بهروزرسانی ۶ شهریور ۱۴۰۵: این یادداشت میان سه مفهوم تفاوت میگذارد: «توسعه» بهمعنای افزایش پایدار رفاه و بهرهوری، «تابآوری» بهمعنای توان حفظ کارکردهای اصلی در بحران و «خودکفایی» بهمعنای تولید داخلی برخی نیازها. جنگ ممکن است تابآوری یک کشور را آزمایش کند، اما در اغلب موارد سرمایهگذاری، رشد، رفاه و توسعه انسانی را کاهش میدهد.
توسعه در شرایط جنگی به معنای متعارف آن بسیار دشوار است؛ زیرا جنگ سرمایهگذاری را کاهش میدهد، زیرساخت را تخریب میکند، تجارت را مختل میسازد و منابع دولت را از آموزش، سلامت و تولید به هزینههای اضطراری منتقل میکند. آنچه یک کشور میتواند در زمان جنگ انجام دهد، بیشتر «حفظ ظرفیت توسعه» است: استمرار خدمات عمومی، جلوگیری از فروپاشی تولید، حمایت از معیشت و آمادهکردن اقتصاد برای بازسازی. جنگ کشور را توسعهیافته نمیکند؛ کیفیت ظرفیتهایی را که پیش از بحران ساخته شدهاند آشکار میکند.
آیا جنگ میتواند به توسعه اقتصادی منجر شود؟
در برخی روایتها، جنگ و تحریم بهعنوان عواملی معرفی میشوند که کشور را مجبور به ساخت فناوری، صنعت و زنجیره تأمین داخلی میکنند. این اثر در بعضی صنایع و دورهها قابل مشاهده است، اما نباید با اثر کلی جنگ بر اقتصاد اشتباه گرفته شود.
بنگاهها ممکن است در واکنش به قطع واردات، قطعهای را داخلیسازی کنند یا دولت برای حفظ خدمات عمومی ظرفیت تازهای ایجاد کند؛ اما همزمان هزینه تولید افزایش مییابد، سرمایهگذاری خارجی کاهش پیدا میکند، تجهیزات فرسوده میشوند، بازار صادراتی محدود میشود و نیروی انسانی مهاجرت میکند.
بانک جهانی برآورد میکند منازعات شدید میتوانند تولید ناخالص داخلی سرانه یک کشور را پس از پنج سال حدود ۱۵ درصد کاهش دهند. بنابراین جنگ را نمیتوان سیاست توسعه دانست. در بهترین حالت، فشار خارجی برخی ظرفیتهای جایگزین را فعال میکند؛ درحالیکه هزینه کلی آن برای اقتصاد و جامعه بسیار بیشتر است.
| اثر احتمالی جنگ | اثر بر توسعه |
|---|---|
| اختلال واردات | افزایش انگیزه داخلیسازی، همراه با رشد هزینه و کمبود فناوری |
| کاهش سرمایه خارجی | افت سرمایهگذاری، انتقال فناوری و ظرفیت تولید |
| افزایش هزینههای امنیتی | کاهش منابع قابل تخصیص به آموزش، سلامت و زیرساخت |
| محدودیت صادرات و پرداخت | کاهش درآمد ارزی و کوچکشدن بازار بنگاهها |
| فشار بر زیرساختها | افزایش هزینه تعمیر، نگهداری و بازسازی |
| فشار بر نیروی انسانی | مهاجرت، کاهش رفاه و افت بهرهوری |
تفاوت توسعه، تابآوری و خودکفایی چیست؟
بخش مهمی از اختلاف درباره توسعه در شرایط جنگی، از یکسانگرفتن این سه مفهوم ناشی میشود. کشوری ممکن است در تولید یک کالای راهبردی خودکفا باشد، اما بهرهوری پایین و رفاه نامناسبی داشته باشد. کشور دیگری ممکن است درآمد و زیرساخت پیشرفتهای داشته باشد، اما در برابر اختلال یک مسیر تجاری آسیبپذیر باشد.
