تجارت بدون دلار می‌تواند بخشی از مشکل پرداخت برای واردات مواد اولیه ایران را کاهش دهد، اما به‌تنهایی راه‌حل کمبود ارز، تحریم‌های بانکی یا تأخیر در تأمین کالا نیست. در اقتصاد پساجنگ، تسویه با یوان برای خرید از چین و تهاتر کالا برای معاملات دارای بدهی و طلب متقابل، دو مسیر قابل بررسی هستند؛ بااین‌حال، موفقیت آن‌ها به پذیرش فروشنده، دسترسی واقعی به شبکه پرداخت، نرخ تبدیل ارز و هزینه نهایی واردات بستگی دارد.
پرسش اصلی این است که آیا کارخانه ایرانی می‌تواند مواد اولیه مورد نیاز خود را بدون استفاده مستقیم از دلار و با هزینه قابل‌قبول وارد کند؟ پاسخ برای همه کالاها و کشورها یکسان نیست. تسویه ریال–یوان در بعضی معاملات با چین امکان‌پذیرتر از تهاتر مستقیم است؛ در مقابل، برای برخی قراردادهای متقابل صادرات و واردات، تهاتر یا خالص‌سازی مطالبات ممکن است نیاز به انتقال نقدی ارز را کاهش دهد.
تجارت بدون دلار چه مشکلی از واردات مواد اولیه ایران را حل می‌کند؟
مهم‌ترین مزیت تجارت بدون دلار، ایجاد مسیرهای پرداخت جایگزین برای معاملاتی است که انجام آن‌ها از طریق کانال‌های متعارف دلاری دشوار یا پرهزینه شده است. بااین‌حال، تغییر ارز پرداخت به‌خودی‌خود منابع مالی تازه ایجاد نمی‌کند.
محمدعلی دهقان دهنوی، رئیس سازمان توسعه تجارت ایران، در اظهارات منتشرشده از سوی شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی آذربایجان شرقی اعلام کرده بود که پیش از جنگ، حدود ۸۵ درصد واردات کشور را مواد اولیه، کالاهای واسطه‌ای و ماشین‌آلات تشکیل می‌داد. او همچنین از قرار گرفتن حدود ۸۰۰ کد تعرفه مربوط به کالاهای مهم و ضروری در اولویت تأمین منابع ارزی خبر داده بود. این ارقام مربوط به زمان بیان اظهارات اوست و نباید معادل آمار نهایی واردات در آبان ۱۴۰۵ در نظر گرفته شود.
منبع: شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی؛ اظهارات رئیس سازمان توسعه تجارت.
بنابراین، ارزش اقتصادی تجارت بدون دلار زمانی مشخص می‌شود که یک روش پرداخت جایگزین بتواند تأمین قطعات، مواد شیمیایی، تجهیزات یا نهاده‌های تولید را سریع‌تر و با هزینه نهایی کمتر ممکن کند. اگر پرداخت با یوان انجام شود اما انتقال وجه، ترخیص کالا یا حمل‌ونقل همچنان متوقف بماند، تغییر ارز به‌تنهایی مشکل تولیدکننده را حل نکرده است.
تسویه ریال–یوان برای واردات مواد اولیه از چین چگونه انجام می‌شود؟
در یک معامله مبتنی بر یوان، واردکننده ایرانی و فروشنده چینی می‌توانند توافق کنند که مبلغ قرارداد یا پرداخت نهایی بر اساس یوان چین انجام شود. اما عملیاتی شدن این توافق به وجود منابع قابل‌استفاده و یک مسیر بانکی یا تجاری قانونی و مورد پذیرش دو طرف نیاز دارد.
توافق با فروشنده چینی
ابتدا باید روشن شود که تأمین‌کننده، دریافت یوان را می‌پذیرد یا قیمت کالا صرفاً به یوان تبدیل شده است. ارز درج‌شده در قرارداد و ارزی که فروشنده در نهایت دریافت می‌کند، لزوماً یکسان نیستند.
تأمین یوان و تعیین نرخ تبدیل
واردکننده باید از مسیر مجاز، منابع قابل‌استفاده برای پرداخت را تأمین کند. حتی اگر تأمین مالی اولیه به ریال انجام شود، تبدیل ریال به یوان دارای نرخ، کارمزد و ریسک نوسان است.
انتقال وجه از مسیر قابل‌استفاده
وجود یک سامانه پرداخت بین‌المللی به معنی دسترسی خودکار تمام بانک‌ها و شرکت‌ها به آن نیست. بانک‌های واسط، بررسی طرف معامله، مقررات ارزی و محدودیت‌های تحریمی همچنان تعیین‌کننده‌اند.
