در پنج ماه نخست سال جاری، حجم تجارت دوجانبه ایران و ازبکستان به ۲۸۰ میلیون دلار رسید تا این کشور پرجمعیت، جایگاه دومین مقصد صادراتی ایران در میان کشورهای مستقل مشترکالمنافع (CIS) را تثبیت کند. در کنار تداوم صادرات محصولات پایه کشاورزی مانند مرکبات و لبنیات، مهمترین داده این دوره، اجرای ۳۰ پروژه فنی و مهندسی به ارزش ۷۷۰ میلیون دلار توسط شرکتهای ایرانی در خاک ازبکستان است. این ارقام نشان میدهد مقیاس حضور بخش خصوصی در بازارهای منطقهای در حال تغییر است و برخلاف برخی نوسانات پیرامونی، جریان تجارت با تاشکند مسیر صعودی خود را حفظ کرده است.
چرا بازار ازبکستان برای سبد صادراتی ایران اهمیت راهبردی دارد؟
توسعه تجارت با ازبکستان ریشه در مزیتهای جمعیتی و ساختار اقتصادی این کشور دارد. ازبکستان بهعنوان یکی از پرجمعیتترین کشورهای آسیای میانه، تقاضای فزایندهای برای تامین امنیت غذایی و نوسازی زیرساختهای کشاورزی خود دارد. تاسیس نهادی تحت عنوان «آژانس امنیت غذایی» در ساختار دولت ازبکستان (با تمرکز بر دام، طیور، قرنطینه و مواد غذایی) سیگنالی روشن از تغییر سیاستهای وارداتی این کشور است.
مکانیسم اقتصادی در اینجا ساده است: تقاضای ساختاری برای امنیت غذایی ← تطابق با ظرفیت تولید کشاورزی و صنایع تبدیلی ایران ← اعزام هیئتهای تخصصی (مانند هیئت ۱۲۰ نفره اخیر) ← عقد قراردادهای تامین کالا و خدمات. چارسو اقتصاد پیشتر در گزارش چشمانداز دیپلماسی اقتصادی ایران در آسیای میانه ظرفیت کشورهای عضو CIS را برای تنوعبخشی به مقاصد صادراتی بررسی کرده است.
صادرات خدمات فنی و مهندسی چگونه جایگزین تجارت سنتی میشود؟
تکیه صرف بر صادرات مرکبات، سیب، کیوی یا خرما، به دلیل آسیبپذیری در برابر شوکهای اقلیمی و بخشنامههای فصلی، نمیتواند ضامن پایداری تجارت باشد. آنچه به روابط اقتصادی عمق میبخشد، درهمتنیدگی زیرساختی است.
اجرای ۳۰ پروژه به ارزش ۷۷۰ میلیون دلار توسط شرکتهای ایرانی در ازبکستان، نشاندهنده ورود تجارت خارجی ایران به لایههای سودآورتر است. اقتصاد صدور خدمات مهندسی به این شکل عمل میکند:
حضور پیمانکار ایرانی ← صادرات مصالح و ماشینآلات داخلی ← ارزآوری پایدارتر نسبت به کالای مصرفی ← ایجاد وابستگی تکنولوژیک در کشور مقصد.
این موضوع وابستگی مستقیمی به ظرفیتهایی دارد که در تحلیل موانع توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران نیز مورد تاکید قرار گرفته است.
جدول وضعیت شاخصهای تجاری ایران و ازبکستان (پنجماهه نخست سال)
| شاخص | آخرین مقدار | ملاحظات / منبع |
| حجم تجارت دوجانبه | ۲۸۰ میلیون دلار | رایزنی بازرگانی ایران در ازبکستان |
| ارزش پروژههای در حال اجرا | ۷۷۰ میلیون دلار | توسط شرکتهای ایرانی |
| تعداد پروژههای مشترک | ۳۰ پروژه | حوزههای کشاورزی و فناوری |
| رتبه در بازار CIS | مقصد دوم صادراتی | در میان کشورهای مستقل مشترکالمنافع |
چه محدودیتی در مسیر توسعه این مدل تجاری وجود دارد؟
با وجود آمارهای مثبت، حفظ این روند با محدودیتهای لجستیکی و مالی مواجه است. توسعه پایدار صادرات محصولات فسادپذیر (نظیر لبنیات، آبزیان و مرکبات) نیازمند تجهیز ناوگان یخچالدار و کریدورهای سبز گمرکی است. از سوی دیگر، اجرای پروژههای ۷۷۰ میلیون دلاری بدون پشتیبانی یک شبکه بانکی و ضمانتنامههای معتبر بینالمللی، شرکتهای خصوصی ایرانی را با ریسک بالای بازگشت سرمایه مواجه میکند.
پرسشهای پرتکرار درباره تجارت ایران و ازبکستان
حجم تجارت ایران و ازبکستان چقدر است؟
در پنج ماه نخست سال جاری، حجم مبادلات تجاری دو کشور به حدود ۲۸۰ میلیون دلار رسیده است.
ایران چه جایگاهی در بازار ازبکستان دارد؟
ازبکستان در حال حاضر پس از روسیه، به دومین مقصد اصلی صادراتی ایران در میان کشورهای CIS تبدیل شده است.
عمدهترین کالاهای صادراتی ایران به این کشور چیست؟
بخش قابل توجهی از سبد صادراتی شامل محصولات کشاورزی نظیر مرکبات، سیب، کیوی، پسته، خرما، لبنیات، شیر خشک و خوراک ماهی است.
حجم پروژههای فنی شرکتهای ایرانی در ازبکستان چقدر است؟
هماکنون حدود ۳۰ پروژه در حوزههای کشاورزی و فناوری با ارزشی بالغ بر ۷۷۰ میلیون دلار توسط بخش خصوصی ایران در حال اجراست.
جمعبندی؛ عبور از مرز کالاهای مصرفی به زیرساختها
آمار تجارت ۲۸۰ میلیون دلاری و اجرای پروژههای ۷۷۰ میلیون دلاری در ازبکستان نشان میدهد که ظرفیت همسایگان شرقی و شمالی، بسیار فراتر از بازارهای سنتی مصرف است. مسئله اصلی در تداوم این رشد، تغییر ساختار سبد صادراتی است.
مادامی که صادرات بر پایه محصولات خام کشاورزی استوار باشد، رقبا میتوانند بهسادگی جایگزین شوند؛ اما گره زدن تجارت به «امنیت غذایی» و «اجرای پروژههای فناورانه»، نوعی مزیت رقابتی پایدار برای اقتصاد ایران ایجاد میکند. تمرکز سیاستگذار باید از ارائه صرفِ آمارهای وزنی کالا، به سمت تسهیل صدور ضمانتنامههای بانکی برای شرکتهای فنیمهندسی تغییر کند تا این بازار مستعد در آسیای میانه تثبیت شود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