آمارهای رسمی نشان میدهد که تجارت دوجانبه ایران و هند در سالهای اخیر در محدوده ۱.۸ تا ۲.۵ میلیارد دلار نوسان داشته است؛ رقمی که فاصله چشمگیری با ظرفیت واقعی دو اقتصاد بزرگ منطقه دارد. بر اساس گفتههای رایزن بازرگانی منتخب ایران در هند، ادامه روابط صرفاً بر پایه صادرات و واردات کالاهای سنتی، مانع از توسعه پایدار اقتصادی میان دو کشور شده است. دادهها حاکی از آن است که با وجود انعقاد قرارداد لجستیکی هند در چابهار در سال ۲۰۲۴، هنوز بخش مهمی از تعهدات سرمایهگذاری هندیها اجرایی نشده و کارگروه مشترک تجاری دو کشور نیز پس از ۹ سال وقفه، در انتظار ازسرگیری است.
چرا تجارت ایران و هند در تله مبادلات سنتی گرفتار شده است؟
بررسی ترکیب سبد تجاری ایران و هند نشان میدهد که بخش عمدهای از مبادلات به محصولات پایه، کشاورزی (نظیر برنج) و مشتقات انرژی محدود شده است. مجتبی مولایی، رایزن بازرگانی منتخب ایران در هند، معتقد است که آینده روابط اقتصادی نباید با خطکش تجارت امروز سنجیده شود.
اقتصاد هند به عنوان یک بازار بزرگ با توانمندیهای رو به رشد صنعتی، دارویی و فناوری، نیازمند دسترسی به بازارهای جدید و منابع پایدار است. در مقابل، ایران ظرفیت تبدیل شدن به شریک صنعتی و پلتفرم تولید مشترک را دارد. با این حال، فقدان یک چارچوب توافقیافته برای سرمایهگذاریهای زیرساختی باعث شده تا هرگونه شوک خارجی به سرعت بر جریان تجارت کالایی دو کشور اثر بگذارد و مانع از شکلگیری یک زنجیره ارزش مشترک و درهمتنیده شود.
تغییر رویکرد به سمت ترانزیت و زنجیره ارزش چگونه ممکن است؟
استفاده پایدار از مزیت جغرافیایی ایران نیازمند تبدیل آن به قراردادهای الزامآور، سرمایهگذاری مشترک و خدمات لجستیک است. ایران برای هند صرفاً یک بازار مصرف نیست؛ موقعیت ایران، ارزانترین و سریعترین مسیر دسترسی دهلینو به آسیای مرکزی، افغانستان، روسیه و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا محسوب میشود.
با این وجود، ترانزیت بدون توسعه زیرساختهای بندری و ریلی و بدون ایجاد رویههای گمرکی واحد در قالب توافقنامههای تجارت آزاد (FTA) عملیاتی نمیشود. چارسو اقتصاد پیشتر در گزارش آینده تجارت آزاد ایران و اوراسیا بررسی کرده است که چگونه دسترسی به بازارهای شمالی نیازمند تکمیل کریدور شمال-جنوب و فعالسازی ظرفیت بنادر جنوبی نظیر چابهار است.
در جدول زیر، وضعیت فعلی متغیرهای کلیدی در روابط تجاری و زیرساختی دو کشور خلاصه شده است:
| شاخص / متغیر اقتصادی | وضعیت فعلی / آخرین داده |
| ماهیت غالب تجاری | مبادله کالاهای سنتی و پایه (صادرات و واردات صرف) |
| قرارداد لجستیکی چابهار | امضا در سال ۲۰۲۴ (بخش قابلتوجهی از تعهدات اجرا نشده است) |
| کارگروه مشترک تجاری | دارای وقفه ۹ ساله (برنامهریزی برای برگزاری در ماههای آتی) |
| مذاکرات تجارت آزاد (FTA) | در جریان (در انتظار دریافت پاسخ نهایی و قطعی از سوی هند) |
چرا تعهدات لجستیکی هند در چابهار متوقف ماند؟
بندر چابهار حلقه وصل استراتژیک تجارت ایران و هند است. هندیها در سال ۲۰۲۴ قرارداد جدیدی برای تامین تجهیزات و توسعه لجستیک این بندر امضا کردند، اما پیشرفت این پروژه کندتر از پیشبینیها بوده و بخشی از تعهدات روی کاغذ باقی مانده است.
