به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵
وقتی کشوری با کمبود دلار و یورو مواجه می‌شود چرخ تجارت از حرکت نمی‌ایستد بلکه فقط روش پرداخت و تسویه حساب‌ها تغییر می‌کند. در این گزارش پنج راهکار اصلی را که اقتصادهای درگیر کمبود ارز به کار می‌گیرند بررسی می‌کنیم. این راهکارها شامل تهاتر یا همان پایاپای کلیرینگ دوجانبه و حساب‌های امانی تسویه با ارز محلی تسویه چندجانبه و استفاده از بسترهای دیجیتال است. پس از بررسی نمونه‌های واقعی به این سوال پاسخ می‌دهیم که کدام یک از این ابزارها برای واردات گسترده در دوران بازسازی مناسب‌تر است.
چرا کمبود ارز به معنای توقف تجارت نیست؟
بحران ارزی معمولاً خود را در سه مشکل اصلی نشان می‌دهد کاهش ذخایر ارزهای معتبر سخت و گران شدن نقل‌وانتقالات مالی و عدم امکان تبدیل پول ملی در کشورهای دیگر. گزارش‌های اتاق بازرگانی تهران نشان می‌دهد که در ایران سیاست‌های تثبیت دستوری نرخ ارز باعث طولانی شدن صف دریافت ارز و رسوب کالاها در گمرک شده است. با این حال ابزارهای جایگزین اگرچه ارز جدیدی خلق نمی‌کنند اما از پنج روش مختلف نیاز به ارزهای رایج مثل دلار را کاهش می‌دهند. این پنج مسیر عبارتند از
حذف پول از معامله از طریق تجارت پایاپای یا تهاتر کالا با کالا.
تسویه متقابل بدهی‌ها از طریق کلیرینگ دوجانبه و حساب‌های امانی.
پرداخت با پول ملی یا همان تسویه با ارزهای محلی مثل روبل و روپیه.
تسویه شبکه‌ای بدهی‌ها از طریق اتحادیه‌های کلیرینگ یا تسویه چندجانبه.
تغییر مسیر پرداخت با استفاده از شبکه‌های نوین دیجیتال.
تهاتر و پایاپای چگونه کار می‌کند و چرا کاربرد محدودی دارد؟
در روش پایاپای پول به طور کامل از معامله حذف می‌شود. اما این روش تنها زمانی جواب می‌دهد که دو کشور دقیقاً به کالاهای یکدیگر نیاز داشته باشند و ارزش این کالاها هم با هم برابر باشد. به دلیل مشکلاتی مانند سخت بودن تطابق نیازها نبود قیمت شفاف و هزینه‌های بالای حمل‌ونقل این روش معمولاً فقط به عنوان یک راهکار کمکی استفاده می‌شود و نمی‌تواند پایه اصلی تجارت یک کشور باشد.
کلیرینگ دوجانبه و حساب‌های امانی چگونه محدودیت‌ها را دور می‌زنند؟
در روش کلیرینگ دوجانبه دو کشور میزان صادرات و واردات خود را ثبت می‌کنند و در نهایت فقط مبلغ مابه‌التفاوت یا همان مانده حساب را به یکدیگر می‌پردازند. مثلاً آلمان در دهه ۱۹۳۰ با استفاده از این روش با کشورهای اروپای مرکزی توانست در مصرف ارز صرفه‌جویی کند. البته این کار باعث وابستگی شدید آن کشورها به آلمان شد.
نمونه امروزی این روش استفاده از حساب‌های امانی است. در این حالت پول کشور طلبکار بلوکه می‌شود و فقط می‌تواند برای خرید کالاهای خاصی استفاده شود. به عنوان مثال عراق پول گاز وارداتی از ایران را در حسابی در بانک تجارت عراق سپرده‌گذاری می‌کند. اما برداشت از این حساب که مبلغ آن حدود ۱۱ میلیارد دلار اعلام شده بود نیازمند مجوز آمریکاست و فقط برای خرید غذا و دارو قابل استفاده است. این روش مشکل مبادلات غیرقانونی را دور می‌زند اما مشکل کمبود نقدینگی را حل نمی‌کند.
چرا تسویه با ارز محلی به انباشت پول بی‌استفاده منجر می‌شود؟
استفاده از ارزهای محلی مثل روبل یوان و روپیه نیاز به دلار را از بین می‌برد اما مشکل بزرگ‌تری ایجاد می‌کند. این مشکل زمانی رخ می‌دهد که صادرات و واردات دو کشور برابر نباشد. مثلاً در سال ۲۰۲۳ عدم توازن تجاری بین هند و روسیه باعث شد تا روسیه ماهانه معادل یک میلیارد دلار روپیه به دست آورد که نمی‌توانست آن را از هند خارج کند. این مشکل باعث توقف مذاکرات تسویه با روپیه شد. در مقابل تجارت روسیه و چین در این زمینه موفق بوده است و بیش از ۹۰ درصد مبادلات آنها با روبل و یوان انجام می‌شود.
