بهروزرسانی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵.
این گزارش با استناد به قواعد اینکوترمز ۲۰۲۰ اتاق بازرگانی بینالمللی، منابع حقوقی و گزارشهای مرتبط با هزینه حملونقل در شرایط اختلال تنگه هرمز تنظیم شده است.
هزینه تأخیر محموله در تنگه هرمز با خریدار است یا فروشنده؟
برای تعیین مسئول پرداخت باید ابتدا مشخص شود محموله در چه مرحلهای متوقف شده است: پیش از بارگیری، هنگام عبور از مسیر دریایی، در انتظار ورود به بندر یا پس از رسیدن به مقصد.
سپس باید سه سند جداگانه بررسی شود:
- قرارداد خرید کالا: تعهدات فروشنده و خریدار، زمان تحویل و شرایط خسارت.
- قرارداد حمل یا بارنامه: مسئولیت شرکت حمل، هزینه تغییر مسیر و شرایط توقف.
- بیمهنامه: نوع خطرهای تحت پوشش و استثناهای بیمه.
وجود جنگ یا محدودیت در تنگه هرمز بهتنهایی ثابت نمیکند که خریدار، فروشنده یا شرکت حمل باید تمام هزینههای ایجادشده را بپردازد.
در قرارداد CIF و CFR چه کسی مسئول محموله است؟
طبق قواعد اینکوترمز ۲۰۲۰، در قراردادهای CFR و CIF، فروشنده مسئول انعقاد قرارداد حمل و پرداخت کرایه لازم تا بندر مقصد تعیینشده است؛ با این حال، ریسک تلف یا آسیب کالا اصولاً زمانی به خریدار منتقل میشود که کالا در بندر مبدأ روی کشتی قرار بگیرد.
تفاوت مهم CIF با CFR این است که در CIF فروشنده موظف به تهیه بیمه حمل نیز هست. حداقل پوشش پیشفرض CIF معمولاً مطابق کلوز C بیمه باربری یا پوشش مشابه است؛ مگر اینکه طرفین پوشش گستردهتری توافق کرده باشند.
اما سه مسئله باید جدا بررسی شوند:
- انتقال ریسک کالا: اگر کالا آسیب ببیند یا از بین برود، ریسک از چه زمانی با خریدار است؟
- هزینه حمل: چه کسی کرایه توافقشده تا مقصد را پرداخت میکند؟
- خسارت تأخیر: آیا قرارداد برای دیررسیدن کالا، توقف کشتی یا افزایش هزینه مسیر مقررات جداگانه دارد؟
بنابراین نمیتوان صرفاً با مشاهده عبارت CIF نتیجه گرفت که فروشنده باید تمام هزینه دموراژ، تأخیر، جنگ یا تغییر مسیر را بپردازد.
منبع:راهنمای رسمی اتاق بازرگانی بینالمللی درباره تفاوت CIF و CFR.
دموراژ، دیتنشن و انبارداری چه تفاوتی دارند؟
یکی از اشتباهات رایج در قراردادهای واردات، استفاده از واژه «دموراژ» برای تمام هزینههای ناشی از توقف محموله است؛ در حالی که توقف کشتی، تأخیر بازگرداندن کانتینر و هزینه انبارداری میتوانند تعهدات جداگانهای ایجاد کنند.
- دموراژ کشتی: هزینه توقف شناور بیش از زمان مجاز بارگیری یا تخلیه در قرارداد اجاره کشتی.
- دموراژ کانتینر: هزینه ماندن کانتینر در محدوده تعیینشده پس از پایان مهلت رایگان، مطابق تعرفه و قرارداد خط حمل.
- دیتنشن: هزینه دیرکرد بازگرداندن کانتینر خالی پس از خروج آن از محدوده مقرر.
- انبارداری: هزینه نگهداری کالا یا اشغال فضای انبار و پایانه.
تعریف دقیق دموراژ و دیتنشن در برخی قراردادهای خطوط کشتیرانی متفاوت است؛ بنابراین باید به مفاد بارنامه، تعرفه خط حمل و شرایط فریتایم همان محموله مراجعه کرد.
بخشنامه انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران درباره هزینه دیرکرد کانتینر نیز از منابع مرتبط برای بررسی رویه اعلام هزینههاست. این بخشنامه به معنای یکسانبودن تمام تعرفههای خطوط کشتیرانی نیست.