| مفهوم | تعریف | معیار ارزیابی |
|---|---|---|
| توسعه | افزایش پایدار رفاه، بهرهوری، توان انتخاب و کیفیت زندگی | درآمد سرانه، آموزش، سلامت، اشتغال، بهرهوری و کیفیت نهادها |
| تابآوری | توان جذب شوک و ادامه کارکردهای اصلی اقتصاد و جامعه | پایداری انرژی، غذا، سلامت، مالی، ارتباطات و زنجیره تأمین |
| خودکفایی | تولید داخلی تمام یا بخشی از یک نیاز | سهم تولید داخلی و وابستگی به واردات |
| درونزایی | ساخت قابلیت داخلی برای تولید، یادگیری و رقابت | فناوری، مهارت، بنگاه رقابتی، صادرات و ظرفیت نوآوری |
خودکفایی همیشه به معنای تابآوری نیست. اگر تولید داخلی به یک قطعه وارداتی، شبکه برق ناپایدار یا تأمین مالی تورمزا وابسته باشد، در بحران آسیبپذیر باقی میماند. همچنین تابآوری بدون توسعه کافی نیست؛ اقتصادی که فقط از فروپاشی جلوگیری میکند اما رفاه، اشتغال و بهرهوری نمیسازد، در مسیر توسعه قرار ندارد.
توسعه فقط برج، فرودگاه و شهر مدرن نیست
ساختمانهای بلند، فرودگاههای بزرگ، حملونقل پیشرفته، سرمایهگذاری خارجی و شهرهای جذاب بخشی واقعی از توسعهاند. این زیرساختها میتوانند تجارت، گردشگری، سرمایهگذاری و بهرهوری را افزایش دهند. مشکل زمانی ایجاد میشود که ظاهر شهری جای همه ابعاد توسعه قرار گیرد.
شاخص توسعه انسانی سازمان ملل، توسعه را با سه مؤلفه اصلی سلامت، آموزش و استاندارد زندگی ارزیابی میکند. از این منظر، بیمارستان، مدرسه، مهارت نیروی کار، دسترسی به انرژی و درآمد پایدار همانقدر اهمیت دارند که بندر، فرودگاه و مرکز مالی.
سرمایه انسانی
پزشک، مهندس، معلم، تکنسین، پژوهشگر و مدیر ماهر، ظرفیتهایی هستند که در بحران امکان جایگزینی سریع آنها وجود ندارد.
زیرساخت عمومی
آب، برق، ارتباطات، جاده، شبکه درمان و زنجیره توزیع، پایههای استمرار زندگی اقتصادی هستند.
ظرفیت نهادی
دولت باید بتواند اطلاعات جمعآوری کند، منابع را هدفمند تخصیص دهد، از زیرساخت محافظت کند و مقررات قابلپیشبینی بسازد.
توان تولید و تعمیر
وجود کارخانه کافی نیست؛ دسترسی به قطعه، خدمات نگهداری، فناوری، نیروی متخصص و بازار فروش نیز ضروری است.
اعتماد اجتماعی
بدون اعتماد به سیاستگذار، حتی سیاستهای فنی درست نیز ممکن است با مقاومت، احتکار یا رفتارهای هیجانی مواجه شوند.
ایران چه ظرفیتهایی برای تابآوری ساخته است؟
ایران طی چند دهه شبکه گستردهای از آموزش عالی، سلامت، انرژی، حملونقل، صنایع پایه و خدمات عمومی ایجاد کرده است. براساس دادههای بانک جهانی، دسترسی جمعیت ایران به برق در سال ۲۰۲۴ به ۱۰۰ درصد رسیده است. شاخص توسعه انسانی ایران نیز در دادههای سال ۲۰۲۳ سازمان ملل ۰.۷۹۹ ثبت شده و کشور در گروه توسعه انسانی بالا قرار دارد.
وجود نیروی انسانی تحصیلکرده، صنایع فولاد، پتروشیمی، سیمان، دارو، معدن، کشاورزی، تجهیزات و خدمات فنی به ایران امکان داده است بخشی از نیازهای خود را در داخل تأمین کند. وسعت جغرافیایی و دسترسی به چند مرز زمینی و دریایی نیز امکان طراحی مسیرهای جایگزین تجارت را افزایش میدهد.