تسویه چندجانبه چگونه مصرف ارز را در منطقه کاهش می‌دهد؟
در تسویه چندجانبه بدهی‌ها و طلب‌های چند کشور در یک مرکز جمع‌آوری شده و فقط مابه‌التفاوت نهایی یا همان مانده خالص تسویه می‌شود. نمونه زنده این روش اتحادیه کلیرینگ آسیایی است که از سال ۱۹۷۵ فعالیت می‌کند و بانک مرکزی ایران نیز در آن عضویت دارد. در این اتحادیه مانده حساب‌ها هر دو ماه یک‌بار تسویه می‌شود. این روش باعث کاهش مصرف ارز می‌شود اما ارز جدیدی تولید نمی‌کند.
آیا بسترهای دیجیتال راه‌حلی قطعی هستند یا هنوز در مرحله آزمایشی قرار دارند؟
پروژه‌هایی مانند بریکس‌پی در تلاش هستند تا سیستم‌های پرداخت ملی کشورها را به هم متصل کنند. اگرچه این شبکه‌ها می‌توانند پیام‌ها و پرداخت‌ها را سریع‌تر و ارزان‌تر انجام دهند اما هنوز در مراحل آزمایشی هستند و هدف فعلی آنها حذف کامل دلار نیست.
ابزارهای مختلف تسویه چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
| ابزار | نمونه | نقطه قوت | ضعف اصلی |
|---|---|---|---|
| پایاپای | تهاتر کالا | رفع مشکل انتقال پول | مقیاس کوچک و محدودیت بالا |
| کلیرینگ دوجانبه | آلمان ۱۹۳۴ | کاهش نیاز به ارز معتبر | ایجاد وابستگی یک‌سویه |
| حساب امانی | پول گاز در عراق | قانونی کردن پرداخت‌ها | بلوکه شدن و حبس پول |
| ارز محلی | تجارت هند و روسیه | حذف دلار از معاملات | انباشت پول غیرقابل‌تبدیل |
| کلیرینگ چندجانبه | اتحادیه اروپا و آسیا | کاهش مصرف ارز در شبکه | نیاز به تسویه مانده با ارز معتبر |
| بسترهای دیجیتال | بریکس‌پی | سرعت و هزینه کمتر | هنوز در مرحله آزمایشی هستند |
کدام ابزار در دوره بازسازی کارآمدتر است؟
برای کشوری که در دوران بازسازی قرار دارد و نیاز شدیدی به واردات گسترده تجهیزات دارد هیچ‌کدام از این ابزارها به‌تنهایی کافی نیستند. در این شرایط کشور بیشتر واردکننده است و شرکای تجاری تمایلی به نگه‌داشتن پول ملی آن کشور ندارند. بنابراین بهترین راه‌حل استفاده ترکیبی از سه روش زیر است
حساب‌های هدفمند یا همان اعتبار اسنادی برای تضمین پرداخت به فروشندگان که البته ممکن است روندی کند داشته باشد
کلیرینگ منطقه‌ای با سقف اعتباری برای کاهش مصرف ارز به این شرط که کشور دیگری کسری مالی سال‌های اول را پوشش دهد
تهاتر محدود در مقیاس کوچک و صرفاً برای تبادل کالاهای خاص
در کنار این ترکیب بسترهای دیجیتال نیز فعلاً تنها می‌توانند به عنوان یک ابزار مکمل در این فرآیند به کمک تجارت بیایند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا کمبود ارز به معنای توقف کامل واردات است؟
خیر وقتی ارزهای معتبری مثل دلار کم می‌شود تجارت متوقف نمی‌شود بلکه کشورها به سمت روش‌های جایگزین مانند تهاتر کلیرینگ و ارزهای محلی می‌روند تا نیاز به پول نقد را کم کنند.
چرا نمی‌توانیم همه تجارت خود را با پول ملی مثل ریال یا روپیه انجام دهیم؟
مشکل اصلی ناترازی تجاری است. اگر کشوری بیشتر صادر کند اما کمتر وارد کند با کوهی از پول کشور مقابل مواجه می‌شود که در هیچ کجای دنیا قابل خرج کردن نیست مثل تجربه انباشت روپیه برای روسیه در تجارت با هند.
مشکل حساب‌های امانی مثل طلب گازی ایران از عراق چیست؟
در این روش پول در حساب کشور خریدار مسدود می‌شود و استفاده از آن معمولاً کُند مشروط به مجوزهای سیاسی و محدود به خرید کالاهای خاص مثل غذا و دارو است. بنابراین مشکل کمبود نقدینگی آزاد کشور را حل نمی‌کند.
آیا سامانه‌های دیجیتال مثل بریکس‌پی مشکل را حل می‌کنند؟
این سامانه‌ها پرداخت‌ها را سریع‌تر و ارزان‌تر می‌کنند اما هنوز در مرحله آزمایشی هستند و فعلاً فقط نقش کمک‌کننده دارند.
بهترین روش برای واردات در دوران بازسازی چیست؟
چون در این دوره کشور بیشتر واردکننده است بهترین راه استفاده ترکیبی از حساب‌های هدفمند برای تضمین پرداخت کلیرینگ منطقه‌ای برای کاهش مصرف ارز و تهاتر محدود است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