ایران با برخورداری از یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان، از ظرفیت قابلتوجهی برای تأمین انرژی داخلی، توسعه صنایع و حضور در بازارهای صادراتی برخوردار است. با این حال، بررسی آمارهای بینالمللی نشان میدهد بخش بزرگی از این ظرفیت در داخل کشور مصرف میشود و سهم محدودی برای توسعه تجارت گاز باقی میماند.
بر اساس دادههای سال ۲۰۲۵، مصرف گاز طبیعی ایران به ۲۷۴.۷ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ رقمی که کشور را پس از آمریکا، روسیه و چین در جایگاه چهارمین مصرفکننده بزرگ جهان قرار میدهد.
اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر میشود که مصرف بالای گاز را در کنار ناترازی انرژی، محدودیت تأمین سوخت صنایع و فرصتهای صادراتی بررسی کنیم. اقتصاد ایران در حالی با کمبود گاز در برخی دورههای اوج مصرف روبهرو میشود که بخشی از تقاضای انرژی را میتوان با اصلاح تجهیزات، کاهش تلفات و بهبود بهرهوری مدیریت کرد.
بروزرسانی 30 آبان: ایران با مصرف سالانه ۲۷۴.۷ میلیارد مترمکعب گاز در سال ۲۰۲۵، چهارمین مصرفکننده بزرگ جهان بوده است. مصرف گسترده داخلی، اتلاف انرژی و بهرهوری ناکافی، ظرفیت صادرات و درآمدزایی از منابع گازی کشور را محدود کرده است.
ایران در مقایسه با سایر کشورها چه میزان گاز مصرف میکند؟
بر اساس سالنامه آماری انرژی رپسول در سال ۲۰۲۶، آمریکا با مصرف ۹۶۴.۹ میلیارد مترمکعب گاز در سال ۲۰۲۵ بزرگترین مصرفکننده جهان بوده است. روسیه با ۵۲۱.۶ میلیارد مترمکعب و چین با ۴۳۸.۲ میلیارد مترمکعب در رتبههای دوم و سوم قرار گرفتهاند.
ایران نیز با مصرف ۲۷۴.۷ میلیارد مترمکعب، جایگاه چهارم را به خود اختصاص داده است.
بر اساس این ارقام، مصرف گاز ایران حدود ۱.۹ برابر کانادا و ۲.۳ برابر عربستان سعودی است.
این مقایسه بهتنهایی اثباتکننده اتلاف انرژی نیست؛ زیرا کشورها از نظر جمعیت، اقلیم، ساختار صنعتی و سهم گاز در سبد انرژی تفاوت دارند. با این حال، جایگاه ایران نشان میدهد مدیریت تقاضای گاز باید یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری انرژی باشد.
چرا مصرف بالای گاز به نقطهضعف اقتصاد ایران تبدیل شده است؟
یکی از مشکلات ساختاری اقتصاد ایران، وابستگی گسترده به گاز طبیعی است. بر اساس دادههای سال ۲۰۲۵، حدود ۷۰.۳ درصد تقاضای انرژی اولیه کشور از طریق گاز تأمین شده است. این تمرکز بالا باعث میشود افزایش تقاضا در یک بخش، تأمین انرژی بخشهای دیگر را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
در فصل سرد، افزایش مصرف گاز ساختمانها میتواند فشار بیشتری بر شبکه انتقال و توزیع وارد کند. در چنین شرایطی، تأمین سوخت نیروگاهها و صنایع با محدودیت مواجه میشود. از سوی دیگر، مصرف غیربهینه در ساختمانهای فاقد عایق مناسب، تجهیزات گرمایشی کمبازده و برخی فرآیندهای صنعتی، موجب میشود برای تأمین سطح مشخصی از خدمات و تولید، انرژی بیشتری مصرف شود.
نتیجه اقتصادی این وضعیت، افزایش هزینه تأمین انرژی و محدود شدن ظرفیت قابل استفاده در سایر بخشهاست. بنابراین، مصرف بالای گاز زمانی به نقطهضعف تبدیل میشود که رشد آن با افزایش متناسب بهرهوری، تولید و ارزش افزوده همراه نباشد.
آمار جدید چه تصویری از رشد مصرف گاز ایران نشان میدهد؟
گزارش آماری مؤسسه انرژی در سال ۲۰۲۶ نیز قابل استفاده است. این منبع، مصرف گاز ایران در سال ۲۰۲۵ را ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب ثبت کرده است؛ در حالی که رقم سال ۲۰۲۴ برابر ۲۵۳.۷ میلیارد مترمکعب بوده است.
