توسعه اقتصادی در میانه جنگ ناممکن نیست، اما بسیار دشوارتر و پرهزینهتر میشود. برای ایران در ۱۴۰۵، هدف واقعبینانه در دوره جنگ ابتدا «حفظ ظرفیت توسعه» است: برق و گاز به تولید برسد، غذا و دارو تأمین شود، شبکه پرداخت و تجارت از کار نیفتد، سرمایه انسانی حفظ شود و زیرساخت حیاتی امکان بازسازی داشته باشد. تابآوری اقتصادی با توسعه یا خودکفایی یکی نیست؛ تابآوری یعنی اقتصاد پس از شوک بتواند کارکردهای اصلی خود را حفظ و بازیابی کند.
آیا توسعه اقتصادی در زمان جنگ ممکن است؟
جنگ لزوماً تمام فعالیت اقتصادی را متوقف نمیکند. ممکن است تولید در صنایع دفاعی، برخی صنایع داخلی یا بخشهایی که جایگزین واردات میشوند افزایش پیدا کند؛ اما رشد چند صنعت با «توسعه اقتصادی» یکسان نیست.
توسعه زمانی رخ میدهد که بهرهوری، درآمد واقعی، سلامت، آموزش، سرمایه انسانی، کیفیت نهادها و ظرفیت تولید در یک مسیر پایدار بهبود پیدا کنند. جنگ معمولاً درست همین متغیرها را تحت فشار قرار میدهد: سرمایهگذاری را پرریسک میکند، زیرساخت را فرسوده یا تخریب میکند، تجارت را گرانتر میکند و منابع عمومی را به سمت هزینههای اضطراری سوق میدهد.
بانک جهانی در ارزیابی اقتصادهای درگیر منازعه میگوید منازعات شدید میتوانند پس از پنج سال GDP سرانه را حدود ۱۵ درصد کاهش دهند. در منازعات با شدت بالا، مطالعات جدیدتر بانک جهانی از افت تجمعی نزدیک به ۲۰ درصد GDP سرانه طی پنج سال حکایت دارند.
منبع: World Bank؛ Fragility, Conflict and Violence
| کانال اثر جنگ | فرصت احتمالی کوتاهمدت | ریسک توسعهای |
|---|---|---|
| اختلال واردات | افزایش انگیزه برای ساخت داخل | کمبود فناوری، قطعه و افزایش هزینه تولید |
| افزایش ریسک کشور | تمرکز بیشتر بر منابع داخلی | افت سرمایهگذاری و انتقال فناوری |
| افزایش هزینههای اضطراری | تقویت برخی زیرساختهای حیاتی | کاهش فضای مالی برای آموزش، سلامت و سرمایهگذاری عمومی |
| محدودیت تجارت | جستوجوی مسیرها و بازارهای جایگزین | افزایش هزینه حملونقل، بیمه و تجارت |
| فشار بر سرمایه انسانی | تقویت برخی مهارتهای تخصصی | مهاجرت، فرسودگی نیروی کار و افت بهرهوری |
توسعه، تابآوری و خودکفایی چه تفاوتی دارند؟
یکی از خطاهای رایج در تحلیل اقتصاد زمان جنگ، استفاده از «توسعه»، «تابآوری» و «خودکفایی» بهجای یکدیگر است. این سه مفهوم به هم مربوطاند، اما معیار موفقیت آنها متفاوت است.
