بر اساس تازهترین دادههای سازمان انرژیهای تجدیدپذیر (ساتبا)، طلسم تامین مالی پروژههای خورشیدی با دریافت قطعی یک میلیارد دلار از منابع صندوق توسعه ملی شکسته شده است. از هدفگذاری ۷ هزار مگاواتی نیروگاههای خورشیدی، تاکنون تنها ۱۷۰۰ مگاوات وارد مدار شده است و تکمیل مابقی این ظرفیت تا تابستان آینده، به جذب کامل اعتبارات بستگی دارد. با این حال، مسئله اصلی اقتصاد انرژی ایران صرفاً تامین مالی دولتی نیست؛ تا زمانی که صنایع انرژیبر سهم خود را در احداث نیروگاههای تجدیدپذیر ایفا نکنند، تزریق ارز صندوق توسعه ملی تنها یک راهحل مقطعی برای جبران عقبماندگی زیرساختها خواهد بود.
بهروزرسانی ۲ مهر ۱۴۰۵: طبق اعلام رئیس ساتبا، تا این تاریخ از مجموع ۱.۸۴ میلیارد دلار منابع ارزی مصوب صندوق توسعه ملی برای تجدیدپذیرها، برای حدود ۱.۵ میلیارد دلار مسدودی صادر شده و یک میلیارد دلار آن بهصورت قطعی در اختیار بانک مرکزی قرار گرفته است.
چرا تخصیص ارزی از صندوق توسعه ملی حیاتی بود؟
اقتصاد برق در ایران سالهاست که از چرخه قیمتگذاری دستوری رنج میبرد. درآمدهای ریالی وزارت نیرو به دلیل فروش یارانهای برق، تکافوی سرمایهگذاری جدید را نمیدهد. در این ساختار، توسعه ظرفیت تجدیدپذیرها نیازمند واردات تجهیزاتی نظیر اینورتر و پنل است که ارزبری بالایی دارند و بدون پشتوانه صندوق ثروت ملی، تامین مالی آنها از شبکه بانکی داخلی ناممکن است. مکانیسم اثرگذاری این شوک حمایتی مسیر روشنی دارد: تخصیص یک میلیارد دلار ارز توسعهای گشایش اعتبار برای واردات یا تولید پنل و اینورتر تسریع در احداث نیروگاههای متمرکز افزایش ۱۷۰۰ مگاواتی ظرفیت تولید کاهش حاشیهای فشار بر شبکه سراسری در پیک تابستان.
موضوع اختلال در نظام قیمتگذاری و بحران سرمایهگذاری زیرساختی، پیشتر در تحلیل چالشهای ناترازی بودجه و توسعه زیرساختهای انرژی در چارسو اقتصاد بررسی شده است.
سهم صنایع از تجدیدپذیرها؛ چرا مصرفکنندگان بزرگ مشارکت نمیکنند؟
دادههای ساتبا نشان میدهد سهم صنایع در استفاده از انرژی خورشیدی همچنان در پایینترین سطح ممکن قرار دارد. طبق قوانین بالادستی، صنایع انرژیبر مکلف به تامین درصدی از برق مصرفی خود از طریق احداث نیروگاههای تجدیدپذیر هستند. امتناع صنایع از این تکلیف قانونی به هزینه فرصت سرمایهگذاری برمیگردد. صنایع ترجیح میدهند سرمایه در گردش خود را در خطوط تولید با بازدهی کوتاهمدت صرف کنند و ریسک قطع برق را بپذیرند تا اینکه وارد بازار پیچیده احداث نیروگاه شوند. پیامد اقتصادی این انفعال، تشدید مدیریت بار و سختگیری بیشتر وزارت نیرو در تامین برق پایدار صنایع برای تابستان سال آینده است.
