رشد ۲۲٪ صادرات ایران به اوراسیا در بهار ۱۴۰۴ | اثر تجارت آزاد بر تراز تجاری و ترکیب صادرات

صادرات ایران به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ با رشد ۲۲ درصدی به ۵۳۲ میلیون دلار رسید. این افزایش هم‌زمان با اجرای موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا رخ داده؛ توافقی که از اواخر اردیبهشت‌ماه اجرایی شده و ۸۷ درصد کالاها را مشمول حذف تعرفه کرده است. آمارها همچنین از بهبود تراز تجاری ایران با این اتحادیه و افزایش سهم کالاهای صنعتی در سبد صادراتی کشور حکایت دارد؛ تحولی که می‌تواند از منظر سیاست‌گذاری تجاری، اهمیت ساختاری داشته باشد. به گزارش سازمان توسعه تجارت ایران، با اجرایی شدن موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ۲۵ اردیبهشت‌ماه، بررسی‌های آماری از عملکرد سه‌ماهه نخست سال نشان می‌دهد تجارت آزاد میان دو طرف آغاز امیدوارکننده‌ای داشته است. طی این مدت، صادرات ایران به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا با رشد ۲۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته به ۵۳۲ میلیون دلار رسیده است. در همین بازه، واردات ایران از اوراسیا بیش از ۳۸۰ میلیون دلار بوده که کاهش سه درصدی را نشان می‌دهد. بر این اساس، تراز تجاری ایران با اوراسیا در سه ماه نخست سال جاری با ثبت مازاد ۱۵۲ میلیون دلاری، به نفع صادرات کشور باقی مانده است.  

پیامدهای اجراسازی موافقتنامه تجارت آزاد

رشد صادرات ایران به اوراسیا در بهار ۱۴۰۴ را می‌توان نخستین نشانه عملی اثرگذاری موافقتنامه تجارت آزاد میان دو طرف دانست. حذف تعرفه‌ها برای بخش عمده‌ای از کالاها، به‌ویژه در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت دسترسی به بازارهای غربی مواجه است، مسیر جدیدی برای تنوع‌بخشی به مقاصد صادراتی ایجاد کرده است. در این میان، افزایش صادرات به روسیه و ارمنستان به‌ترتیب با رشد ۳۳ و ۲۸ درصدی، نشان می‌دهد بازارهای اصلی این اتحادیه بیشترین واکنش مثبت را به اجرای توافق نشان داده‌اند. با این حال، تجربه تجارت آزاد در سایر کشورها نشان می‌دهد که اثرات اولیه حذف تعرفه‌ها معمولاً سریع اما محدود است و تداوم رشد صادرات نیازمند عبور از موانع غیرتعرفه‌ای است. استانداردهای فنی، مقررات بهداشتی، هزینه‌های حمل‌ونقل و مسائل بانکی، عواملی هستند که حتی در چارچوب تجارت آزاد نیز می‌توانند سرعت رشد مبادلات را کاهش دهند. از این منظر، رشد صادرات ایران به اوراسیا در ماه‌های ابتدایی را باید سیگنال مثبت اولیه تلقی کرد، نه تضمین‌کننده تداوم خودکار این روند.  

تغییر ترکیب صادرات؛ اهمیت صنعتی‌شدن سبد تجاری

نکته مهم‌تر در آمارهای جدید، تغییر تدریجی ترکیب سبد صادراتی ایران است. در حالی که پیش از انعقاد موافقتنامه‌های تجاری با اوراسیا، صادرات ایران عمدتاً به چند قلم کالای کشاورزی و مواد خام محدود بود، داده‌های اخیر حاکی از ورود کالاهای صنعتی به فهرست صادراتی است. این تحول از منظر سیاست‌گذاری تجاری اهمیت بالایی دارد؛ چرا که توسعه صادرات صنعتی نه‌تنها ارزش افزوده بالاتری ایجاد می‌کند، بلکه وابستگی تجارت خارجی کشور به نوسانات اقلیمی و فصلی بخش کشاورزی را نیز کاهش می‌دهد. افزایش سهم کالاهای صنعتی همچنین می‌تواند به تقویت پیوند میان تجارت خارجی و بخش تولید داخلی منجر شود. در صورتی که تولیدکنندگان بتوانند از مزایای تعرفه‌ای توافق استفاده کنند، امکان افزایش مقیاس تولید، کاهش هزینه متوسط و بهبود رقابت‌پذیری فراهم خواهد شد. البته تداوم این روند به توان تولیدکنندگان داخلی در حفظ کیفیت، ثبات عرضه و رقابت قیمتی وابسته است؛ عواملی که بدون بهبود زیرساخت‌های مالی و لجستیکی، به‌راحتی محقق نمی‌شوند.  

تجربه‌های منطقه‌ای و چشم‌انداز میان‌مدت

تجربه اتحادیه‌های اقتصادی منطقه‌ای نشان می‌دهد اجرای توافقات تجارت آزاد، در صورت حذف مؤثر موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای، می‌تواند در کوتاه‌مدت به رشد محسوس تجارت منجر شود و در میان‌مدت، ساختار تجارت خارجی کشورها را تغییر دهد. برای نمونه، تجارت درون‌منطقه‌ای اتحادیه اقتصادی اوراسیا طی سال‌های اخیر سهم فزاینده‌ای از مبادلات خارجی کشورهای عضو را به خود اختصاص داده و گزارش‌های رسمی این اتحادیه حاکی از افزایش تجارت میان اعضا پس از کاهش محدودیت‌های گمرکی است. در مورد ایران نیز مقایسه روندهای گذشته نشان می‌دهد پیش از امضای موافقتنامه موقت ایران و اوراسیا در سال ۱۳۹۸، ارزش صادرات ایران به این حوزه حدود ۶۵۰ میلیون دلار بود. اما پس از اجرای تدریجی این توافق، حجم صادرات افزایش یافت و در سال گذشته به بیش از ۲ میلیارد دلار رسید. این تجربه بیانگر آن است که توافقات ترجیحی و آزاد، در صورت تداوم و ثبات مقررات، می‌توانند به‌عنوان ابزار مؤثر توسعه تجارت خارجی عمل کنند. در چنین چارچوبی، موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا این ظرفیت را دارد که در میان‌مدت به یکی از مهم‌ترین کانال‌های صادراتی کشور تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، رویه‌های گمرکی، تأمین مالی صادرات و حمایت‌های نهادی هم‌زمان تقویت شوند. بدون این پیش‌شرط‌ها، مزیت تعرفه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند جهش پایدار در صادرات ایران به اوراسیا ایجاد کند.   رشد ۲۲ درصدی صادرات ایران به اوراسیا در بهار ۱۴۰۴ را می‌توان نشانه‌ای اولیه از اثرگذاری تجارت آزاد دانست؛ نشانه‌ای که هم در بهبود تراز تجاری و هم در تغییر ترکیب صادراتی قابل مشاهده است. با این حال، این رشد در مرحله آغازین قرار دارد و تداوم آن نیازمند اصلاحات ساختاری، کاهش موانع غیرتعرفه‌ای و تقویت توان رقابتی تولیدکنندگان داخلی است. اگر سیاست‌گذار بتواند هم‌زمان با اجرای توافق، محیط تجارت را بهبود بخشد، صادرات ایران به اوراسیا می‌تواند از یک دستاورد کوتاه‌مدت، به یک مسیر پایدار برای تنوع‌بخشی به تجارت خارجی کشور تبدیل شود؛ مسیری که در شرایط محدودیت‌های بین‌المللی، از اهمیت راهبردی برخوردار است.