کالابرگ چگونه متولد شد؟ چرا کوپن جنگ به اعتبار خرید تبدیل شد؟

کالابرگ در ایران از تجربه توزیع کوپنی کالاهای اساسی در دوران جنگ به نظام اعتبار خرید الکترونیکی رسیده است. تفاوت اصلی این دو شیوه آن است که کوپن قدیمی برای دریافت سهمیه مشخص کالا استفاده می‌شد، اما کالابرگ امروز اعتباری برای خرید اقلام مجاز از فروشگاه‌های طرف قرارداد است و امکان برداشت نقدی ندارد. این سیاست پس از تجربه یارانه نقدی، اجرای طرح فجرانه در سال ۱۴۰۲ و تغییر روش حمایت معیشتی در اسفند ۱۴۰۳، در سال ۱۴۰۵ به اعتبار پایه یک میلیون تومانی برای هر نفر رسیده است.

به گزارش چارسو اقتصاد، تاریخچه کالابرگ فقط داستان تبدیل یک برگه کاغذی به سامانه دیجیتال نیست؛ بلکه نشان می‌دهد دولت‌ها در دوره‌های مختلف چگونه تلاش کرده‌اند از قدرت خرید خانوارها در برابر افزایش قیمت کالاهای اساسی محافظت کنند.

کالابرگ چیست و چه تفاوتی با کوپن زمان جنگ دارد؟

در دوران جنگ ایران و عراق، کوپن ابزاری برای توزیع سهمیه مشخصی از کالاهای ضروری بود. خانوارها با استفاده از برگه‌های سهمیه‌بندی، امکان خرید کالاهای تعیین‌شده را با شرایط و قیمت‌های مصوب داشتند.

در مقابل، کالابرگ الکترونیکی سهمیه کاغذی نیست؛ اعتبار خریدی است که فقط در چارچوب کالاها و فروشگاه‌های مجاز قابل استفاده است. دریافت‌کننده می‌تواند متناسب با ضوابط هر مرحله، از میان اقلام تعیین‌شده خرید کند.

احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در تشریح تاریخچه این سیاست توضیح داده است که سازوکارهای حمایتی از توزیع کوپن در دوران جنگ به طرح‌های اعتباری و سپس کالابرگ الکترونیکی تغییر کرده‌اند. در این مسیر، مسئولیت پیگیری طرح از سال ۱۳۹۳ به وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتقل شد.

برای بررسی سازوکار کنونی نیز می‌توانید گزارش کالابرگ الکترونیکی چیست و چه اثری بر اقتصاد دارد؟ را در چارسو اقتصاد بخوانید.

تاریخچه کالابرگ در ایران؛ از دهه ۶۰ تا سال ۱۴۰۵

این خط زمانی بر اساس اظهارات مسئولان وزارت تعاون، گزارش‌های اجرای طرح و آیین‌نامه تضمین امنیت غذایی و بهبود معیشت مردم تنظیم شده است.

طرح فجرانه چگونه اجرا شد و چرا مشارکت کاهش یافت؟

یکی از مهم‌ترین مراحل تحول کالابرگ، اجرای طرح «فجرانه» از بهمن ۱۴۰۲ بود. در این طرح، سبدی شامل ۱۱ قلم کالای اساسی تعریف شد که ارزش اعلام‌شده آن در زمان اجرا حدود ۷۷۰ هزار تومان بود.

• ارزش سبد: حدود ۷۷۰ هزار تومان
• اعتبار پرداختی دولت: ۲۲۰ هزار تومان
• آورده خانوار برای خرید کامل سبد: حدود ۵۵۰ هزار تومان
• تعداد اقلام: ۱۱ قلم کالای اساسی

احد رستمی، رئیس مرکز مطالعات و اطلاعات رفاهی ایرانیان، در گزارشی که ایلنا به نقل از روابط عمومی وزارت کار منتشر کرده، آمار مشارکت سه مرحله طرح فجرانه را چنین اعلام کرده است:

بنابراین، شمار خانوارهای مشارکت‌کننده از مرحله اول تا سوم حدود ۵ میلیون کاهش یافت. نیاز به تأمین آورده نقدی می‌تواند یکی از عوامل مؤثر بر استقبال باشد، اما این آمار به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تمام کاهش مشارکت ناشی از آورده خانوار بوده است.

