دلارزدایی چیست؟ ۵ مانع ایران برای حذف دلار از تجارت با بریکس

- اندازه متن +

دلارزدایی یعنی کاهش وابستگی به دلار در قیمت‌گذاری، پرداخت، تسویه تجاری و ذخایر ارزی؛ نه حذف ناگهانی پول آمریکا. بریکس استفاده از ارزهای ملی و زیرساخت‌های پرداخت موازی را گسترش داده است، اما برای ایران در سال ۱۴۰۵ دست‌کم پنج مانع جدی باقی مانده است: تحریم‌های ثانویه، محدودیت شبکه‌های پرداخت، بی‌ثباتی و چندنرخی‌بودن ریال، نبود پایاپای چندجانبه گسترده و تبدیل‌پذیری محدود ارزهای محلی.

موضوع	آنچه مطرح می‌شود	واقعیت عملی برای ایران در ۱۴۰۵
دلارزدایی	حذف دلار از اقتصاد	هدف عملی، کاهش وابستگی به دلار در قیمت‌گذاری، پرداخت، تسویه و ذخایر است؛ نه حذف کامل دلار
بریکس	گسترش تجارت با ارزهای ملی	استفاده از ارزهای محلی افزایش یافته، اما وضعیت اعضا یکسان نیست و آمار کل بریکس را نمی‌توان مستقیماً به ایران تعمیم داد
BRICS Pay	جایگزین سوئیفت	زیرساخت BRICS Pay توسعه یافته و خدمات و اسناد فنی دارد، اما هنوز جایگزین جهانی و هم‌سطح SWIFT نیست
ایران و روسیه	تسویه بدون دلار	زیرساخت‌های پرداخت و استفاده از ارزهای ملی توسعه یافته، اما تحریم، نرخ تبدیل، نقدشوندگی و مقررات ارزی همچنان محدودیت ایجاد می‌کنند
تحریم‌های آمریکا	کاهش اثر دلار با استفاده از ارز محلی	استفاده از ارز دیگر لزوماً ریسک تحریم ثانویه را حذف نمی‌کند؛ آمریکا در ۱۴۰۵ فشار بر شبکه‌های مالی مرتبط با ایران را افزایش داده است

دلارزدایی چیست و چه تفاوتی با حذف دلار دارد؟

دلارزدایی یا De-dollarization به فرایندی گفته می‌شود که در آن دولت‌ها، بانک‌های مرکزی و شرکت‌ها وابستگی خود به دلار آمریکا را در تجارت خارجی، قیمت‌گذاری کالاها، پرداخت‌های بین‌المللی و ذخایر ارزی کاهش می‌دهند. بنابراین دلارزدایی الزاماً به معنی کنار گذاشتن کامل دلار نیست.

این تفاوت برای فهم بحث ایران و بریکس مهم است. یک معامله ممکن است به روبل، یوآن یا ریال تسویه شود، اما قیمت کالای مورد معامله، هزینه تأمین مالی یا حتی بخشی از ریسک آن همچنان به بازارهای دلاری وابسته باشد.

آخرین داده منتشرشده صندوق بین‌المللی پول نیز نشان می‌دهد دلار هنوز ارز مسلط ذخایر رسمی جهان است. طبق داده COFER برای سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶، سهم دلار از ذخایر ارزی رسمی جهان به ۵۷.۱۳ درصد رسید؛ در حالی که سهم یورو ۲۰.۰۳ درصد و رنمینبی چین ۱.۹۹ درصد بود. بنابراین کاهش بلندمدت وابستگی به دلار با «پایان دلار» یک مفهوم نیست.

بریکس در دلارزدایی تا کجا پیش رفته است؟

بریکس طی سال‌های اخیر استفاده از ارزهای ملی، اتصال سامانه‌های پرداخت و ایجاد زیرساخت‌های مالی موازی را به یکی از محورهای همکاری اقتصادی اعضا تبدیل کرده است. TV BRICS در آوریل ۲۰۲۶ به نقل از تحلیل‌های اکوسیستم SK Fintech Hub گزارش کرد که بیش از ۶۷ درصد تجارت کشورهای بریکس با ارزهای ملی انجام می‌شود و حجم تجارت اعضا در سال ۲۰۲۵ از یک تریلیون دلار عبور کرده است.