این رقم با برآورد ۲۷۴.۷ میلیارد مترمکعبی منبع دیگر تفاوت دارد. علت آن میتواند تفاوت در تعریف و پوشش آماری مصرف باشد؛ بنابراین برای تحلیل روند و مقایسه کشورها، باید دادههای یک مجموعه آماری ثابت مبنا قرار گیرند.
بر اساس این مجموعه داده، مصرف گاز ایران طی یک دهه حدود ۳۹ درصد افزایش یافته است. در سال ۲۰۲۵ نیز سهم ایران از مصرف جهانی گاز حدود ۶.۱ درصد بوده است. این روند نشان میدهد افزایش تقاضای گاز یک مسئله مقطعی نیست؛ بلکه به یکی از ویژگیهای ساختاری اقتصاد انرژی ایران تبدیل شده است.
مصرف بالای گاز چگونه فرصت صادرات را از اقتصاد ایران میگیرد؟
گاز طبیعی برای ایران دو کارکرد اقتصادی دارد: تأمین انرژی داخلی و ایجاد درآمد از طریق صادرات.
هرچه سهم بیشتری از تولید در داخل مصرف شود، ظرفیت بالقوه کمتری برای عرضه به بازارهای خارجی باقی میماند. البته تمام مصرف داخلی را نمیتوان هزینه فرصت صادرات دانست؛ زیرا بخش مهمی از آن برای تولید برق، گرمایش و فعالیت صنایع ضروری است.
مسئله اقتصادی زمانی شکل میگیرد که گاز بیش از میزان موردنیاز برای ارائه یک خدمت یا تولید یک محصول مصرف شود.
برای مثال، اگر یک کارخانه بتواند با نوسازی تجهیزات همان مقدار محصول را با گاز کمتری تولید کند، گاز صرفهجوییشده میتواند برای افزایش تولید در همان صنعت یا تأمین انرژی سایر واحدها مورد استفاده قرار گیرد.
همین منطق درباره ساختمانها و نیروگاهها نیز برقرار است.
با این حال، تبدیل گاز آزادشده به درآمد ارزی مستلزم وجود زیرساخت صادراتی، مشتری خارجی و قرارداد فروش است. بنابراین، صرفهجویی شرط مهمی برای افزایش ظرفیت صادرات محسوب میشود، اما بهتنهایی صادرات را تضمین نمیکند.
ناترازی گاز چه هزینهای به صنایع تحمیل میکند؟
ناترازی گاز زمانی رخ میدهد که تقاضای مصرف، بهویژه در دورههای اوج، از میزان گاز قابل عرضه بیشتر شود. در این شرایط، تأمین گاز خانوارها و مراکز ضروری معمولا اولویت پیدا میکند و ممکن است محدودیتهایی برای صنایع و نیروگاهها ایجاد شود.
پیامد اقتصادی این وضعیت تنها کاهش مصرف گاز نیست. محدودیت انرژی میتواند بر میزان تولید، استفاده از ظرفیت کارخانهها، هزینه تأمین سوخت جایگزین و برنامهریزی تولید اثر بگذارد. از سوی دیگر، کاهش تولید در صنایع بالادستی ممکن است به بخشهای پاییندستی نیز منتقل شود. برای نمونه، محدودیت تولید مواد اولیه صنعتی میتواند فعالیت کارخانههایی را که به این محصولات وابستهاند، تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، کاهش مصرف غیربهینه در بخش خانگی، تجاری و صنعتی باید بهعنوان بخشی از سیاست حفظ تولید بررسی شود.
پنج راهکار عملی برای کاهش مصرف غیربهینه گاز در ایران
۱. نوسازی سیستمهای گرمایشی و عایقکاری ساختمانها
یکی از مهمترین زمینههای اصلاح مصرف، کاهش اتلاف حرارت در ساختمانهاست. ساختمانهایی که پنجرههای نامناسب، دیوارهای فاقد عایق یا سیستمهای گرمایشی کمبازده دارند، برای حفظ دمای مناسب به انرژی بیشتری نیاز پیدا میکنند.
اجرای استانداردهای بهرهوری ساختمان، عایقکاری سقف و دیوار، اصلاح پنجرهها و استفاده از سامانههای کنترل دما میتواند مصرف غیرضروری را کاهش دهد. در این حوزه، حمایت مالی از نوسازی ساختمانهای قدیمی اهمیت دارد؛ زیرا هزینه اولیه تجهیزات کممصرف ممکن است برای خانوارهای کمدرآمد قابل تأمین نباشد.