این ظرفیتها واقعیاند؛ اما وجود ظرفیت با استفاده بهینه از آن تفاوت دارد. ناترازی برق و گاز، فرسودگی تجهیزات، کاهش نرخ سرمایهگذاری، محدودیت فناوری، مهاجرت نیروی متخصص و سیاستگذاری ناپایدار باعث شده بخشی از توان ایجادشده به رشد اقتصادی و رفاه پایدار تبدیل نشود.
در تحلیل نقش جغرافیای ایران در مقابله با تحریمها نیز توضیح داده شد که موقعیت جغرافیایی فقط زمانی به مزیت تبدیل میشود که کریدور، بندر، گمرک، دیپلماسی و زیرساخت مالی آن فعال باشد.
آیا کشورهای خلیج فارس فقط توسعه ویترینی دارند؟
خیر. چنین تعبیری دستاوردهای واقعی این کشورها در لجستیک، هواپیمایی، خدمات مالی، دولت دیجیتال، زیرساخت شهری، جذب سرمایه و توسعه بخشهای غیرنفتی را نادیده میگیرد. صندوق بینالمللی پول نیز از افزایش تابآوری و پیشرفت تنوع اقتصادی در تعدادی از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس گزارش داده است.
در گزارش توسعه انسانی ۲۰۲۵، امارات با شاخص ۰.۹۴ و عربستان با شاخص ۰.۹۰ در گروه توسعه انسانی بسیار بالا قرار دارند. این اعداد نشان میدهند پیشرفت آنها فقط به ساختمان و گردشگری محدود نیست.
با این حال، مدل توسعه این کشورها آسیبپذیریهای خاص خود را نیز دارد. وابستگی درآمدی به نفت در بعضی کشورها، سهم بالای نیروی کار مهاجر، اتکا به واردات غذا و قرارگرفتن تجارت در مسیرهای حساس دریایی از جمله این مواردند. سیاست تنوعبخشی اقتصادی این کشورها نیز دقیقاً برای کاهش همین ریسکها دنبال میشود.
| مدل | نقاط قوت | آسیبپذیریها |
|---|---|---|
| ایران | جمعیت بزرگ، صنعت متنوعتر، سرمایه انسانی، انرژی و بازار داخلی | تورم، تحریم، کمبود سرمایهگذاری، فرسودگی و بیثباتی سیاستی |
| اقتصادهای خلیج فارس | سرمایه مالی، زیرساخت مدرن، تجارت جهانی، لجستیک و جذب فناوری | وابستگی متفاوت به نفت، واردات و نیروی کار خارجی |
نتیجه درست این مقایسه، برتری مطلق یکی از دو مدل نیست. ایران به سرمایهگذاری، ثبات، رقابت و اتصال جهانی بیشتر نیاز دارد و کشورهای خلیج فارس نیز به تنوع تولید، سرمایه انسانی بومی و کاهش وابستگیهای خارجی نیازمندند.
پیشرفت درونزا به چه معناست؟
پیشرفت درونزا به معنای تولید همه کالاها در داخل یا قطع ارتباط با جهان نیست. هیچ اقتصاد پیشرفتهای تمام فناوری، مواد اولیه و تجهیزات خود را بهتنهایی تولید نمیکند. مزیت درونزایی در توان یادگیری، جذب فناوری، ساخت بنگاه رقابتی و ایجاد ارزش افزوده داخلی است.
جایگزینی قابلیت بهجای خودکفایی مطلق
کشور باید بداند چه کالاهایی راهبردیاند، در کدام بخشها مزیت دارد و برای چه نیازهایی باید تأمینکنندگان متنوع خارجی داشته باشد.
اتصال تولید داخلی به رقابت
حمایت باید زماندار، مشروط به بهرهوری، کیفیت، صادرات و انتقال فناوری باشد؛ نه مجوزی دائمی برای انحصار.
استفاده از تجارت برای یادگیری
واردات فناوری، همکاری صنعتی، سرمایهگذاری مشترک و صادرات میتوانند توان داخلی را تکمیل کنند.