گزارش منتشرشده در اوت ۲۰۲۶ از سوی شورای تجاری بریکس نیز از افزایش استفاده از ارزهای ملی خبر می‌دهد و می‌گوید در معاملات روسیه با دیگر کشورهای بریکس، سهم تسویه با ارزهای محلی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد رسیده است. این ارقام نشان‌دهنده حرکت به سمت تنوع ارزی هستند، اما نباید آنها را به معنای حذف دلار از کل تجارت بریکس یا وضعیت مشابه برای تمام اعضا دانست.

برای ایران، این موضوع بخشی از مسئله بزرگ‌تر کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد در برابر ابزارهای فشار مالی است. در چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش اقتصاد مقاومتی چیست؟ نیز بررسی کرده‌ایم که کاهش آسیب‌پذیری مالی و تجاری چگونه می‌تواند بخشی از تاب‌آوری اقتصاد ایران باشد.

BRICS Pay چیست و آیا جایگزین سوئیفت شده است؟

BRICS Pay اکنون فقط یک ایده روی کاغذ نیست. وب‌سایت این پروژه اسناد راهبردی، مستندات فنی، API پرداخت، اپلیکیشن و زیرساخت‌هایی برای پرداخت‌های خرده‌فروشی و B2B منتشر کرده است. هدف اعلام‌شده آن نیز اتصال سامانه‌های پرداخت و تسهیل تسویه با ارزهای ملی در کشورهای بریکس پلاس است.

با این حال، معرفی BRICS Pay به‌عنوان «جایگزین کامل سوئیفت» دقیق نیست. SWIFT یک شبکه جهانی پیام‌رسان مالی با پوشش بانکی گسترده است، در حالی که BRICS Pay هنوز از نظر پوشش جغرافیایی، مشارکت بانکی، نقدشوندگی و پذیرش جهانی در همان مقیاس قرار ندارد.

بنابراین پرسش اصلی برای ایران فقط این نیست که یک فناوری جایگزین وجود دارد یا خیر؛ مسئله این است که آیا بانک‌ها، صادرکنندگان، واردکنندگان و طرف‌های تجاری می‌توانند در حجم بالا و با هزینه و ریسک قابل‌قبول از آن استفاده کنند.