تحویل کالا و تسویه نهایی
معامله زمانی برای تولیدکننده موفق است که فروشنده پول را دریافت کند، کالا در زمان مقرر حمل شود و مواد اولیه با هزینه قابل‌پیش‌بینی به کارخانه برسد.
نکته مهم این است که تسویه با یوان به معنی پرداخت مستقیم ریال ایران به هر فروشنده چینی نیست. برای انجام معامله باید سازوکار مشخص تبدیل و انتقال وجوه وجود داشته باشد.
سامانه پرداخت چینی CIPS چقدر می‌تواند به تجارت ایران کمک کند؟
چین برای تسویه پرداخت‌های فرامرزی مبتنی بر رنمینبی، سامانه CIPS را توسعه داده است. طبق آمار رسمی CIPS، این سامانه از ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۶ میلیون و ۸۸۸ هزار تراکنش پرداخت به ارزش ۱۶۲٫۳ تریلیون یوان پردازش کرده است.
این آمار نشان‌دهنده گسترش زیرساخت جهانی پرداخت با یوان است، اما درباره سهم ایران از تراکنش‌های این سامانه یا امکان استفاده یک واردکننده ایرانی از آن اطلاعات مستقیمی ارائه نمی‌کند.
همچنین بر اساس گزارش صندوق بین‌المللی پول درباره اقتصاد چین که در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، سهم تجارت کالایی چین با تسویه مبتنی بر رنمینبی در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۲۷ درصد رسیده بود. صندوق بین‌المللی پول در همان گزارش تأکید می‌کند که استفاده بین‌المللی از این ارز، به‌ویژه در معاملاتی که طرف چینی ندارند، همچنان محدودتر است.
برای ایران، نتیجه عملی روشن است: توسعه جهانی یوان یک فرصت برای تنوع‌بخشی به روش پرداخت محسوب می‌شود، اما بهره‌برداری از آن به پذیرش بانک‌ها، دسترسی به نقدینگی یوان و امکان تسویه واقعی معاملات وابسته است.
تهاتر کالا چه زمانی از پرداخت با یوان بهتر جواب می‌دهد؟
تهاتر زمانی جذاب‌تر می‌شود که دو طرف معامله، کالا یا خدمات مورد نیاز یکدیگر را داشته باشند و بتوانند ارزش تعهدات خود را به‌صورت توافقی محاسبه کنند. برای مثال، صادرکننده‌ای که از یک شریک خارجی طلب دارد، ممکن است بتواند از محل همان طلب بخشی از بهای مواد اولیه وارداتی را پرداخت کند؛ البته تنها در صورتی که قراردادها و طرف‌های درگیر این روش را بپذیرند.
باید میان تهاتر مستقیم کالا با کالا و خالص‌سازی بدهی‌ها و مطالبات تفاوت گذاشت. در روش دوم ممکن است فقط مانده نهایی معامله به پرداخت نقدی نیاز داشته باشد. سازوکار این روش‌ها در گزارش مرتبط چارسو اقتصاد با عنوان مهندسی تسویه ارزی و کاهش نیاز به پرداخت نقدی ارز بررسی شده است.
تهاتر برای واردات مستمر مواد اولیه چند محدودیت جدی دارد:
تطابق عرضه و تقاضا
فروشنده مواد اولیه لزوماً به کالای صادراتی ایران نیاز ندارد. پیدا کردن طرف مقابل مناسب می‌تواند زمان معامله را افزایش دهد.
اختلاف در ارزش‌گذاری
طرفین باید درباره قیمت کالا، کیفیت، هزینه حمل، زمان تحویل و شیوه تسویه اختلاف ارزش به توافق برسند.
تأخیر در تحویل
اگر صادرات کالای تهاتری به تعویق بیفتد، تأمین‌کننده خارجی ممکن است تحویل مواد اولیه کارخانه را نیز عقب بیندازد.
ریسک قرارداد و مقررات
تهاتر، الزامات گمرکی، مالیاتی، تحریمی، کنترل منشأ کالا و تعهدات تجاری را خودبه‌خود حذف نمی‌کند.
در نتیجه، تهاتر برای معاملات تکرارشونده و دارای جریان متقابل کالا یا مطالبات، می‌تواند قابل‌اتکاتر از معاملات پراکنده و فاقد توازن باشد.