| مفهوم | پرسش اصلی | معیارهای نمونه |
|---|---|---|
| توسعه اقتصادی | آیا کیفیت زندگی و ظرفیت تولید در بلندمدت بهتر شده است؟ | بهرهوری، درآمد واقعی، آموزش، سلامت، سرمایهگذاری و کیفیت نهادها |
| تابآوری اقتصادی | آیا اقتصاد پس از شوک میتواند کارکردهای اصلی را حفظ و بازیابی کند؟ | پایداری انرژی، غذا، سلامت، پرداخت، تجارت و زنجیره تأمین |
| خودکفایی | چه میزان از یک نیاز در داخل تولید میشود؟ | سهم تولید داخلی از مصرف یا نیاز کشور |
| توسعه درونزا | اقتصاد تا چه حد قادر به یادگیری و خلق ارزش افزوده در داخل است؟ | بهرهوری، نوآوری، صادرات، فناوری و بنگاه رقابتپذیر |
بنابراین تولید داخلی بهتنهایی نشانه تابآوری نیست. کارخانهای که محصول نهایی را در داخل تولید میکند اما برای قطعه کلیدی، برق پایدار یا مواد اولیه تنها به یک مسیر وابسته است، میتواند داخلی باشد و در عین حال شکننده باقی بماند.
از طرف دیگر، اقتصادی ممکن است در برابر یک شوک کوتاهمدت دوام بیاورد، اما اگر درآمد واقعی خانوار، سرمایهگذاری و بهرهوری آن دائماً کاهش پیدا کند، نمیتوان آن را اقتصاد در حال توسعه دانست.
توسعه فقط ساخت جاده، برج و کارخانه نیست
یکی از معیارهای شناختهشده برای سنجش توسعه، شاخص توسعه انسانی سازمان ملل است که سه بعد اصلی سلامت، آموزش و استاندارد زندگی را اندازهگیری میکند.
در گزارش توسعه انسانی ۲۰۲۵ سازمان ملل، مقدار HDI ایران بر پایه دادههای ۲۰۲۳ برابر ۰.۷۹۹ ثبت شده و ایران در گروه کشورهای دارای «توسعه انسانی بالا» قرار گرفته است.
منبع: United Nations؛ Human Development Index and its components
این نکته در زمان جنگ اهمیت بیشتری پیدا میکند. شبکه برق را میتوان تعمیر کرد و ساختمان را دوباره ساخت، اما جایگزینی پزشک، مهندس، تکنسین، استاد دانشگاه یا نیروی ماهر مهاجرتکرده بسیار کندتر است. به همین دلیل حفظ سرمایه انسانی باید بخشی از سیاست تابآوری باشد، نه موضوعی حاشیهای برای روزهای آرام.
اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ چه ظرفیتهایی برای تابآوری دارد؟
ایران چند مزیت ساختاری مهم دارد: بازار داخلی بزرگ، ذخایر عظیم نفت و گاز، صنایع پتروشیمی، فولاد، معدن و دارو، نیروی انسانی تحصیلکرده و دسترسی زمینی و دریایی به چند مسیر تجاری.
بانک جهانی ایران را دارای دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی و چهارمین ذخایر اثباتشده نفت خام جهان معرفی میکند و اقتصاد کشور را در مقایسه با بسیاری از صادرکنندگان نفت نسبتاً متنوع میداند.
همچنین آخرین داده بانک جهانی، دسترسی جمعیت ایران به برق در سال ۲۰۲۴ را ۱۰۰ درصد ثبت کرده است. اما «دسترسی به برق» با «تأمین پایدار برق» یکسان نیست؛ قطعی برق صنایع و ناترازی انرژی میتواند با وجود پوشش تقریباً کامل شبکه همچنان تولید را مختل کند.
منابع: World Bank؛ Iran Overview و World Bank Data؛ Iran
پس مزیت ایران در «داشتن ظرفیت» است، اما تابآوری زمانی ایجاد میشود که همین ظرفیت در زمان شوک قابل استفاده بماند. بندر بدون بیمه و کشتیرانی، نیروگاه بدون سوخت، کارخانه بدون برق و نیروی متخصص بدون انگیزه ماندن، روی کاغذ داراییاند ولی در عمل ظرفیت توسعه را محدود میکنند.
اقتصاد ایران اکنون با چه فشارهایی روبهرو است؟
ارزیابی جدید بانک جهانی نشان میدهد اقتصاد ایران پس از چند سال رشد وارد دورهای بسیار دشوارتر شده است. این نهاد برآورد میکند GDP ایران در سال مالی ۲۰۲۵/۲۶، منتهی به ۲۰ مارس ۲۰۲۶، حدود ۲.۷ درصد منقبض شده است.
