سمانه غلامی، کارشناس هواشناسی بخش کشاورزی، در تازهترین توصیههای خود اعلام کرد که طی روزهای جمعه و شنبه در برخی نقاط شمال شرق، شرق دامنههای جنوبی البرز و مرکز کشور، وزش باد شدید و در مناطق مستعد پدیده گردوخاک پیشبینی میشود . همچنین جمعه در نیمه شمالی و شنبه در نیمه شرقی کشور کاهش نسبی دما رخ خواهد داد.
بر همین اساس، او بر تامین پناهگاه مناسب و آب سالم برای دام و طیور در مناطق تحت تاثیر گردوخاک و کاهش دما تاکید کرده است . این توصیه در شرایطی مطرح میشود که دریای عمان، تنگه هرمز و دریای خزر نیز مواج خواهند بود و احتیاط در فعالیتهای دریایی ضروری است.
چرا گردوخاک برای دام و طیور خطرناک است؟
گردوخاک صرفاً یک پدیده جوی نیست که با بستن پنجرهها از آن عبور کرد. برای واحدهای دامداری و مرغداری، این پدیده یک تهدید مستقیم سلامت و بهرهوری است.
بر اساس گزارشهای تخصصی، ریزگردها وارد مجاری تنفسی دام میشوند و به ریهها آسیب میزنند و زمینه را برای عفونتهای میکروبی فراهم میکنند . این بیماری که «پنومونی گردوغبار» نامیده میشود، در گوسفند و بز میتواند با ویروسهایی مانند پاراآنفلوآنزا همراه شود و شدت واگیری را بالا ببرد. پیامد مستقیم این شرایط، کاهش باروری، سقط جنین، کاهش تغذیه، افت وزن و کاهش تولید شیر و گوشت است .
برای طیور، کارایی دستگاه تنفس به شرایط محیطی و تهویه بستگی مستقیم دارد. گردوخاک با آزردگی مخاط تنفسی، دروازه ورود میکروارگانیسمها را باز میکند . آزمایشات انجامشده نشان میدهد تمیز کردن منظم دستگاه تهویه در مرغداریها میتواند مرگ و میر را ۴۰ درصد کاهش دهد، اضافه وزن را ۷ درصد افزایش دهد و ضریب تبدیل غذایی را ۲۵ درصد بهبود بخشد .
کاهش دما چه اثری بر دام و طیور دارد؟
کاهش نسبی دما — بهویژه اگر همراه با وزش باد و رطوبت باشد — استرس سرمایی ایجاد میکند. دام برای حفظ دمای بدن، انرژی بیشتری مصرف میکند و این انرژی از تولید شیر و گوشت کسر میشود. در دامهای جوان، آبستن و شیرده، این فشار شدیدتر است.
توصیههای کارشناسی در چنین شرایطی شامل انتقال دام به پناهگاه مسقف، ایجاد بستر خشک و عایق، تنظیم تهویه برای جلوگیری از تجمع رطوبت و گازهای مضر، و تأمین آب نسبتاً گرم است . برای مرغداریها نیز تنظیم دما و تهویه سالنها و اطمینان از عملکرد سیستم گرمایشی ضروری است .
مکانیسم اقتصادی: توصیه ارزان نیست
توصیه «تامین پناهگاه و آب سالم» در نگاه اول ساده به نظر میرسد. اما وقتی هزینه اجرای آن را در بستر اقتصادی صنعت دام و طیور قرار دهیم، تصویر تغییر میکند.
قیمت شیر خام بهعنوان شاخص اصلی اقتصاد دامداری، طی یک سال گذشته از ۲۳ هزار تومان به ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان درب دامداری رسیده است . ریشه این جهش ۱۶۳ درصدی را باید در تغییر نرخ ارز ترجیحی از ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان به حدود ۱۵۰ هزار تومان جستوجو کرد که نرخ علوفه وارداتی را چند برابر کرده است . سهم شیر خام در قیمت تمامشده محصولات لبنی حدود ۷۰ درصد است .
در چنین شرایطی، دامدار برای تامین پناهگاه مسقف، بستر خشک، آب گرم و سیستم تهویه مناسب، هزینهای مضاعف متحمل میشود. اگر این هزینه در قیمت تمامشده لحاظ نشود، حاشیه سود دامدار کاهش مییابد. اگر لحاظ شود، قیمت نهایی محصولات لبنی و گوشتی افزایش مییابد.
این توصیه در کدام مناطق حیاتیتر است؟
پیشبینی گردوخاک و کاهش دما برای نیمه شمالی و شرقی کشور اعلام شده است . اما دادههای ریسک اقلیمی نشان میدهد که آسیبپذیری صنعت دام و طیور در ایران توزیع جغرافیایی نامتوازنی دارد.
بر اساس یک مطالعه علمی که ریسک تنشهای گرمایی و خشکی را در ۳۱ استان ایران ارزیابی کرده، استانهای جنوبی مانند خوزستان، هرمزگان و بوشهر در دوره پایه با فراوانی بالای تنش گرمایی مواجهاند. در مقابل، مرغداریها نسبت به گاوداریها حساسیت فیزیولوژیکی بالاتری دارند و بهطور میانگین با ۴.۶ واحد تنش گرمایی بیشتر مواجه میشوند .
