سهمیه بنزین به کارت بانکی می‌رود؛ اجرای آزمایشی از مهر در ۵ استان

انتقال سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت بانکی از ابتدای مهر ۱۴۰۵ وارد مرحله آزمایشی گسترده‌تری می‌شود. بر اساس اعلام سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، این طرح ابتدا در ۵ استان اجرا خواهد شد و زیرساخت آن پیش از این دو بار در تعدادی از جایگاه‌های سوخت آزمایش شده است. همزمان، سیاست‌گذار توسعه مصرف CNG، ورود LPG به سبد سوخت و گسترش شارژ خودروهای برقی را برای کاهش فشار بر مصرف بنزین دنبال می‌کند. با این حال، اجرای این طرح به معنای افزایش قیمت بنزین، کاهش سهمیه یا ایجاد بازار خرید و فروش سهمیه نیست و تاکنون چنین تغییری در قالب این طرح اعلام نشده است.

به‌روزرسانی ۳۰ شهریور ۱۴۰۵: رضا سپه‌وند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، اعلام کرده است اجرای آزمایشی انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی از ابتدای مهر در پنج استان آغاز می‌شود و برنامه اعلام‌شده، توسعه تدریجی آن تا پایان سال است. نام پنج استان در گزارش‌های منتشرشده‌ای که چارسو اقتصاد بررسی کرده، هنوز به‌طور رسمی اعلام نشده است.

سهمیه بنزین چگونه به کارت بانکی منتقل می‌شود؟

هسته اصلی طرح، ایجاد «سوئیچ سهمیه سوخت» است؛ سامانه‌ای که باید اطلاعات خودرو، مالک یا بهره‌بردار مجاز و کارت بانکی را برای محاسبه سهمیه و هزینه سوخت‌گیری به یکدیگر متصل کند.

طبق آیین‌نامه اجرایی انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی صاحبان خودرو، وزارت امور اقتصادی و دارایی با همکاری وزارت ارتباطات و شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی مسئول ایجاد و اجرای آزمایشی این سوئیچ است. بانک مرکزی، فراجا و سایر دستگاه‌های مرتبط نیز باید داده‌های لازم برای احراز ارتباط کارت بانکی، هویت مالک و خودرو را فراهم کنند.

• سهمیه خودرو حذف نمی‌شود

  در چارچوب فعلی، موضوع اصلی تغییر ابزار دسترسی و تسویه سهمیه است و نه حذف سهمیه بنزین خودروها.

• کارت بانکی وارد فرآیند سوخت‌گیری می‌شود

  آیین‌نامه امکان استفاده از کارت بانکی صاحب خودرو و همچنین ثبت کارت بانکی بهره‌بردار مجاز را پیش‌بینی کرده است.

• اطلاعات مالک و خودرو به یکدیگر متصل می‌شوند

  برای اجرای طرح، ارتباط میان اطلاعات خودرو، مالک، سهمیه سوخت و مشخصات هویتی دارنده کارت بانکی در سوئیچ سهمیه ضروری است.

پایلوت سهمیه بنزین در ۵ استان از چه زمانی آغاز می‌شود؟

رضا سپه‌وند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، روز ۳۰ شهریور اعلام کرد که طرح انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی تاکنون دو مرتبه در چند جایگاه آزمایش شده و قرار است از ابتدای مهرماه در پنج استان وارد مرحله آزمایشی گسترده‌تر شود.

برنامه اعلام‌شده این است که در صورت پیشرفت اجرای آزمایشی، طرح به‌تدریج تا پایان سال در سراسر کشور توسعه پیدا کند. با این حال، اجرای سراسری به نتیجه پایلوت، آماده‌بودن زیرساخت‌ها و هماهنگی میان وزارت اقتصاد، شرکت ملی پالایش و پخش، بانک مرکزی، فراجا و سایر دستگاه‌های مرتبط وابسته است.

آیا با انتقال سهمیه به کارت بانکی، قیمت بنزین تغییر می‌کند؟

تا زمان انتشار این گزارش، انتقال سهمیه به کارت بانکی به‌عنوان تغییر در سازوکار تخصیص و پرداخت مطرح شده و افزایش قیمت یا کاهش سهمیه بنزین به‌عنوان بخشی از این پایلوت اعلام نشده است.