حفظ اختیار سیاستگذاری
کشور باید برای کالاهای حیاتی، مسیرهای تأمین جایگزین، ذخایر کافی و ظرفیت واکنش اضطراری داشته باشد.
بنابراین اقتصاد مقاومتی را باید اقتصاد «رقابتی و مقاوم در برابر شوک» دانست، نه اقتصادی که ارتباطش را با جهان قطع میکند. درونزایی بدون رقابت به انحصار میرسد و برونگرایی بدون ظرفیت داخلی، وابستگی ایجاد میکند.
ایران باید از کدام دو خطا عبور کند؟
شیفتگی به توسعه وارداتی
جذب سرمایه، فناوری و برند خارجی مفید است؛ اما اگر زنجیره تأمین، مهارت، تعمیر، مدیریت و ارزش افزوده در داخل شکل نگیرد، با نخستین اختلال خارجی بخشی از فعالیت اقتصادی متوقف میشود.
توجیه ناکارآمدی با نام استقلال
تورم مزمن، کیفیت پایین، انحصار، فساد، اتلاف انرژی و بیثباتی مقررات را نمیتوان هزینه اجتنابناپذیر استقلال دانست. این مشکلات خودشان تابآوری اقتصاد را کاهش میدهند.
ایران نباید میان وابستگی کامل و خودکفایی پرهزینه یکی را انتخاب کند. مسیر مناسب، ترکیب توان داخلی با تجارت متنوع و رقابتی است؛ یعنی کالاهای راهبردی با برنامه ریسک مدیریت شوند و سایر بخشها از رقابت، سرمایه و فناوری جهانی بهره ببرند.
اقتصاد ایران در شرایط جنگی به چه سیاستهایی نیاز دارد؟
حفظ ثبات اقتصاد کلان
کنترل کسری بودجه، جلوگیری از تأمین مالی تورمزا و مدیریت شفاف ارز، نخستین شرط حفظ قدرت خرید و فعالیت بنگاههاست.
حفاظت از زیرساختهای حیاتی
برق، گاز، آب، ارتباطات، بنادر، راهآهن، بیمارستانها و مراکز داده باید دارای مسیر، تجهیزات و مرکز پشتیبان باشند.
تنوعبخشی به تجارت
وابستگی به یک مسیر، یک شریک یا یک شیوه تسویه مالی، ریسک بحران را افزایش میدهد. کریدورها و شرکای جایگزین باید پیش از بحران فعال شوند.
حفظ سرمایه انسانی
امنیت شغلی متخصصان، تأمین مالی پژوهش، ارتباط دانشگاه و صنعت و کاهش انگیزه مهاجرت برای حفظ ظرفیت اداره کشور ضروری است.
تقویت بخش خصوصی رقابتی
بنگاه خصوصی انعطاف بیشتری برای تغییر تأمینکننده، محصول و بازار دارد؛ مشروط بر اینکه با قیمتگذاری نامناسب و مقررات متغیر زمینگیر نشود.
حمایت هدفمند از خانوار
حمایت اجتماعی باید مانع سقوط خانوارهای آسیبپذیر شود، اما منابع آن نباید از مسیر چاپ پول و افزایش تورم تأمین شود.
برنامهریزی برای بازسازی
ثبت خسارتها، اولویتبندی پروژهها، تأمین مالی و استانداردهای بازسازی باید پیش از پایان بحران طراحی شوند.
چارسو اقتصاد در گزارش عبور اقتصاد ایران از وابستگی نفتی نیز بررسی کرده است که تنوع اقتصادی بدون اصلاح محیط کسبوکار، اعتماد و سرمایهگذاری پایدار نمیشود.