وضعیت پیشرفت برنامه توسعه تجدیدپذیرها (تا مهر ۱۴۰۵)
برای درک بهتر ابعاد مالی و فیزیکی طرحهای ساتبا، جدول زیر متغیرهای اصلی این برنامه را خلاصه کرده است:
محدودیت سیاست خرید تضمینی؛ آیا وابستگی به چین قطع میشود؟
وزارت نیرو در تلاش است با تدوین دستورالعمل جدیدی که هفته آینده ابلاغ میشود، خرید تضمینی پنلهای تولید داخل (از جمله قطعات مونتاژی) را در دستور کار قرار دهد. هدف این سیاست، کاهش وابستگی به واردات پنل خورشیدی از چین و توسعه زنجیره ارزش داخلی اعلام شده است. اما محدودیت اصلی این مدل توسعهای در مقیاس اقتصاد جهانی است. تولید انبوه چین باعث افت شدید قیمت تمامشده پنلهای فتوولتائیک (PV) شده است. اگر کارخانههای مونتاژ داخلی نتوانند از نظر قیمت و بهرهوری با نمونههای چینی رقابت کنند، دولت و سرمایهگذاران مجبور به خرید تجهیزات گرانتر خواهند شد که این امر نرخ بازگشت سرمایه پروژههای خورشیدی را به خطر میاندازد. این پویاییها در گزارش اقتصاد سیاسی یارانههای انرژی در ایران نیز واکاوی شده است.
جمعبندی؛ مسئله اصلی تجدیدپذیرها فراتر از تزریق ارز دولتی است
دریافت یک میلیارد دلار از منابع صندوق توسعه ملی گامی حیاتی برای خروج پروژههای انرژی خورشیدی از بنبست تامین مالی است. با این حال، تحلیل دادههای ساتبا نشان میدهد که توسعه پایدار انرژیهای تجدیدپذیر در ایران صرفاً با تخصیص دلارهای نفتی و دولتی تضمین نمیشود. محدودیت اصلی، فقدان انگیزه اقتصادی در سمت تقاضا (صنایع بزرگ) است. تا زمانی که اقتصاد برق بر پایه قیمتگذاری دستوری اداره شود، صنایع زیر بار سرمایهگذاری زیرساختی نخواهند رفت و دولت به عنوان تنها متولی و تامینکننده مالی باقی میماند. اگر سیاستگذار نتواند با ایجاد بازار واقعی برق، ریسک مشارکت بخش خصوصی را کاهش دهد، حتی با اتمام پروژه ۷ هزار مگاواتی، اقتصاد ایران همچنان در تله ناترازی انرژی باقی خواهد ماند.
پرسشهای پرتکرار درباره توسعه تجدیدپذیرها
تامین مالی برنامه ۷ هزار مگاواتی برق خورشیدی از چه محلی انجام میشود؟ از مجموع ۲.۳ میلیارد دلار اعتبار کل طرح، ۱.۸۴ میلیارد دلار آن به عنوان تسهیلات ارزی از محل صندوق توسعه ملی در نظر گرفته شده که تاکنون یک میلیارد دلار آن بهطور قطعی وصول شده است.
چه مقدار از ظرفیت برنامهریزیشده ساتبا تاکنون محقق شده است؟ تا اوایل پاییز ۱۴۰۵، بالغ بر ۱۷۰۰ مگاوات از ظرفیت ۷۰۰۰ مگاواتی خورشیدی وارد مدار شده و اجرای مابقی پروژهها برای پیک مصرف تابستان سال آینده هدفگذاری شده است.
چرا صنایع بزرگ در ساخت نیروگاههای خورشیدی مشارکت جدی ندارند؟ به دلیل پایین بودن نرخ برق شبکهای و عدم توجیه اقتصادی در مقایسه با سرمایهگذاری در خطوط تولید صنعتی، صنایع تمایلی به ورود مستقیم به حوزه احداث نیروگاه ندارند و ریسک مدیریت بار را میپذیرند.
سیاست جدید وزارت نیرو برای حمایت از تجهیزات داخلی چیست؟ وزارت نیرو با اعطای مشوقهای بانکی از محل منابع صندوق توسعه ملی، خرید تضمینی پنلهای خورشیدی و اینورترهای مونتاژ یا تولید داخل را تضمین میکند تا خروج ارز به سمت چین کاهش یابد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