اما نکته مهمتر این است که در سناریوهای اقلیمی آینده، فراوانی تنش گرمایی در اکثر استانها — حتی مناطق کوهستانی شمال غرب — افزایش چشمگیری خواهد داشت . این یعنی توصیههای امروز برای نیمه شمالی، در آینده به یک ضرورت سراسری تبدیل میشود.
جدول: مقایسه هزینههای تحمیلی بر دامدار
| شاخص | وضعیت قبل | وضعیت فعلی | تغییر |
|---|---|---|---|
| قیمت شیر خام (تومان/کیلو) | ۲۳,۰۰۰ | ۶۰,۵۰۰ | +۱۶۳٪ |
| نرخ ارز ترجیحی (تومان) | ۲۸,۵۰۰ | ~۱۵۰,۰۰۰ | +۴۲۶٪ |
| سهم شیر خام از قیمت تمامشده لبنیات | ~۷۰٪ | ~۷۰٪ | ثابت |
| هزینه تامین پناهگاه و تجهیزات | — | افزایشیافته | نامشخص |
منبع: گزارشهای صنعت لبنیات
سهم استانها از ریسک اقلیمی در صنعت دام و طیور (بر اساس شاخص TOPSIS)
| رده ریسک | استانها (گاوداری) | استانها (مرغداری) |
|---|---|---|
| بالا/بحرانی | خوزستان، بوشهر، سیستان و بلوچستان | اصفهان، یزد، خراسان رضوی |
| متوسط | تهران، زنجان، همدان | — |
| پایین | گیلان، اردبیل | گیلان، اردبیل |
منبع: مطالعه ریسک اقلیمی صنعت دام و طیور
اثر بهبود تهویه بر عملکرد مرغداری
| شاخص | قبل از بهبود | بعد از بهبود | تغییر |
|---|---|---|---|
| مرگ و میر | پایه | کاهش | -۴۰٪ |
| اضافه وزن | پایه | افزایش | +۷٪ |
| ضریب تبدیل غذایی | پایه | بهبود | -۲۵٪ |
منبع: سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی
پرسشهای پرتکرار درباره هشدار هواشناسی کشاورزی
هشدار هواشناسی برای چه مناطقی صادر شده است؟
طی روزهای جمعه و شنبه در برخی نقاط شمال شرق، شرق دامنههای جنوبی البرز و مرکز کشور، وزش باد شدید و گردوخاک پیشبینی میشود. کاهش نسبی دما جمعه در نیمه شمالی و شنبه در نیمه شرقی رخ میدهد .
چرا گردوخاک برای دام و طیور خطرناک است؟
ریزگردها وارد مجاری تنفسی میشوند و به ریه آسیب میزنند. این امر زمینه عفونتهای میکروبی را فراهم میکند و به کاهش باروری، سقط جنین، افت وزن و کاهش تولید شیر و گوشت منجر میشود .
تامین پناهگاه مناسب برای دام شامل چه اقداماتی است؟
انتقال دام به پناهگاه مسقف و دور از کوران باد، ایجاد بستر خشک و عایق با کاه یا کلش، تنظیم تهویه برای جلوگیری از تجمع رطوبت و گازهای مضر، و تأمین آب نسبتاً گرم .
آیا این توصیهها برای همه مناطق کشور یکسان است؟
خیر. ریسک اقلیمی در ایران توزیع نامتوازنی دارد. استانهای جنوبی مانند خوزستان و هرمزگان ریسک بالاتری دارند و مرغداریها بهطور کلی نسبت به گاوداریها آسیبپذیرترند .
چرا اجرای این توصیهها برای دامداران دشوار است؟
قیمت شیر خام طی یک سال ۱۶۳ درصد افزایش یافته و نهادههای دامی نیز چند برابر شدهاند. تامین پناهگاه و تجهیزات تهویه، هزینه مضاعفی بر دامدار تحمیل میکند که در قیمتگذاری فعلی بهطور کامل جبران نمیشود .
جمعبندی؛ توصیه درست، اما بدون سازوکار مالی
هشدار هواشناسی کشاورزی درباره کاهش دما و گردوخاک، از نظر فنی دقیق و ضروری است. تامین پناهگاه مناسب و آب سالم برای دام و طیور، اقدامی پیشگیرانه است که میتواند از خسارت سنگینتر — تلفات دام، افت تولید شیر و گوشت، و افزایش قیمت نهایی برای مصرفکننده — جلوگیری کند.
اما توصیهها بدون سازوکار مالی ناقص میمانند. دامداری که با جهش ۱۶۳ درصدی قیمت نهاده و ۴۲۶ درصدی نرخ ارز ترجیحی مواجه است، چگونه باید هزینه پناهگاه مسقف، سیستم تهویه و آب گرم را تأمین کند؟ اگر این هزینه در قیمت شیر خام و محصولات لبنی لحاظ نشود، دامدار بین اجرای توصیه و بقای اقتصادی قرار میگیرد.
مسئله اصلی در هشدارهای هواشناسی کشاورزی، نه فقط آگاهیرسانی، بلکه تأمین منابع برای اجرا است. تا زمانی که این حلقه مفقود بماند، توصیههای فنی در سطح توصیه باقی میمانند و به اقدام تبدیل نمیشوند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