بانک جهانی جنگ، تشدید تحریمها، اختلال تجارت، آسیب زیرساختی، کمبود آب و انرژی و کاهش تمایل به سرمایهگذاری را از محدودیتهای مهم اقتصاد ایران میداند. همچنین اختلال در صادرات نفت، تجارت خارجی، حملونقل و بیمه بینالمللی از ریسکهای اصلی دوره پیش رو عنوان شده است.
منبع: World Bank؛ آخرین ارزیابی اقتصاد ایران
این وضعیت یک تفاوت مهم را روشن میکند: تابآوری اقتصادی به معنی انکار خسارت جنگ نیست؛ به معنی کاهش سرعت تبدیل شوک نظامی و خارجی به بحران تولید، معیشت و سرمایه انسانی است.
رشد اقتصادی در جنگ با توسعه اقتصادی چه تفاوتی دارد؟
ممکن است در دوره جنگ تولید یک صنعت رشد کند یا حتی GDP برای مدتی مثبت بماند، اما این بهتنهایی اثبات نمیکند که کشور در حال توسعه است. رشد اقتصادی تغییر اندازه تولید است؛ توسعه اقتصادی علاوه بر تولید، کیفیت زندگی، بهرهوری، سرمایه انسانی، سرمایهگذاری و کیفیت نهادی را نیز در بر میگیرد.
این تفاوت در تحلیل چارسو اقتصاد درباره تفاوت رشد اقتصادی و توسعه اقتصادی بهصورت جداگانه بررسی شده است. در شرایط جنگی، این تمایز مهمتر میشود؛ زیرا رشد یک بخش میتواند همزمان با افت سرمایهگذاری، درآمد واقعی یا کیفیت خدمات عمومی رخ دهد.
تابآوری اقتصادی ایران با حفظ ظرفیت توسعه چه ارتباطی دارد؟
هدف سیاست اقتصادی در دوره جنگ نباید صرفاً زنده نگه داشتن مصرف روزانه باشد. اگر تمام منابع برای عبور از امروز مصرف شود و سرمایهگذاری، زیرساخت و سرمایه انسانی از بین برود، کشور هزینه جنگ را دوباره در مرحله بازسازی پرداخت خواهد کرد.
به همین دلیل، بحث حفظ ظرفیت توسعه و اقتصاد ایران در شرایط جنگ باید کنار سیاستهای اضطراری قرار گیرد: بخشی از منابع باید برای تداوم تولید، تعمیر زیرساخت، حفظ متخصصان و آماده نگه داشتن پروژههای بازسازی کنار گذاشته شود.
خلیج فارس چه درسی درباره توسعه و تابآوری میدهد؟
مقایسه ایران با اقتصادهای خلیج فارس نباید به دوگانه ساده «صنعت ایران در برابر برجهای خلیج فارس» تقلیل پیدا کند. جذب سرمایه، زیرساخت لجستیکی، اتصال به تجارت جهانی و سرمایه انسانی نیز بخشی از ظرفیت توسعهاند.
برای نمونه، امارات در گزارش توسعه انسانی ۲۰۲۵ امتیاز ۰.۹۴۰ و رتبه ۱۵ جهان را به دست آورده است. بنابراین زیرساخت و سرمایهگذاری گسترده این کشورها صرفاً «ویترین» نیست.
منبع: Federal Competitiveness and Statistics Centre؛ Human Development Report 2025
در مقابل، وابستگی بالا به تجارت خارجی، نیروی کار مهاجر، واردات مواد غذایی یا درآمد انرژی نیز میتواند کانال آسیبپذیری ایجاد کند. تابآوری واقعی با حذف ارتباط خارجی ساخته نمیشود؛ با متنوع کردن وابستگیها ساخته میشود.