تفاوت تجارت بدون دلار با دلارزدایی چیست؟
ممکن است یک واردکننده ایرانی بهای کالای چینی را به یوان پرداخت کند، اما قیمت اولیه محصول بر اساس بازار جهانی و شاخص‌های دلاری تعیین شده باشد. در این حالت، دلار از مرحله پرداخت مستقیم کنار رفته، ولی اثر آن بر قیمت‌گذاری و هزینه واردات لزوماً از بین نرفته است.
همچنین تغییر ارز قرارداد نمی‌تواند به‌تنهایی ریسک تحریم بانکی را از بین ببرد. این تفاوت در گزارش دلارزدایی چیست و ایران برای حذف دلار از تجارت با چه موانعی روبه‌روست؟ به‌صورت جداگانه بررسی شده است.
بنابراین، برای ارزیابی یک قرارداد باید سه موضوع از هم تفکیک شوند: ارز قیمت‌گذاری کالا، ارز پرداخت و مسیر واقعی تسویه. تغییر یکی از این موارد به معنی تغییر قطعی دو مورد دیگر نیست.
برای واردات مواد اولیه، تهاتر بهتر است یا تسویه با یوان؟
| روش تجارت | مزیت اصلی | محدودیت تعیین‌کننده | کاربرد مناسب‌تر |
|---|---|---|---|
| پرداخت و تسویه با یوان | کاهش نیاز به پرداخت مستقیم دلاری | دسترسی به یوان، پذیرش بانک و فروشنده | خرید مواد اولیه و ماشین‌آلات از تأمین‌کنندگان چینی |
| تهاتر مستقیم کالا | کاهش نیاز به پرداخت نقدی در معامله مشخص | لزوم تطابق کالاهای مورد نیاز دو طرف | قراردادهای دارای صادرات و واردات متقابل |
| خالص‌سازی مطالبات | پرداخت فقط مانده بدهی پس از کسر مطالبات قابل‌تهاتر | نیاز به اسناد، توافق حقوقی و سازوکار تسویه مانده | روابط تجاری مستمر با بدهی‌ها و مطالبات متقابل |
| تسویه با ارز شریک تجاری دیگر | تنوع‌بخشی به ارزهای پرداخت | نقدشوندگی و امکان تبدیل ارز محلی | معاملات با شرکایی که دریافت ارز ملی را می‌پذیرند |
از نظر عملی، برای واردات منظم مواد اولیه از چین، تسویه با یوان در صورت وجود مسیر پرداخت معتبر و کم‌هزینه می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد. در مقابل، هنگامی که صادرکننده و واردکننده دارای مطالبات قابل‌تطبیق هستند، تهاتر یا خالص‌سازی مطالبات ممکن است نیاز به تأمین نقدی ارز را کمتر کند.
هزینه پنهان تجارت بدون دلار چقدر است؟
ارزان‌تر بودن یک روش تسویه را نمی‌توان فقط با حذف دلار از پرداخت ثابت کرد. واردکننده باید مجموع هزینه معامله را محاسبه کند؛ از قیمت پایه کالا تا کارمزد تبدیل ارز، هزینه واسطه، حمل، بیمه، توقف احتمالی بار و زمان تحویل.
برای نمونه، اگر فروشنده چینی تخفیفی برای دریافت یوان پیشنهاد کند، اما واردکننده برای تهیه یوان یا انتقال آن مجبور به پرداخت کارمزد بالاتر شود، ممکن است صرفه اقتصادی معامله از بین برود.
همین مسئله در تهاتر نیز وجود دارد. کاهش پرداخت نقدی الزاماً به معنی کاهش هزینه نیست؛ زیرا تأخیر در یافتن طرف معامله، اختلاف ارزش کالاها یا هزینه نگهداری محموله می‌تواند قیمت نهایی مواد اولیه را افزایش دهد.
معیار اصلی برای کارخانه باید هزینه تمام‌شده مواد اولیه در محل تولید، مدت زمان تأمین و اطمینان از تحویل باشد؛ نه صرفاً نام ارز مورد استفاده در قرارداد.
راهکار عملی تجارت بدون دلار در اقتصاد پساجنگ ایران چیست؟
یک الگوی قابل‌اجرا برای واردات مواد اولیه باید به‌جای انتخاب یک روش ثابت برای تمام کالاها، بر اساس نوع محصول، کشور فروشنده و امکان دسترسی به منابع پرداخت طراحی شود.
اولویت‌بندی واردات ضروری
مواد اولیه‌ای که توقف تأمین آن‌ها موجب تعطیلی خط تولید می‌شود، باید در اولویت بررسی روش‌های پرداخت قابل‌اتکا قرار بگیرند.