۲. افزایش بازده نیروگاههای گازی
نیروگاهها یکی از مصرفکنندگان مهم گاز هستند و بازده تبدیل سوخت به برق، نقش مستقیمی در میزان مصرف آنها دارد. توسعه واحدهای سیکل ترکیبی، بازیافت حرارت خروجی و بهسازی تجهیزات میتواند مقدار برق تولیدشده از هر واحد سوخت را افزایش دهد.
مزیت این اقدام آن است که کاهش مصرف گاز بدون کاهش متناسب تولید برق امکانپذیر میشود. همچنین افزایش سهم منابع تجدیدپذیر در تولید برق، در صورت توسعه زیرساختهای شبکه، میتواند بخشی از نیاز نیروگاهها به سوخت گاز را کاهش دهد.
۳. اصلاح مصرف انرژی در صنایع بزرگ
در صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و سایر فعالیتهای انرژیبر، بهبود بهرهوری باید به یکی از معیارهای اصلی سرمایهگذاری تبدیل شود. ممیزی انرژی، نوسازی مشعلها، بازیافت حرارت و بهینهسازی فرآیندهای تولید از اقداماتی هستند که میتوانند مصرف سوخت به ازای هر واحد محصول را کاهش دهند.
برای اثربخشی این سیاست، بهتر است عملکرد صنایع با شاخص «مصرف ویژه انرژی» سنجیده شود؛ یعنی مقدار انرژی مصرفی برای تولید هر تن محصول یا هر واحد ارزش افزوده. این روش امکان تفکیک افزایش مصرف ناشی از رشد تولید از افزایش مصرف ناشی از ناکارآمدی را فراهم میکند.
۴. اصلاح پلکانی تعرفهها با حمایت از مصرف ضروری
یکی از عوامل مؤثر بر رفتار مصرفکنندگان، هزینه پرداختی انرژی است. وقتی مصرف مازاد با هزینه بسیار پایین همراه باشد، انگیزه اقتصادی برای صرفهجویی کاهش مییابد.
با این حال، افزایش یکسان تعرفه برای تمام خانوارها میتواند فشار معیشتی ایجاد کند و الزاما به کاهش پایدار مصرف منجر نشود. راهکار مناسبتر، تعیین الگوی مصرف متناسب با اقلیم و شرایط خانوار و اعمال نرخهای متفاوت برای مصرف ضروری و مازاد است.
همزمان باید امکان دسترسی خانوارهای کمدرآمد به تجهیزات کممصرف فراهم شود؛ زیرا بدون اصلاح ساختمان و تجهیزات، افزایش قیمت ممکن است بیشتر به افزایش هزینه زندگی منجر شود تا کاهش واقعی اتلاف.
۵. ایجاد بازار گواهی صرفهجویی انرژی
یکی از راهکارهای اقتصادی برای کاهش مصرف گاز، تبدیل صرفهجویی قابل اندازهگیری به یک دارایی قابل معامله است. در سازوکار گواهی صرفهجویی انرژی، کاهش مصرف باید بر اساس خط مبنا، اندازهگیری و راستیآزمایی شود. سپس میتوان مطابق مقررات، برای میزان صرفهجویی تأییدشده گواهی صادر کرد.
این ابزار میتواند انگیزه سرمایهگذاری بخش خصوصی در نوسازی تجهیزات و پروژههای بهرهوری را تقویت کند. مزیت آن، پیوند دادن منافع مالی به کاهش واقعی مصرف است؛ بهگونهای که سرمایهگذار از محل صرفهجویی تأییدشده امکان کسب درآمد پیدا کند.
اولویت اجرای راهکارهای صرفهجویی کدام است؟
| حوزه | اقدام اصلی | دستاورد اقتصادی مورد انتظار |
| ساختمانها | عایقکاری و تجهیزات پربازده | کاهش تقاضای گرمایشی |
| نیروگاهها | ارتقای بازده و توسعه سیکل ترکیبی | کاهش گاز مصرفی به ازای برق تولیدی |
| صنایع | ممیزی انرژی و بازیافت حرارت | کاهش هزینه تولید |
| شبکه گاز | شناسایی و رفع نشتی | کاهش تلفات انتقال و توزیع |
| تعرفهها | حمایت از مصرف پایه و اصلاح مصرف مازاد | تقویت انگیزه صرفهجویی |
| تأمین مالی | گواهی صرفهجویی و قراردادهای بهرهوری | جذب سرمایه برای کاهش اتلاف |
چرا افزایش قیمت گاز بهتنهایی مشکل مصرف را حل نمیکند؟
اصلاح قیمت انرژی میتواند بر رفتار مصرفکنندگان اثر بگذارد، اما تمام عوامل مصرف غیربهینه به قیمت مربوط نیستند. خانواری که در ساختمان فرسوده زندگی میکند، ممکن است حتی با کاهش دمای محیط نیز نتواند مصرف خود را به اندازه کافی پایین بیاورد. همچنین کارخانهای که از تجهیزات قدیمی استفاده میکند، برای کاهش مصرف به سرمایهگذاری نیاز دارد.
