بازار سوخت ترکیه در روزهای اخیر با یک شوک قیمتی تازه مواجه شده است. قیمت گازوئیل پس از افزایش حدود ۶.۵ لیرهای، در استانبول به حدود ۹۵.۵ لیر، در آنکارا به حدود ۹۶.۷۵ لیر و در ازمیر به حدود ۹۷ لیر در هر لیتر رسید. دادههای منتشرشده نیز قیمت متوسط گازوئیل ترکیه در ۱۴ سپتامبر را ۹۵.۶۴ لیر معادل ۱.۹۷ دلار در هر لیتر نشان میدهد؛ رقمی که بالاترین سطح ثبتشده در این سری آماری است.
شتاب افزایش قیمت تنها به بازار جهانی نفت مربوط نیست. اختلال در عرضه انرژی، حملات به زیرساختهای نفتی و پالایشگاهی و همچنین تغییر سیاست مالیاتی دولت ترکیه همزمان بر قیمت نهایی سوخت اثر گذاشتهاند. در بازار جهانی نیز برنت در روزهای اخیر بالای ۱۰۰ دلار معامله شده و در ۱۵ سپتامبر تا محدوده ۱۰۵.۷۴ دلار پیش رفت؛ همزمان WTI به بیش از ۱۰۱ دلار رسید.
۵ نکته درباره جهش گازوئیل ترکیه
افزایش قیمت گازوئیل را نمیتوان صرفاً یک تغییر در قیمت جایگاهها دانست. گازوئیل مستقیماً با هزینه حملونقل، توزیع کالا، تولید صنعتی و در نهایت قیمت تمامشده بسیاری از محصولات ارتباط دارد. از سوی دیگر، ترکیه در حال تغییر تدریجی سازوکار مالیاتی سوخت است؛ بنابراین بخشی از افزایش فعلی، حاصل ترکیب شوک عرضه جهانی، قیمت نفت، نرخ ارز و سیاست مالیاتی داخلی است. پنج نکته زیر تصویر روشنتری از ابعاد این تغییر ارائه میکند.
۱. قیمت گازوئیل در یک سال ۷۶ درصد جهش کرده است
بر اساس دادههای منتشرشده، قیمت گازوئیل ترکیه از ۵۴.۴۱ لیر در سپتامبر ۲۰۲۵ به ۹۵.۶۴ لیر در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ رسیده است.
به این ترتیب، قیمت گازوئیل طی یک سال حدود ۷۵.۸ درصد افزایش یافته است. حتی در مقایسه کوتاهمدت نیز فشار قیمت قابل توجه است؛ نرخ گازوئیل نسبت به یک ماه قبل حدود ۲۰ درصد و نسبت به سه ماه قبل حدود ۴۸.۴ درصد افزایش داشته است.
این ارقام نشان میدهد بازار سوخت ترکیه با یک افزایش مقطعی مواجه نیست و فشار قیمتی در چند ماه متوالی انباشته شده است.
۲. نفت بالای ۱۰۰ دلار، موتور اصلی فشار جهانی است
بازار نفت در هفتههای اخیر تحت تأثیر اختلال در عرضه و افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی قرار گرفته است. برنت در معاملات اخیر به محدوده ۱۰۵ تا ۱۰۸ دلار و WTI به محدوده ۱۰۱ تا ۱۰۴ دلار در هر بشکه رسیده است.
اهمیت این موضوع برای ترکیه در آن است که افزایش قیمت فرآوردههای نفتی، پیش از رسیدن به جایگاه سوخت، هزینههای زنجیره تأمین را بالا میبرد. در نتیجه، گازوئیل گرانتر فقط به معنای هزینه بیشتر برای مالک خودرو نیست؛ بلکه میتواند هزینه حمل بار و توزیع کالا را نیز افزایش دهد.
۳. سیاست مالیاتی، شوک قیمت را تشدید کرده است
دولت ترکیه در مردادماه ۱۴۰۵ مالیات بر مصرف ویژه گازوئیل را برای مدتی کاهش داد، اما از سپتامبر افزایش تدریجی آن آغاز شد.