دلیل اصلی این کندی در رویکرد چندوجهی سیاست خارجی هند نهفته است. اقتصاد هند تلاش میکند همزمان با حفظ روابط استراتژیک با غرب و جذب سرمایههای تکنولوژیک آمریکا، منافع منطقهای خود را نیز در خاورمیانه و اوراسیا پیش ببرد. فشار تحریمهای ثانویه و حساسیتهای واشنگتن باعث شده تا شرکتهای هندی در تخصیص سرمایه به پروژههای زیربنایی ایران با احتیاط و تاخیر عمل کنند. این موضوع در تحلیل چگونه متغیرهای ژئوپلیتیک توسعه بنادر استراتژیک را کند میکنند؟ نیز به عنوان یکی از چالشهای اصلی جذب سرمایه خارجی بررسی شده است. در نتیجه، گشایش این گره نیازمند تصمیمگیری و رایزنیهای مداوم در بالاترین سطوح حاکمیتی دو کشور است.
پرسشهای پرتکرار درباره تجارت ایران و هند
چرا تجارت ایران و هند توسعه کافی نیافته است؟
تمرکز بر مبادله کالاهای سنتی (مثل محصولات کشاورزی) و فقدان سرمایهگذاری مشترک صنعتی و لجستیکی، در کنار احتیاط شرکتهای هندی به دلیل ریسکهای تحریمی، مانع از تعمیق روابط اقتصادی شده است.
وضعیت قرارداد هندیها در بندر چابهار چیست؟
در سال ۲۰۲۴ قرارداد جدید لجستیکی و تجهیزاتی میان دو کشور منعقد شد، اما تاکنون بخش مهمی از تعهدات سرمایهای و اجرایی طرف هندی عملیاتی نشده و نیازمند پیگیری در سطح حاکمیتی است.
آیا ایران و هند توافق تجارت آزاد دارند؟
خیر. مذاکرات برای امضای توافق تجارت آزاد میان دو کشور در جریان است، اما هنوز پاسخ نهایی و مثبتی از سوی دهلینو برای نهاییکردن این سند دریافت نشده است.
نشستهای مشترک تجاری دو کشور در چه مرحلهای است؟
پس از یک وقفه ۹ ساله در برگزاری کارگروه مشترک تجاری میان ایران و هند، برنامهریزیها برای برگزاری چهارمین دور این نشست طی ماههای آینده در حال انجام است.
جمعبندی؛ گذار از اهرم جغرافیایی به زیرساخت تجاری
مسئله اصلی اقتصاد ایران در رابطه با دهلینو، ترغیب هند به خرید کالاهای بیشتر نیست؛ بلکه چالش اصلی، تبدیل مزیت ترانزیتی و ژئوپلیتیک به یک زیرساخت فیزیکی، حقوقی و مالی است. تا زمانی که قراردادهای تجهیز چابهار بهطور کامل اجرایی نشوند و توافق تجارت آزاد روی میز قرار نگیرد، موقعیت جغرافیایی ایران تنها روی کاغذ برای هند جذاب خواهد بود.
برای شکستن این بنبست، سیاستگذار ایرانی باید از رویکرد سنتی صادراتمحور عبور کرده و با پیگیری حاکمیتی، ریسک فعالیت برای سرمایهگذار هندی را از طریق تضمینهای دوجانبه و ایجاد شبکههای پرداخت مشترک کاهش دهد. در غیر این صورت، هند مسیرهای جایگزین و کریدورهای موازی را برای دسترسی به اوراسیا توسعه خواهد داد.
منابع گزارش
Ministry of Commerce and Industry – India — دادههای کلان تجارت خارجی هند و ظرفیتهای بازرگانی
سازمان توسعه تجارت ایران (TPO) — سیاستهای تجاری و مذاکرات تجارت آزاد
World Bank | Logistics Performance Index — شاخصهای لجستیکی و اهمیت ترانزیت در زنجیره ارزش
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