توسعه درونزا یعنی قطع ارتباط با جهان؟
خیر. درونزایی اقتصادی یعنی توان یادگیری، نوآوری، تولید ارزش افزوده و ارتقای فناوری در داخل کشور افزایش پیدا کند؛ نه اینکه اقتصاد مجبور شود هر کالا را با هر هزینهای در داخل تولید کند.
اقتصاد تابآور میتواند برای کالاهای غیرراهبردی واردات داشته باشد، اما برای انرژی، غذا، دارو، زیرساخت دیجیتال، نظام پرداخت و کالاهای حیاتی باید مسیر جایگزین و ذخیره کافی داشته باشد.
حمایت از تولید داخلی نیز زمانی به توسعه منجر میشود که زماندار، شفاف و مشروط به افزایش کیفیت و بهرهوری باشد. حمایت دائمی از بنگاهی که بدون رقابت قادر به ادامه فعالیت نیست، مقاومت اقتصادی ایجاد نمیکند؛ فقط هزینه ناکارآمدی را بین مصرفکنندگان توزیع میکند.
اقتصاد ایران در جنگ به چه سیاستهایی نیاز دارد؟
حفظ ثبات مالی و پولی
تأمین هزینههای اضطراری نباید به شکلی انجام شود که کسری بودجه و رشد نقدینگی، شوک جنگ را به موج جدید تورم تبدیل کند.
پشتیبان برای زیرساختهای حیاتی
برق، گاز، آب، بیمارستان، ارتباطات، داده، بنادر و شبکه پرداخت باید مسیرهای جایگزین و برنامه بازیابی سریع داشته باشند.
تنوع مسیرهای تجارت و تسویه
وابستگی به یک بندر، یک مسیر دریایی، یک شریک تجاری یا یک کانال مالی، هزینه اختلال را افزایش میدهد.
حفظ سرمایه انسانی
پزشک، مهندس، تکنسین، برنامهنویس و مدیر متخصص بخشی از زیرساخت اقتصادی کشورند. سیاست حفظ نیروی انسانی باید هموزن سیاست نگهداری زیرساخت فیزیکی دیده شود.
حفظ بنگاههای قابل بقا
سیاست اضطراری باید مانع تعطیلی بنگاههای سالم بر اثر شوک موقت شود، بدون آنکه حمایت دائمی از بنگاههای ناکارآمد ایجاد کند.
حمایت هدفمند از خانوار
حفاظت از مصرف ضروری خانوار در غذا، دارو و انرژی باید تا حد امکان با منابع پایدار انجام شود تا حمایت معیشتی خود به عامل تشدید تورم تبدیل نشود.
ثبت خسارت و آمادهسازی بازسازی
ثبت خسارت زیرساخت، بنگاه، مسکن و سرمایه انسانی باید از زمان جنگ آغاز شود. بازسازی موفق از روز پایان جنگ شروع نمیشود؛ داده و اولویتبندی آن باید پیشتر آماده شده باشد.
تابآوری اقتصاد ایران را با چه شاخصهایی باید سنجید؟
عبارت «اقتصاد مقاوم است» تا زمانی که قابل اندازهگیری نباشد، بیشتر شعار است تا ابزار سیاستگذاری. برای سنجش تابآوری در ۱۴۰۵ میتوان مجموعهای از شاخصهای عملیاتی را دنبال کرد.