بنابراین، اگر اصلاح تعرفهها بدون حمایت از نوسازی تجهیزات اجرا شود، بخشی از هزینه اصلاحات به خانوارها و بنگاهها منتقل میشود، بدون آنکه بهرهوری به همان نسبت افزایش یابد. سیاست مؤثر باید سه جزء مکمل داشته باشد: اصلاح انگیزههای قیمتی، تأمین مالی تجهیزات کممصرف و نظارت بر تحقق صرفهجویی واقعی.
کاهش مصرف گاز چگونه به رشد اقتصادی کمک میکند؟
صرفهجویی انرژی زمانی ارزش اقتصادی ایجاد میکند که منابع آزادشده به استفاده مؤثرتری اختصاص یابند.
اگر کاهش اتلاف گاز موجب تأمین پایدارتر سوخت کارخانهها شود، میتواند به استمرار تولید کمک کند. اگر ظرفیت قابل عرضه برای صادرات افزایش یابد و امکان فروش آن فراهم باشد، درآمد ارزی بیشتری ایجاد میشود.
همچنین کاهش مصرف غیربهینه میتواند نیاز به سرمایهگذاریهای پرهزینه برای پاسخگویی به اوج تقاضا را محدود کند. در نتیجه، افزایش بهرهوری انرژی تنها یک اقدام زیستمحیطی نیست؛ بلکه بخشی از سیاست صنعتی، تجاری و مالی کشور به شمار میرود.
جمعبندی؛ راه عبور از مصرف بالای گاز، افزایش بهرهوری است
ایران در سال ۲۰۲۵ همچنان چهارمین مصرفکننده بزرگ گاز جهان بوده است. بر اساس دادههای مؤسسه انرژی، مصرف کشور به ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب رسیده و سهم ایران از مصرف جهانی حدود ۶.۱ درصد بوده است. این جایگاه در کنار وابستگی بالای اقتصاد به گاز طبیعی، ضرورت اصلاح ساختار مصرف را نشان میدهد.
مصرف غیربهینه در ساختمانها، نیروگاهها و صنایع میتواند بخشی از ظرفیت گاز کشور را بدون ایجاد ارزش اقتصادی متناسب جذب کند. پیامد این وضعیت، تشدید فشار بر شبکه تأمین انرژی و محدود شدن ظرفیت استفاده از گاز در فعالیتهای مولدتر است.
سوالات متداول
۱. ایران در سال ۲۰۲۵ چندمین مصرفکننده گاز جهان بوده است؟
طبق دادههای مؤسسه انرژی، ایران پس از آمریکا، روسیه و چین در جایگاه چهارم قرار داشته است.
۲. مصرف گاز ایران در سال ۲۰۲۵ چقدر بوده است؟
مؤسسه انرژی مصرف گاز ایران را ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب ثبت کرده است. برخی منابع آماری دیگر ارقام متفاوتی گزارش میکنند.
۳. چرا مصرف بالای گاز برای اقتصاد ایران مشکلساز است؟
زیرا مصرف غیربهینه میتواند فشار بر شبکه تأمین انرژی را افزایش دهد و ظرفیت گاز قابل استفاده برای صنایع و صادرات را محدود کند.
۴. مهمترین راهکار کاهش مصرف گاز چیست؟
بهبود بهرهوری ساختمانها، افزایش بازده نیروگاهها، نوسازی صنایع و کاهش تلفات شبکه از مهمترین راهکارها هستند.
۵. آیا کاهش مصرف گاز میتواند درآمد ارزی ایران را افزایش دهد؟
کاهش اتلاف میتواند ظرفیت بالقوه صادرات را افزایش دهد، اما تحقق درآمد ارزی به وجود زیرساخت صادراتی، مشتری و قرارداد فروش وابسته است.
منابع:




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