جدول مسئولیت هزینههای تأخیر محموله وارداتی
| نوع مشکل | چه چیزی مسئولیت را مشخص میکند؟ | مدارک موردنیاز |
|---|---|---|
| تأخیر در حرکت کشتی | زمان تحویل و تعهدات حمل در قرارداد | قرارداد خرید، قرارداد حمل، بارنامه و اعلام تأخیر |
| تغییر مسیر کشتی | شرط انحراف مسیر و تعدیل کرایه | قرارداد حمل، اعلامیه شرکت کشتیرانی و صورتحساب جدید |
| افزایش کرایه حمل | شرط تعدیل کرایه و هزینههای جنگی | نرخ اولیه، الحاقیه قرارداد و صورتحساب |
| توقف طولانی کشتی | قرارداد اجاره کشتی و زمان مجاز توقف | چارترپارتی، اعلامیه ورود و اسناد محاسبه زمان توقف |
| دموراژ کانتینر | تعرفه خط حمل و مهلت رایگان | بارنامه، شرایط فریتایم، اسناد ترخیص و صورتحساب |
| دیتنشن کانتینر | مهلت و شرایط بازگرداندن کانتینر | رسید خروج و تحویل کانتینر خالی |
| انبارداری در بندر | تعرفه پایانه و مدت نگهداری | قبض انبار و صورتحساب پایانه |
| آسیب یا ازبینرفتن کالا | نقطه انتقال ریسک، مسئولیت حمل و پوشش بیمه | قرارداد، بارنامه، گزارش خسارت و بیمهنامه |
| ادعای فورسماژور | شرط قوه قاهره، قانون حاکم و رابطه حادثه با عدم اجرا | اخطار بهموقع، اسناد حادثه و مدارک اثر آن بر تعهد |
آیا جنگ و بستهشدن مسیر فورسماژور محسوب میشود؟
جنگ، محدودیت کشتیرانی یا بستهشدن مسیر ممکن است با توجه به شرایط قرارداد و قانون حاکم، مبنای طرح ادعای فورسماژور باشد؛ اما این نتیجه خودکار نیست.
طبق راهنمای اتاق بازرگانی بینالمللی، برای بررسی فورسماژور باید روشن شود حادثه تا چه اندازه خارج از کنترل طرف متعهد بوده، آیا هنگام انعقاد قرارداد قابل پیشبینی بوده و آیا امکان جلوگیری از آثار آن یا غلبه بر مانع وجود داشته است.
همچنین ارسال اخطار به طرف مقابل و ارائه مدارک اثر حادثه بر اجرای تعهد، میتواند اهمیت تعیینکننده داشته باشد.
نکته مهم:
گرانتر شدن حمل یا بیمه الزاماً به معنای ناممکنشدن اجرای قرارداد نیست. اگر انجام تعهد فقط دشوارتر یا پرهزینهتر شده باشد، باید شرایط قرارداد و قواعد مربوط به دشواری شدید اجرا (Hardship) نیز بررسی شود.
منبع: راهنمای رسمی ICC درباره فورسماژور و دشواری اجرای قرارداد.
قانون ایران درباره خسارت ناشی از عدم انجام تعهد چه میگوید؟
اگر قانون ایران بر اختلاف قراردادی حاکم باشد، مواد ۲۲۷ و ۲۲۹ قانون مدنی از مقررات مهم در بررسی مسئولیت خسارت ناشی از عدم انجام تعهد هستند.
بر اساس این مواد، اثبات اینکه عدم انجام تعهد ناشی از علت خارجی غیرقابل انتساب به متعهد یا حادثهای خارج از اختیار او بوده است، میتواند در مسئولیت پرداخت خسارت مؤثر باشد.
اما این مقررات بهتنهایی به معنای فسخ یا تعلیق خودکار همه قراردادها نیستند. همچنین در قراردادهای بینالمللی، ابتدا باید قانون حاکم و مرجع رسیدگی تعیین شود؛ نمیتوان قانون ایران را بدون بررسی قرارداد بر تمام معاملات خارجی اعمال کرد.مشاهده متن قانون مدنی ایران، مواد ۲۲۷ و ۲۲۹.
آیا بیمه خسارت تأخیر ناشی از جنگ را پرداخت میکند؟
داشتن بیمهنامه حمل بهتنهایی تضمین نمیکند که خسارت تأخیر، افزایش کرایه، توقف کالا یا خطرهای جنگی تحت پوشش باشند.
برای بررسی امکان دریافت خسارت باید موارد زیر مشخص شوند:
- نوع بیمهنامه و کلوز انتخابشده.
- وجود یا نبود پوشش خطر جنگ.
- استثناهای مربوط به تأخیر و زیانهای غیرمستقیم.
- زمان آغاز و پایان پوشش بیمه.
- شرایط اعلام خسارت و مدارک موردنیاز بیمهگر.