استفاده هدفمند از یوان در تجارت با چین
برای قراردادهایی که فروشنده دریافت یوان را می‌پذیرد، هزینه و زمان تسویه یوان با سایر گزینه‌های قانونی مقایسه شود.
تهاتر مطالبات واقعی و مستند
به‌جای اتکا به وعده تهاتر، فقط مطالبات قابل‌وصول، قراردادهای معتبر و کالاهای مورد پذیرش طرف مقابل مبنای تسویه قرار گیرند.
اندازه‌گیری نتیجه در سطح کارخانه
موفقیت هر روش با شاخص‌هایی مانند مدت تأمین مواد اولیه، درصد معاملات تکمیل‌شده، هزینه تمام‌شده واردات و میزان تأخیر در تحویل سنجیده شود.
در مقیاس اقتصاد پساجنگ، این اقدامات زمانی اثرگذار خواهند بود که با تسهیل ثبت سفارش، شفافیت مقررات ارزی و کاهش توقف کالا در زنجیره تأمین همراه شوند. چارسو اقتصاد در گزارش اقتصاد پساجنگ ایران و اولویت‌های بازسازی تولید نیز به اهمیت تداوم فعالیت بخش‌های مولد پرداخته است.
جمع‌بندی؛ آیا واردات مواد اولیه بدون دلار واقعاً ممکن است؟
بله؛ تجارت بدون دلار برای بخشی از واردات مواد اولیه ایران امکان‌پذیر است، اما نه برای همه قراردادها و نه بدون هزینه. تسویه با یوان می‌تواند وابستگی به پرداخت مستقیم دلاری را در تجارت با چین کاهش دهد و تهاتر یا خالص‌سازی مطالبات نیز در معاملات دارای تعهدات متقابل مفید باشد.
بااین‌حال، مشکل اصلی واردکننده فقط انتخاب واحد پول نیست. دسترسی واقعی به منابع پرداخت، پذیرش فروشنده، امکان انتقال وجه، تأمین مالی، حمل کالا و ثبات مقررات تعیین می‌کنند که مواد اولیه چه زمانی و با چه قیمتی به کارخانه برسد.
نتیجه اقتصادی این است: تجارت بدون دلار زمانی به بازسازی تولید کمک می‌کند که تأمین مواد اولیه را سریع‌تر، مطمئن‌تر یا ارزان‌تر کند؛ در غیر این صورت، صرف تغییر نام ارز در قرارداد مزیت اقتصادی محسوب نمی‌شود.
پرسش‌های پرتکرار درباره تجارت بدون دلار
آیا ایران می‌تواند مواد اولیه را بدون دلار از چین وارد کند؟
در برخی قراردادها بله. اگر فروشنده دریافت یوان را بپذیرد و مسیر قانونی و عملی تأمین و انتقال وجه وجود داشته باشد، نیازی به پرداخت مستقیم دلاری نیست.
تسویه ریال–یوان یعنی فروشنده چینی ریال دریافت می‌کند؟
لزومی ندارد. در بسیاری از سازوکارهای ممکن، تأمین مالی در داخل ایران انجام می‌شود، اما فروشنده چینی در نهایت یوان دریافت می‌کند. نحوه تبدیل و تسویه باید در قرارداد و مسیر پرداخت مشخص باشد.
آیا CIPS تحریم‌های بانکی ایران را برطرف می‌کند؟
خیر. CIPS زیرساخت پرداخت فرامرزی با یوان است. استفاده از آن به شرایط دسترسی بانک‌ها، مقررات و پذیرش طرف معامله بستگی دارد و به معنی رفع خودکار محدودیت‌های تحریمی نیست.
تهاتر چه تفاوتی با تجارت بدون دلار دارد؟
تجارت بدون دلار مفهوم گسترده‌تری است و پرداخت با ارزهای دیگر را نیز شامل می‌شود. تهاتر یکی از روش‌های انجام معامله بدون پرداخت نقدی تمام یا بخشی از ارزش کالا است.
کدام روش برای کارخانه‌ها به‌صرفه‌تر است؛ تهاتر یا یوان؟
روش بهتر به نوع مواد اولیه، کشور فروشنده، امکان تسویه و هزینه نهایی بستگی دارد. برای خرید منظم از چین، تسویه با یوان ممکن است مناسب‌تر باشد؛ اما برای معاملات دارای بدهی و طلب متقابل، تهاتر یا خالص‌سازی مطالبات مزیت پیدا می‌کند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