اسفند ۱۴۰۳؛ چرا روش پرداخت کالابرگ تغییر کرد؟

در طرحی که از اسفند ۱۴۰۳ آغاز شد، دولت به‌جای مشروط کردن استفاده از حمایت به خرید کامل یک سبد با آورده مشخص، اعتبار خرید را مستقیماً در اختیار مشمولان قرار داد.

طبق اظهارات رستمی، میزان مشارکت در این شیوه از ۸۸ درصد در مرحله اول به ۹۶ درصد در مرحله دوم رسید و در مراحل سوم و چهارم نزدیک به ۹۵ درصد ثبت شد.

این ارقام از افزایش استقبال در مراحل اعلام‌شده حکایت دارند؛ بااین‌حال، برای نسبت دادن این تغییر صرفاً به حذف آورده خانوار، باید تفاوت جمعیت مشمول، دسترسی به فروشگاه‌ها و شرایط اجرایی هر مرحله نیز بررسی شود.

کالابرگ در سال ۱۴۰۵ چقدر است و چه تغییری کرده؟

مبالغ ۵۰۰ و ۳۵۰ هزار تومانی مربوط به طرح اسفند ۱۴۰۳ هستند و نباید به‌عنوان مبلغ عمومی کالابرگ در آبان ۱۴۰۵ معرفی شوند.

بر اساس ماده اول آیین‌نامه مصوب ۱۰ دی ۱۴۰۴، اعتبار پایه کالابرگ برای جمعیت مشمول، ماهانه یک میلیون تومان به ازای هر نفر تعیین شد. در ماده سوم همین آیین‌نامه نیز ارزیابی فصلی افزایش هزینه کالاهای مشمول و جبران آن از طریق افزایش اعتبار پیش‌بینی شده است.

در مهر ۱۴۰۵ نیز افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار برای برخی گروه‌های واجد شرایط در دستور اجرا قرار گرفت. برای افرادی که هم اعتبار پایه یک میلیون تومانی و هم افزایش ۵۰۰ هزار تومانی به آن‌ها تعلق بگیرد، مجموع اعتبار به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان می‌رسد؛ اما مشمول بودن همه خانوارها در این افزایش را نمی‌توان فرض کرد.

آخرین جزئیات گروه‌های مشمول، وضعیت ثبت‌نام و استعلام در گزارش واریز ۵۰۰ هزار تومان کالابرگ و نحوه استعلام منتشر شده است.

چرا سیاست‌گذار دوباره به کالابرگ برگشت؟

تفاوت اساسی یارانه نقدی و کالابرگ در آزادی مصرف است. یارانه نقدی برای هزینه‌های مختلف خانوار قابل استفاده است؛ اما کالابرگ، اعتبار را به خرید کالاهای مشخص محدود می‌کند.

از منظر سیاست‌گذاری، این محدودیت می‌تواند به هدایت حمایت دولتی به سمت تغذیه و کالاهای ضروری کمک کند. در مقابل، انتخاب خانوار را کاهش می‌دهد و عملکرد آن به دسترسی فروشگاه‌ها، موجودی کالا، تسویه مطالبات فروشندگان و کافی بودن اعتبار وابسته است.

بااین‌حال، این تصور که «یارانه نقدی به‌تنهایی عامل تورم بود و کالابرگ ذاتاً تورم ندارد» دقیق نیست. بررسی‌های صندوق بین‌المللی پول درباره اصلاح یارانه‌های ایران نشان می‌دهد افزایش قیمت حامل‌های انرژی، مشکلات تأمین مالی، تحریم‌ها و شوک‌های اقتصادی هم‌زمان بر تورم اثر داشته‌اند. بنابراین، اثر تورمی هر شیوه حمایت به منابع تأمین مالی و شرایط اقتصاد نیز بستگی دارد.

یکی از چالش‌های اجرای کالابرگ، تسویه به‌موقع مطالبات فروشندگان است. چارسو اقتصاد در گزارش مصائب کالابرگ؛ تأخیر تسویه چگونه خرده‌فروشان را به حاشیه می‌راند؟ به آثار این مشکل بر مشارکت فروشگاه‌های محلی پرداخته است.

