواند مصرف بنزین را کاهش دهد؟

  اثر دقیق به تعداد خودروهای دوگانه‌سوز و میزان استفاده واقعی وابسته است؛ اما گزارش‌ها از وجود حدود ۲۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانه استفاده‌نشده در شبکه CNG حکایت دارد.

• آیا LPG برای خودروها ایمن است؟

  LPG فقط در صورت استفاده از تجهیزات استاندارد، مخزن تأییدشده، مرکز تبدیل مجاز و شبکه توزیع ایمن قابل استفاده است. تبدیل غیراستاندارد خطرناک است.

• راه‌حل بلندمدت ناترازی بنزین چیست؟

  نوسازی ناوگان، تولید خودروهای کم‌مصرف، توسعه CNG، حمل‌ونقل عمومی و قطارهای حومه‌ای در کنار اصلاح تدریجی و هدفمند قیمت، راه‌حل پایدارتر محسوب می‌شود.

منابع گزارش

• شانا؛ عوامل مؤثر بر رشد مصرف بنزین و تعمیق ناترازی
• چارسو اقتصاد؛ ناترازی بنزین و بودجه ۱۴۰۵