| حوزه | شاخص پیشنهادی | نشانه تابآوری بیشتر |
|---|---|---|
| تولید | ساعات یا روزهای توقف تولید | کاهش زمان توقف و بازیابی سریعتر |
| انرژی | مدت قطعی برق و گاز صنایع | کاهش قطعی و وجود ظرفیت جایگزین |
| تجارت | تنوع مسیر و شرکای تجاری | وابستگی کمتر به یک مسیر |
| سرمایه انسانی | ماندگاری نیروی متخصص | کاهش خروج و افزایش نرخ بازگشت |
| فناوری | تحقیق و توسعه و توان جایگزینی قطعات حیاتی | کاهش زمان جایگزینی و افزایش بهرهوری |
| اقتصاد کلان | تورم، سرمایهگذاری و پیشبینیپذیری سیاست | ثبات بیشتر در زمان شوک |
| بازسازی | زمان بازگشت زیرساخت آسیبدیده | کاهش زمان بازیابی |
توسعه در جنگ برای ایران ۱۴۰۵ دقیقاً چه معنایی دارد؟
در دوره جنگ، معیار موفقیت این نیست که اقتصاد وانمود کند شرایط عادی است. معیار این است که شوک نتواند ظرفیت تولید، سرمایه انسانی و زیرساختی کشور را به شکلی تخریب کند که بازگشت به مسیر توسعه سالها طول بکشد.
بنابراین «توسعه در جنگ» برای ایران بیش از آنکه به معنی ساخت پروژههای بزرگ جدید باشد، به معنی حفظ گزینههای توسعه برای فردای جنگ است: نیروگاه قابل اتکا، کارخانه فعال، شبکه پرداخت پایدار، بندر و مسیر تجاری جایگزین، نیروی متخصص و دولت دارای فضای مالی برای بازسازی.
جنگ کشور را توسعهیافته نمیکند. جنگ مشخص میکند چه مقدار از توسعهای که پیش از بحران ساخته شده، واقعاً تابآور بوده است.
سؤالات پرتکرار درباره توسعه و تابآوری اقتصادی
آیا توسعه اقتصادی در زمان جنگ ممکن است؟
رشد برخی صنایع و اجرای بعضی پروژهها ممکن است، اما جنگ معمولاً سرمایهگذاری، تجارت، سرمایه انسانی و رفاه را تحت فشار قرار میدهد. هدف واقعبینانه در مرحله نخست، حفظ ظرفیت توسعه و امکان بازیابی اقتصاد است.
تابآوری اقتصادی یعنی چه؟
تابآوری اقتصادی توان اقتصاد برای تحمل شوک، حفظ کارکردهای حیاتی و بازگشت سریع به فعالیت پس از اختلال است. انرژی، غذا، سلامت، پرداخت، تجارت و تولید از مهمترین حوزههای آن هستند.
تفاوت توسعه اقتصادی و تابآوری چیست؟
توسعه به افزایش پایدار رفاه، بهرهوری و ظرفیت انسانی و نهادی مربوط است؛ تابآوری نشان میدهد همین ظرفیتها در برابر جنگ، تحریم، بحران انرژی یا شوکهای دیگر تا چه اندازه دوام میآورند.
آیا خودکفایی همان تابآوری اقتصادی است؟
خیر. تولید داخلی میتواند بخشی از تابآوری باشد، اما اگر به یک قطعه خارجی، یک مسیر واردات یا انرژی ناپایدار وابسته باشد، همچنان شکننده است.
آیا اقتصاد مقاومتی به معنی اقتصاد بسته است؟
خیر. تابآوری بیشتر معمولاً به تنوع شرکای تجاری، مسیرهای حملونقل و تأمین مالی در کنار توان تولید و نوآوری داخلی نیاز دارد؛ انزوای کامل میتواند دسترسی به فناوری و بازار را محدود کند.
مهمترین معیار تابآوری اقتصاد ایران در جنگ چیست؟
یک شاخص واحد کافی نیست. تداوم تولید، پایداری انرژی، تورم، سرمایهگذاری، تنوع تجارت، حفظ نیروی متخصص و سرعت بازیابی زیرساختها باید همزمان بررسی شوند.
منابع دادههای گزارش
بانک جهانی؛ آخرین ارزیابی اقتصاد ایران
بانک جهانی؛ اقتصادهای درگیر منازعه و تابآوری
بانک جهانی؛ هزینه منازعات شدید
Extreme Poverty is Rising Fast in Economies Hit by Conflict, Instability
بانک جهانی؛ دسترسی ایران به برق
سازمان ملل؛ شاخص توسعه انسانی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