آیا کالابرگ واقعاً از سفره خانوار محافظت می‌کند؟

کارآمدی کالابرگ را نمی‌توان فقط با مبلغ اسمی اعتبار سنجید. برای ارزیابی واقعی این سیاست باید سه پرسش پاسخ داده شود:

• کفایت اعتبار: اعتبار کالابرگ چه سهمی از هزینه روز کالاهای اساسی را پوشش می‌دهد؟
• دسترسی خانوار: آیا فروشگاه‌های طرف قرارداد و کالاهای موردنیاز در دسترس مشمولان هستند؟
• پایداری اجرا: آیا دولت اعتبار طرح و مطالبات فروشندگان را به‌موقع تأمین می‌کند؟

برای نمونه، در بررسی هزینه سبد کالابرگ در مهر ۱۴۰۵، چارسو اقتصاد برآورد کرده است که اعتبار پایه یک میلیون تومانی تنها بخشی از هزینه یک سبد نمونه ۱۱ قلمی را پوشش می‌دهد. این برآورد مربوط به همان سبد و زمان محاسبه است، نه کل مخارج زندگی خانوار.

در گزارش دیگری نیز اثر افزایش ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ در برابر تورم خوراکی بررسی شده است.

جمع‌بندی: کالابرگ از یک ابزار سهمیه‌بندی در دوران جنگ به سامانه اعتبار خرید دیجیتال تبدیل شده است. تجربه فجرانه و طرح‌های پس از آن نشان می‌دهد نحوه دسترسی خانوار به اعتبار، اندازه مشارکت و هزینه واقعی سبد کالا به‌اندازه مبلغ اعلامی اهمیت دارند. موفقیت این سیاست در سال ۱۴۰۵ نیز بیش از هر چیز به حفظ قدرت خرید اعتبار و اجرای منظم آن وابسته است.

سؤالات متداول درباره تاریخچه کالابرگ

کالابرگ از چه زمانی در ایران اجرا شد؟

ریشه تاریخی حمایت کوپنی در ایران به دوران جنگ در دهه ۱۳۶۰ برمی‌گردد؛ اما کالابرگ الکترونیکی امروزی در قالب طرح‌های اعتباری جدید، به‌ویژه از سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ توسعه پیدا کرد.

آیا کالابرگ همان کوپن زمان جنگ است؟

خیر. کوپن قدیمی برای دریافت سهمیه مشخص کالا به کار می‌رفت، اما کالابرگ الکترونیکی اعتبار خرید اقلام مجاز در فروشگاه‌های طرف قرارداد است.

تفاوت کالابرگ فجرانه با طرح اسفند ۱۴۰۳ چه بود؟

در فجرانه، برای خرید کامل سبد اعلام‌شده، بخشی از هزینه را خانوار تأمین می‌کرد. در طرح اسفند ۱۴۰۳، اعتبار مستقیم خرید به مشمولان داده شد و استفاده از اصل اعتبار به پرداخت آورده اجباری وابسته نبود.

آیا مبلغ کالابرگ در سال ۱۴۰۵ همان ۵۰۰ و ۳۵۰ هزار تومان است؟

خیر. این ارقام مربوط به سال ۱۴۰۳ هستند. اعتبار پایه در آیین‌نامه دی ۱۴۰۴ به یک میلیون تومان برای هر نفر تغییر کرد و در مهر ۱۴۰۵ نیز افزایش اعتبار برای گروه‌های واجد شرایط مطرح و اجرا شد.

آیا می‌توان اعتبار کالابرگ را به پول نقد تبدیل کرد؟

خیر. در سازوکار رسمی، کالابرگ برای خرید کالاهای مجاز است و برداشت نقدی آزاد از اعتبار آن پیش‌بینی نشده است.

منابع گزارش

• ایلنا به نقل از روابط عمومی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی؛ اظهارات احد رستمی درباره فجرانه، مبالغ و آمار مشارکت
• باشگاه خبرنگاران جوان؛ اظهارات احمد میدری درباره تاریخچه کوپن و کالابرگ
• خبرگزاری مهر؛ اعلام اعتبار ۵۰۰ و ۳۵۰ هزار تومانی کالابرگ در سال ۱۴۰۳
• سامانه ملی قوانین و مقررات؛ آیین‌نامه تضمین امنیت غذایی و بهبود معیشت مردم، مصوب ۱۰ دی ۱۴۰۴
• صندوق بین‌المللی پول؛ بررسی اصلاح یارانه‌ها، آثار مالی و عوامل تورمی در ایران