به همین دلیل باید میان دو موضوع تفکیک قائل شد: «تغییر ابزار دسترسی به سهمیه» یک پروژه فنی و اجرایی است؛ اما «اصلاح قیمت بنزین یا مقدار سهمیه» نیازمند تصمیم سیاستی جداگانه است. آغاز پایلوت پنج استان به‌تنهایی به معنای اجرای مرحله تازه‌ای از افزایش قیمت بنزین نیست.

چرا انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی اهمیت دارد؟

اهمیت اقتصادی طرح فقط در کنار گذاشتن یک کارت پلاستیکی خلاصه نمی‌شود. ایجاد سوئیچ سهمیه می‌تواند داده‌های مربوط به خودرو، مالک، بهره‌بردار و مصرف سوخت را منسجم‌تر کند و امکان مدیریت دقیق‌تر یارانه سوخت را در اختیار سیاست‌گذار قرار دهد.

• کاهش وابستگی به کارت فیزیکی سوخت

  اتصال سهمیه به زیرساخت بانکی می‌تواند بخشی از وابستگی فعلی به صدور، نگهداری و استفاده از کارت هوشمند سوخت را کاهش دهد؛ هرچند نحوه ادامه فعالیت کارت‌های سوخت در کنار سامانه جدید باید در اجرای عملیاتی پایلوت روشن شود.

• احراز دقیق‌تر ارتباط خودرو و استفاده‌کننده

  آیین‌نامه برای مالک خودرو، بهره‌بردار و حتی خودروهای دارای چند مالک قواعد مشخصی پیش‌بینی کرده است. این ساختار نسبت به مدل صرفاً مبتنی بر یک کارت فیزیکی، قابلیت بیشتری برای مدیریت داده‌های سهمیه دارد.

• ایجاد زیرساخت برای سیاست‌های آینده انرژی

  سوئیچ سهمیه از نظر فنی می‌تواند انعطاف سیاست‌گذار را برای شیوه‌های متفاوت تخصیص یارانه انرژی افزایش دهد؛ اما شکل‌گیری بازار خرید و فروش سهمیه یا انتقال سهمیه از خودرو به فرد، در حال حاضر نتیجه قطعی این پایلوت نیست و به تصمیم‌ها و مقررات جداگانه نیاز دارد.

همزمان با کارت بانکی، دولت به سراغ CNG و LPG رفته است

طرح کارت بانکی تنها بخش برنامه مدیریت مصرف سوخت نیست. در جلسات اخیر کمیسیون انرژی مجلس، تنوع‌بخشی به سبد سوخت حمل‌ونقل نیز در کنار آن بررسی شده است. ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم نیز دولت را مکلف به تدوین برنامه جامع تأمین و تخصیص حامل‌های انرژی در حمل‌ونقل شامل بنزین، نفت‌گاز، LPG، برق و CNG کرده است.

بر اساس گزارشی که رضا سپه‌وند از وضعیت CNG ارائه کرده، مصرف این سوخت در کشور در حال حاضر حدود ۱۷ میلیون مترمکعب در روز است، در حالی که ظرفیت موجود حدود ۳۵ میلیون مترمکعب در روز عنوان شده است. بنابراین حدود ۱۸ میلیون مترمکعب ظرفیت عرضه بلااستفاده باقی مانده است.

ظرفیت خالی CNG چقدر است؟

• مصرف فعلی CNG

  طبق گزارش ارائه‌شده در کمیسیون انرژی مجلس، حدود ۱۷ میلیون مترمکعب در روز است.

• ظرفیت موجود

  حدود ۳۵ میلیون مترمکعب در روز اعلام شده است.

• ظرفیت استفاده‌نشده

  بر مبنای این دو عدد، حدود ۱۸ میلیون مترمکعب در روز ظرفیت بالقوه برای افزایش مصرف CNG وجود دارد.

• ناوگان دوگانه‌سوز

  سخنگوی کمیسیون انرژی از تلاش برای هدایت حدود چهار میلیون خودروی دوگانه‌سوز به استفاده بیشتر از CNG خبر داده است.