۵ مانع اصلی دلارزدایی ایران در سال ۱۴۰۵ چیست؟

۱) تحریم ثانویه با تغییر ارز معامله ناپدید نمی‌شود
یکی از مهم‌ترین موانع ایران این است که تحریم آمریکا صرفاً به استفاده از دلار محدود نیست. وزارت خزانه‌داری آمریکا در اوت ۲۰۲۶ دامنه ریسک تحریم‌های ثانویه مرتبط با ایران را در بخش‌هایی از جمله فناوری، دارایی‌های دیجیتال، طلا، هوانوردی و کشتیرانی گسترش داد. در نتیجه یک بانک یا شرکت خارجی ممکن است حتی در معامله غیردلاری نیز ریسک ارتباط با اشخاص یا نهادهای تحریم‌شده ایرانی را محاسبه کند.
۲) شبکه پرداخت موازی هنوز پوشش جهانی سوئیفت را ندارد
ایران و برخی شرکای تجاری طی سال‌های اخیر به سمت پیام‌رسان‌های مالی جایگزین، اتصال سامانه‌های پرداخت و تسویه با ارزهای ملی حرکت کرده‌اند. اتحادیه پایاپای آسیایی نیز توسعه ACUMER، اتصال سامانه‌های پرداخت بانک‌های مرکزی و استفاده از پول‌های ملی را دنبال کرده است. با این حال، وجود کانال فنی با برخورداری از شبکه‌ای جهانی، نقدشونده و پذیرفته‌شده توسط تعداد زیادی بانک یکسان نیست.
۳) چندنرخی بودن ارز و بی‌ثباتی ریال هزینه تسویه را بالا می‌برد
برای استفاده گسترده از پول ملی، طرف معامله باید بتواند ارزش، نرخ تبدیل و امکان استفاده بعدی از آن ارز را ارزیابی کند. اختلاف نرخ‌های ارزی و نوسان ارزش ریال می‌تواند محاسبه قیمت و تسویه قراردادهای بلندمدت را دشوار کند. بنابراین بخشی از مانع دلارزدایی ایران داخلی است و صرفاً از تحریم خارجی ناشی نمی‌شود.
۴) تجارت دوجانبه به سازوکار پایاپای چندجانبه نیاز دارد
فرض کنید ایران از یک شریک تجاری بیش از آنچه به او می‌فروشد کالا وارد کند. در چنین شرایطی، صرف توافق بر استفاده از دو پول ملی مشکل عدم توازن را برطرف نمی‌کند. یک شبکه چندجانبه می‌تواند مازاد یک کشور را برای پرداخت به کشور دیگری قابل استفاده کند؛ در غیر این صورت بخشی از تجارت دوباره به ارزهای واسط یا بازارهای ثالث وابسته می‌شود.
۵) همه ارزهای محلی به اندازه دلار تبدیل‌پذیر و نقدشونده نیستند
مزیت دلار فقط استفاده سیاسی یا تاریخی از آن نیست. بازارهای عمیق مالی، نقدشوندگی بالا، امکان تبدیل گسترده و نقش دلار در قیمت‌گذاری بسیاری از کالاهای بین‌المللی باعث شده است جایگزینی آن دشوار باشد. اگر صادرکننده ارزی دریافت کند که فقط در بازار کشور مقابل قابل استفاده باشد، آزادی عمل مالی او نسبت به دریافت یک ارز جهان‌روا کمتر خواهد بود.

فشار تحریمی ۱۴۰۵ چرا معادله دلارزدایی ایران را سخت‌تر کرده است؟

تحولات شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهد ایجاد کانال غیردلاری به‌تنهایی برای مصون‌کردن تجارت ایران کافی نیست. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ بانک VTB روسیه را به دلیل آنچه نقش این بانک در دور زدن تحریم‌های ایران و ایجاد روابط کارگزاری با بانک‌های تحریم‌شده ایرانی خواند، تحت تحریم‌های مرتبط با ایران قرار داد.

این تحول برای ارزیابی دلارزدایی اهمیت زیادی دارد: حتی اگر تسویه میان ایران و یک شریک تجاری با دلار انجام نشود، مؤسسه مالی واسط ممکن است همچنان در معرض ریسک تحریم آمریکا قرار گیرد.

چارسو اقتصاد در گزارش عملیات اقتصادی آمریکا علیه ایران چیست؟ ابعاد فشار جدید بر بانک، حمل‌ونقل و شبکه‌های مالی مرتبط با ایران را بررسی کرده است.

آیا دلار واقعاً در حال کنار رفتن از اقتصاد جهان است؟

داده‌های جهانی تصویر پیچیده‌تری از تیترهای مربوط به «پایان دلار» نشان می‌دهند. طبق آخرین داده منتشرشده صندوق بین‌المللی پول، سهم دلار از ذخایر رسمی ارزی جهان در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ به ۵۷.۱۳ درصد رسید؛ این رقم در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۵ حدود ۵۶.۴۲ درصد بود.

ارز	سهم از ذخایر رسمی جهان در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶	منبع
دلار آمریکا	۵۷.۱۳٪	IMF COFER
یورو	۲۰.۰۳٪	IMF COFER
رنمینبی چین	۱.۹۹٪	IMF COFER

صندوق بین‌المللی پول همچنین هشدار داده است که بخشی از تغییر سهم ارزها می‌تواند ناشی از تغییر نرخ برابری ارزها باشد، نه الزاماً خرید یا فروش گسترده ذخایر توسط بانک‌های مرکزی. بنابراین کاهش یا افزایش چنددهم درصدی سهم دلار را نباید به‌تنهایی نشانه تغییر سریع نظم پولی جهان دانست.