چگونه موفقیت توسعه درونزا را اندازهگیری کنیم؟
| حوزه | شاخص پیشنهادی |
|---|---|
| تولید | رشد بهرهوری، کاهش توقف تولید و افزایش ارزش افزوده |
| فناوری | سهم تحقیق و توسعه، ثبت فناوری و فروش محصولات دانشبنیان |
| تجارت | تنوع مقصد، پیچیدگی صادرات و کاهش خامفروشی |
| سرمایه انسانی | اشتغال متخصصان، کیفیت آموزش و کاهش مهاجرت اجباری |
| زیرساخت | تعداد و مدت قطعی، ظرفیت پشتیبان و سرعت بازیابی |
| عدالت | دسترسی منطقهای به آموزش، سلامت، انرژی و فرصت شغلی |
| ثبات اقتصادی | تورم، سرمایهگذاری، کسری بودجه و پیشبینیپذیری مقررات |
جمعبندی؛ در جنگ میتوان ظرفیت توسعه را حفظ کرد
توسعه پایدار در دل جنگ بسیار دشوار است. جنگ منابع را میسوزاند، سرمایهگذاری را عقب میراند و رفاه را کاهش میدهد. آنچه در بحران ممکن است، جلوگیری از نابودی دستاوردها و حفظ ظرفیت بازسازی است.
ایران سرمایه انسانی، صنعت، انرژی، بازار داخلی و زیرساخت عمومی قابلتوجهی دارد؛ اما این ظرفیتها زمانی به مزیت توسعهای تبدیل میشوند که با ثبات اقتصاد کلان، بهرهوری، رقابت، فناوری، تجارت متنوع و حکمرانی کارآمد همراه شوند.
توسعه ویترینی کافی نیست، اما ظرفیت داخلی بدون رفاه و کارایی نیز توسعه محسوب نمیشود. اقتصاد مطلوب اقتصادی است که در دوره آرامش رشد و کیفیت زندگی ایجاد کند و در روز بحران بتواند خدمات، تولید و انسجام اجتماعی خود را حفظ کند.
سؤالات پرتکرار درباره توسعه در شرایط جنگی
آیا توسعه اقتصادی در زمان جنگ ممکن است؟
رشد بعضی صنایع یا فناوریها ممکن است، اما جنگ معمولاً سرمایهگذاری، تولید سرانه و توسعه انسانی را کاهش میدهد. هدف واقعبینانه در جنگ، حفظ ظرفیتها و آمادهسازی برای بازسازی است.
آیا جنگ باعث پیشرفت فناوری میشود؟
جنگ میتواند سرمایهگذاری در برخی فناوریهای خاص را افزایش دهد، اما همزمان منابع بخشهای غیرنظامی را کاهش میدهد. پیشرفت چند صنعت به معنای توسعه کل اقتصاد نیست.
تفاوت توسعه و تابآوری چیست؟
توسعه به افزایش پایدار رفاه، بهرهوری و کیفیت زندگی مربوط است؛ تابآوری توان حفظ کارکردهای اصلی و بازیابی پس از شوک است.
پیشرفت درونزا یعنی خودکفایی کامل؟
خیر. درونزایی یعنی داشتن ظرفیت داخلی برای یادگیری، تولید، نوآوری و مذاکره؛ نه تولید همه کالاها بدون توجه به هزینه و مزیت اقتصادی.
آیا اقتصاد مقاومتی همان اقتصاد بسته است؟
خیر. اقتصاد مقاوم باید تجارت و تأمینکنندگان متنوع، تولید رقابتی، ذخایر راهبردی و مسیرهای جایگزین داشته باشد. انزوا میتواند آسیبپذیری فناوری و سرمایه را بیشتر کند.
آیا کشورهای خلیج فارس فقط توسعه ظاهری دارند؟
خیر. این کشورها در زیرساخت، لجستیک، خدمات مالی و توسعه انسانی پیشرفت واقعی داشتهاند؛ هرچند وابستگی به نفت، واردات و نیروی مهاجر در برخی از آنها ریسک ایجاد میکند.
مهمترین مزیت اقتصاد ایران در بحران چیست؟
بازار داخلی بزرگ، نیروی انسانی، منابع انرژی، تنوع نسبی صنعت و دسترسی به چند مسیر زمینی و دریایی از مهمترین ظرفیتهای ایران هستند.
بزرگترین مانع توسعه درونزای ایران چیست؟
تورم مزمن، کاهش سرمایهگذاری، بیثباتی مقررات، انحصار، ضعف بهرهوری و مهاجرت نیروی متخصص از مهمترین موانع تبدیل ظرفیت داخلی به رفاه پایدارند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