البته وجود ظرفیت فنی به معنای استفاده خودکار از تمام آن نیست. قیمت نسبی سوخت، دسترسی به جایگاه، وضعیت مخازن خودرو، هزینه نگهداری و ترجیح رانندگان تعیین می‌کند چه مقدار از این ظرفیت واقعاً مورد استفاده قرار گیرد.

۸ جایگاه LPG و توسعه شارژ خودروهای برقی

سپه‌وند همچنین اعلام کرده است هشت جایگاه عرضه LPG در برخی کلان‌شهرهای کشور از جمله تهران، اصفهان و قزوین در حال ساخت است. در کنار آن، مجوزهای لازم برای ایجاد ایستگاه‌های شارژ خودروهای برقی در جایگاه‌های سوخت نیز مورد توجه قرار گرفته است.

این اقدامات در کنار توسعه CNG نشان می‌دهد سیاست سوختی در حال حرکت به سمت متنوع‌تر کردن منابع انرژی حمل‌ونقل است. قانون برنامه هفتم نیز صراحتاً بر سبدی شامل بنزین، نفت‌گاز، LPG، برق و CNG تأکید کرده است.

آیا کارت بانکی مقدمه بازار سهمیه بنزین است؟

فعلاً نمی‌توان چنین نتیجه‌ای را قطعی دانست. سوئیچ سهمیه می‌تواند از نظر فنی زیرساخت لازم برای مدل‌های پیشرفته‌تر تخصیص یارانه انرژی را فراهم کند، اما در مصوبات و گزارش‌های فعلی، بازار عمومی خرید و فروش سهمیه بنزین برای خانوارها به‌عنوان بخشی از پایلوت پنج استان اعلام نشده است.

تفاوت مهم همین‌جاست: «قابلیت فنی انتقال و مدیریت دیجیتال سهمیه» با «ایجاد بازار قابل معامله سهمیه انرژی» یکسان نیست. دومی به مقررات، سازوکار قیمت‌گذاری، قواعد انتقال سهمیه و تصمیم سیاست‌گذار نیاز دارد.

از منظر سیاست انرژی، ارزش اصلی پایلوت مهرماه این است که می‌تواند نشان دهد آیا ایران قادر است لایه تخصیص سهمیه را از کارت فیزیکی جدا کرده و روی یک زیرساخت هویتی و بانکی پایدار اجرا کند یا خیر. نتیجه این آزمایش، دامنه گزینه‌های سیاست‌گذار در سال‌های بعد را مشخص‌تر خواهد کرد.

مهم‌ترین ریسک‌های اجرای سهمیه بنزین با کارت بانکی چیست؟

• پایداری زیرساخت فنی

  سامانه جدید باید بتواند حجم بالای تراکنش‌های روزانه جایگاه‌ها را بدون ایجاد اختلال جدی پردازش کند. کیفیت عملکرد واقعی آن یکی از مهم‌ترین شاخص‌های پایلوت پنج استان خواهد بود.

• امنیت سایبری

  آیین‌نامه اجرایی صراحتاً مقرر کرده است امنیت سایبری سوئیچ سهمیه سوخت پیش از بهره‌برداری به تأیید مرکز مدیریت راهبردی افتا برسد.

• تطبیق اطلاعات مالک، خودرو و کارت بانکی

  خودروهای چندمالک، خودروهای در اختیار بهره‌بردار و تغییر مالکیت از جمله مواردی هستند که سامانه باید بدون ایجاد خطا در سهمیه مدیریت کند.

• تجربه کاربر در جایگاه

  اگر فرآیند جدید تعداد مراحل سوخت‌گیری را افزایش دهد یا در احراز هویت و پرداخت تأخیر ایجاد کند، می‌تواند سرعت خدمت‌رسانی جایگاه‌ها را کاهش دهد. به همین دلیل تجربه واقعی پایلوت اهمیت بیشتری از طراحی نظری سامانه دارد.

پرسش‌های پرتکرار درباره سهمیه بنزین در کارت بانکی

• انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی از چه زمانی آغاز می‌شود؟

  بر اساس اعلام سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس در ۳۰ شهریور ۱۴۰۵، اجرای آزمایشی گسترده‌تر طرح از ابتدای مهرماه در پنج استان آغاز خواهد شد.