پس دلارزدایی برای ایران چه معنایی دارد؟

برای ایران، هدف واقع‌بینانه‌تر از «حذف دلار» ایجاد چند مسیر موازی برای تجارت است؛ یعنی افزایش امکان تسویه با ارزهای ملی، اتصال شبکه‌های پرداخت، کاهش نیاز به بانک‌های واسط، ایجاد سازوکار پایاپای چندجانبه و کاهش ریسک توقف تجارت در صورت مسدودشدن یک کانال مالی.

از این منظر، دلارزدایی را می‌توان بخشی از راهبرد گسترده‌تر مقابله با فشار مالی دانست. در پرونده جنگ اقتصادی چیست؟ نیز توضیح داده‌ایم که شبکه بانکی، ارز، تجارت خارجی و مسیرهای پرداخت چگونه به ابزارهای فشار اقتصادی تبدیل می‌شوند.

جمع‌بندی؛ دلارزدایی ایران پروژه زیرساختی است، نه حذف یک‌شبه دلار

پاسخ کوتاه به پرسش «دلارزدایی چیست؟» این است: کاهش وابستگی به دلار، نه حذف کامل آن. بریکس در استفاده از ارزهای ملی و توسعه زیرساخت‌های پرداخت موازی پیشرفت کرده و BRICS Pay نیز از مرحله یک ایده صرف عبور کرده است؛ اما این تحولات به معنی پایان نقش دلار نیست.

برای ایران نیز موفقیت دلارزدایی بیشتر از آنکه به یک توافق سیاسی یا عضویت در بریکس وابسته باشد، به حل پنج مسئله گره خورده است: کاهش اثر تحریم ثانویه، توسعه شبکه پرداخت قابل استفاده، افزایش ثبات پول ملی، ایجاد پایاپای چندجانبه و دسترسی به ارزهای نقدشونده و قابل تبدیل. تا زمانی که این حلقه‌ها کامل نشوند، افزایش معاملات ریالی، روبلی یا یوآنی می‌تواند وابستگی به دلار را کاهش دهد، اما آن را حذف نمی‌کند.

پرسش‌های پرتکرار درباره دلارزدایی

دلارزدایی چیست؟
دلارزدایی یعنی کاهش استفاده و وابستگی به دلار در تجارت، پرداخت‌های بین‌المللی، قیمت‌گذاری و ذخایر ارزی. این مفهوم الزاماً به معنی حذف کامل دلار نیست.
آیا ایران می‌تواند دلار را از تجارت خارجی حذف کند؟
ایران می‌تواند سهم دلار را در برخی روابط تجاری کاهش دهد، اما تحریم‌های ثانویه، محدودیت تبدیل‌پذیری ارزهای محلی، نوسان ریال و وابستگی بازارهای جهانی به دلار مانع حذف کامل آن هستند.
آیا بریکس دلار را کنار گذاشته است؟
خیر. کشورهای بریکس استفاده از ارزهای ملی را افزایش داده‌اند، اما دلار همچنان در تجارت، ذخایر و بازارهای مالی جهانی نقش بزرگی دارد.
BRICS Pay چیست؟
BRICS Pay یک اکوسیستم پرداخت برای اتصال و تسهیل پرداخت‌های برون‌مرزی و استفاده از ارزهای مختلف در کشورهای بریکس پلاس است. این سامانه در حال توسعه است، اما هنوز جایگزین جهانی SWIFT محسوب نمی‌شود.
آیا معامله با روبل و یوآن باعث دور زدن تحریم آمریکا می‌شود؟
استفاده از ارز غیردلاری می‌تواند وابستگی به شبکه دلاری را کاهش دهد، اما به‌تنهایی تحریم را خنثی نمی‌کند؛ بانک‌ها و شرکت‌های خارجی همچنان ممکن است به دلیل ارتباط با اشخاص یا نهادهای تحریم‌شده در معرض تحریم ثانویه قرار گیرند.
سهم دلار از ذخایر ارزی جهان چقدر است؟
طبق آخرین داده COFER صندوق بین‌المللی پول برای سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶، دلار ۵۷.۱۳ درصد از ذخایر رسمی ارزی جهان را تشکیل می‌دهد.