بنابراین در قرارداد CIF نیز نباید فرض کرد بیمه حداقلی تهیهشده توسط فروشنده تمام خسارتهای بحران تنگه هرمز را جبران خواهد کرد.
واردکننده برای جلوگیری از اختلاف بر سر هزینه تأخیر چه کند؟
اگر محموله در مسیر تنگه هرمز با تأخیر روبهرو شده باشد، مهمترین اقدام، جمعآوری و تطبیق اسناد پیش از پذیرش مسئولیت هزینههای اضافی است.
- متن قرارداد خرید و قاعده اینکوترمز را با بندر و نسخه درجشده بررسی کند.
- بارنامه و شرایط شرکت حمل درباره تغییر مسیر و توقف را دریافت کند.
- فریتایم، دموراژ، دیتنشن و انبارداری را در صورتحسابهای جداگانه بررسی کند.
- بیمهنامه را از نظر پوشش جنگ، تأخیر و استثناها کنترل کند.
- اعلامیههای رسمی شرکت حمل درباره علت و مدت تأخیر را نگهداری کند.
- در صورت طرح فورسماژور، الزامات اخطار و ارائه مدارک را مطابق قرارداد رعایت کند.
برای اطلاع از تحولات مرتبط با مسیر دریایی و تفاهمهای عبور، گزارش تفاهم ایران و عمان درباره ترتیبات عبور از تنگه هرمز در چارسو اقتصاد نیز قابل مطالعه است.
جمعبندی؛ خسارت تأخیر واردات را چه کسی باید بپردازد؟
در قراردادهای واردات، مسئول پرداخت هزینه تأخیر محموله به نوع هزینه و تعهدات پذیرفتهشده بستگی دارد. ممکن است پرداخت کرایه اصلی بر عهده فروشنده باشد، ریسک خسارت کالا به خریدار منتقل شده باشد و مسئولیت دموراژ یا تغییر مسیر طبق قرارداد حمل تعیین شود.
اختلال تنگه هرمز نیز بهخودیخود تمام این مسئولیتها را تغییر نمیدهد. برای تعیین تکلیف باید قرارداد فروش، بارنامه، بیمهنامه، شرط فورسماژور و قانون حاکم بهصورت جداگانه بررسی شوند.
سؤالات متداول درباره تنگه هرمز و قرارداد واردات
اگر محموله وارداتی در تنگه هرمز متوقف شود، خسارت با کیست؟
پاسخ به قرارداد خرید، قرارداد حمل، نوع هزینه و بیمه بستگی دارد. نمیتوان بدون بررسی این اسناد، خریدار یا فروشنده را مسئول تمام خسارتها دانست.
در قرارداد CIF آیا فروشنده باید هزینه تأخیر را بدهد؟
نه بهطور خودکار. در CIF فروشنده کرایه حمل تا بندر مقصد و بیمه مقرر را تهیه میکند، اما مسئولیت هزینه تأخیر و دموراژ باید براساس قراردادهای مربوط بررسی شود.
آیا جنگ باعث لغو خودکار قرارداد واردات میشود؟
خیر. اثر جنگ بر قرارداد به شرط فورسماژور، قانون حاکم، امکان اجرای تعهد و شرایط اعلام حادثه بستگی دارد.
تفاوت دموراژ و دیتنشن چیست؟
در کاربرد رایج حمل کانتینری، دموراژ به تأخیر در خروج کانتینر از بندر پس از مهلت رایگان و دیتنشن به تأخیر در بازگرداندن کانتینر خالی مربوط است. جزئیات دقیق تابع قرارداد و تعرفه شرکت حمل است.
آیا بیمه باربری هزینه توقف و تأخیر را میدهد؟
صرف داشتن بیمهنامه کافی نیست. پوشش هزینه توقف، تأخیر و خطر جنگ به مفاد بیمهنامه، کلوز انتخابشده و استثناهای آن بستگی دارد.
منابع گزارش
- اتاق بازرگانی بینالمللی؛ قواعد اینکوترمز ۲۰۲۰
- آکادمی ICC؛ تفاوت قواعد CFR و CIF و انتقال ریسک
- ICC؛ شروط نمونه فورسماژور و دشواری اجرای قرارداد
- متن قانون مدنی ایران؛ مواد ۲۲۷ و ۲۲۹
- انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران؛ بخشنامه مرتبط با هزینه دیرکرد کانتینر، ۱۱ خرداد ۱۴۰۵
- اقتصادآنلاین؛ گزارش هزینه حمل، بیمه جنگی و توقف شناور، ۲۰ آبان ۱۴۰۵
- مهر؛ بررسی موانع بازگشت فعالیت عادی خطوط کشتیرانی، ۱۸ آبان ۱۴۰۵




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