طبق تصمیم رسمی، مالیات هر لیتر گازوئیل در سپتامبر ۳ لیر تعیین شده و در ماههای بعد بهترتیب به ۶، ۹ و ۱۲ لیر افزایش مییابد؛ از اول ژانویه ۲۰۲۷ نیز رقم آن به حدود ۱۳.۹ لیر در هر لیتر میرسد.
همچنین گازوئیل از سازوکار تعدیل شناور مالیاتی خارج شده است. این تغییر باعث میشود افزایش قیمت جهانی نفت با انعطاف کمتری در سمت مالیات خنثی شود.
۴. گازوئیل ۱۰۰ لیر، یک مرز روانی مهم است
با قیمت حدود ۹۵ تا ۹۷ لیر در شهرهای بزرگ، بازار ترکیه فاصله چندانی با مرز ۱۰۰ لیر در هر لیتر ندارد.
برخی گزارشهای صنعتی احتمال افزایش ۲.۵ تا ۳ لیرهای دیگر را مطرح کردهاند. در صورت تحقق چنین افزایشی، قیمت گازوئیل در دستکم ۴۵ استان میتواند از ۱۰۰ لیر عبور کند و نرخ در شهرهای بزرگی مانند استانبول، آنکارا و ازمیر به محدوده ۹۸ لیر برسد.
عبور از این سطح از نظر اقتصادی بیشتر از آنکه صرفاً یک عدد اسمی باشد، میتواند انتظارات تورمی و رفتار مصرفکنندگان و بنگاهها را تحت تأثیر قرار دهد.
۵. اثر اصلی در مرحله بعد به حملونقل و کالا منتقل میشود
گازوئیل یکی از نهادههای کلیدی شبکه حملونقل جادهای است. افزایش قیمت آن ابتدا هزینه فعالیت کامیونها، ناوگان توزیع و شرکتهای حملونقل را بالا میبرد و سپس بخشی از این هزینه میتواند به قیمت کالاها منتقل شود.
بنابراین، اثر اقتصادی افزایش گازوئیل را باید در دو مرحله بررسی کرد: شوک مستقیم به هزینه سوخت و شوک غیرمستقیم به هزینه لجستیک و قیمت تمامشده کالا.
شدت اثر نهایی به عواملی مانند مدت ماندگاری قیمت نفت بالای ۱۰۰ دلار، نرخ لیر، سیاست مالیاتی دولت و توان بنگاهها برای جذب هزینههای جدید بستگی خواهد داشت.
آیا گازوئیل ترکیه از ۱۰۰ لیر عبور میکند؟
رسیدن گازوئیل به مرز ۱۰۰ لیر در شرایط فعلی بیش از هر چیز به مسیر قیمت نفت و سیاست مالیاتی ترکیه وابسته است. قیمت فعلی حدود ۹۵.۶۴ لیر است و همزمان نفت برنت در محدوده بالای ۱۰۰ دلار قرار دارد؛ بنابراین فاصله قیمتی گازوئیل با این مرز روانی چندان زیاد نیست.
در سناریویی که اختلال عرضه انرژی ادامه پیدا کند و قیمت نفت در سطوح بالای ۱۰۰ دلار باقی بماند، فشار بر قیمت سوخت ترکیه میتواند ادامهدار باشد. از سوی دیگر، افزایش برنامهریزیشده مالیات بر مصرف ویژه تا پایان سال، یک عامل داخلی برای افزایش قیمت ایجاد میکند.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی برای اقتصاد ترکیه تنها عبور یک قیمت از مرز ۱۰۰ لیر نیست؛ بلکه ریسک انتقال افزایش هزینه انرژی به حملونقل، تولید و قیمت مصرفکننده است. هرچه شوک انرژی طولانیتر شود، احتمال انعکاس آن در سایر بخشهای اقتصاد نیز بیشتر خواهد شد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