• پنج استان اجرای آزمایشی سهمیه بنزین کدام‌اند؟

  تا زمان تنظیم این گزارش، نام پنج استان در گزارش‌های رسمی بررسی‌شده به‌طور مشخص اعلام نشده است. بنابراین فهرست‌های غیررسمی منتشرشده در فضای مجازی را نمی‌توان مبنای قطعی قرار داد.

• آیا انتقال سهمیه به کارت بانکی باعث افزایش قیمت بنزین می‌شود؟

  خیر؛ افزایش قیمت یا کاهش سهمیه به‌عنوان بخشی از این طرح اعلام نشده است. پروژه فعلی مربوط به تغییر زیرساخت تخصیص و استفاده از سهمیه است و تصمیم درباره نرخ یا حجم سهمیه موضوعی جداگانه محسوب می‌شود.

• آیا کارت سوخت از مهر حذف می‌شود؟

  اجرای پایلوت کارت بانکی به معنای اعلام حذف فوری و سراسری کارت سوخت نیست. نحوه همزیستی یا جایگزینی تدریجی دو ابزار باید بر اساس نتیجه اجرای آزمایشی و دستورالعمل‌های شرکت ملی پخش مشخص شود.

• آیا با هر کارت بانکی می‌توان از سهمیه بنزین استفاده کرد؟

  آیین‌نامه سازوکار شناسایی کارت بانکی مرتبط با مالک و امکان ثبت کارت بانکی بهره‌بردار را پیش‌بینی کرده است. جزئیات تجربه عملی کاربر و نحوه انتخاب کارت‌ها باید در اجرای پایلوت پنج استان روشن شود.

• آیا سهمیه بنزین قابل خرید و فروش خواهد شد؟

  در چارچوب فعلی پایلوت، بازار عمومی خرید و فروش سهمیه بنزین اعلام نشده است. ایجاد چنین بازاری نیازمند تصمیم و مقررات جداگانه خواهد بود.

جمع‌بندی؛ مهرماه آزمون واقعی سوئیچ سهمیه بنزین است

انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی در مرحله فعلی بیش از آنکه یک اصلاح قیمتی باشد، تغییر در زیرساخت مدیریت یارانه سوخت است. پایلوت پنج استان مشخص خواهد کرد آیا سوئیچ جدید می‌تواند اطلاعات خودرو، مالک یا بهره‌بردار، سهمیه و پرداخت بانکی را در مقیاس واقعی و بدون ایجاد اختلال جدی مدیریت کند یا خیر.

همزمان، فاصله حدود ۱۸ میلیون مترمکعبی میان مصرف فعلی و ظرفیت اعلام‌شده CNG نشان می‌دهد سیاست‌گذار برای کاهش فشار بر بنزین فقط به ابزار قیمتی متکی نیست و تلاش دارد از ظرفیت سوخت‌های جایگزین نیز استفاده کند. اما تبدیل این زیرساخت به «بازار انرژی» هنوز یک سناریوی سیاستی است، نه نتیجه‌ای که بتوان از آغاز پایلوت پنج استان قطعی دانست.

منابع گزارش

• کمیسیون انرژی مجلس و خبرگزاری فارس

  اظهارات رضا سپه‌وند درباره آغاز پایلوت پنج استان از ابتدای مهر، دو مرحله آزمایش قبلی، مصرف و ظرفیت CNG، ناوگان دوگانه‌سوز، LPG و توسعه زیرساخت شارژ خودروهای برقی.

• خبرگزاری مهر

  گزارش نشست کارگروه اجرای برنامه هفتم در حوزه انرژی در ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ و اظهارات مالک شریعتی درباره سوئیچ سهمیه سوخت، مسئولیت وزارت اقتصاد و اجرای عملیاتی در پنج استان.

• آیین‌نامه اجرایی انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی صاحبان خودرو

  مواد مربوط به سوئیچ سهمیه سوخت، کارت بانکی مالک و بهره‌بردار، اطلاعات خودرو، احراز هویت بانکی و الزامات امنیت سایبری.

• قانون برنامه هفتم پیشرفت

  ماده ۴۶ درباره رفع ناترازی انرژی و تنوع‌بخشی به سبد سوخت حمل‌ونقل شامل بنزین، نفت‌گاز، LPG، برق و CNG.