تاریخ به‌روزرسانی آبان ماه ۱۴۰۵: گرانی ماندگار و بن‌بست سیستم بانکی در وام‌دهی به مردم، کار را به جایی رسانده که چشم دوختن به بودجه‌های دولتی حاصلی جز فرسودگی بیشتر ندارد. این یادداشت به زبانی روشن نشان می‌دهد چطور پس‌اندازهای ریزریز خانوارها می‌تواند مستقیماً پای کار بیاید و چرخ کارگاه‌ها، ساخت‌وسازها و سرزندگی محله را بچرخاند.
چرا دیگر نباید چشم به راه بودجه‌های دولتی باشیم؟
سال‌هاست که مدیران پشت درهای بسته برای کوچه‌ها تصمیم می‌گیرند و همه منتظر اعتبار قطره‌چکانی دولتی می‌مانند. در این سیستم، اهل محل فقط تماشاگرند و هیچ اختیاری روی پول و عمران کوچه خود ندارند. نتیجه این جدا افتادن مردم از بازسازی محله، چیزی جز فرسودگی بیشتر کوچه‌ها، بن‌بست معابر و تعطیلی خدمات عمومی نبوده است.
پس‌اندازهای سرگردان ما دقیقاً کجا تلف می‌شوند؟
وقتی در محله مسیر امنی برای به کار انداختن پول‌های کوچک نباشد، مردم چاره‌ای ندارند جز اینکه سرمایه خود را به بازار طلا، سکه یا حساب‌های بانکی ببرند. بانک‌ها هم همین پول‌های خرد را جمع می‌کنند و کیلومترها دورتر خرج شرکت‌های بزرگ کلان‌شهری می‌کنند. این‌طوری پول از جیب اهل محل بیرون می‌رود و ریالی از آن خرج رونق نانوایی، کارگاه نجاری یا مغازه سر کوچه نمی‌شود.
آیا آبرو و رفاقت می‌تواند جای خالی ضامن بانکی را پر کند؟
در جمع‌های همسایگی، آبرو و شناخت قدیمی افراد جای سند خانه و چک کارمندی را می‌گیرد. مردم با پرداخت مبالغ ناچیز ماهانه، صندوقی راه می‌اندازند که همه پشت همدیگر هستند. گزارش‌های رسمی وزارت جهاد کشاورزی و صندوق کارآفرینی امید نشان می‌دهد که با ساماندهی بیش از ۴۵۰۰ صندوق خرد و پایه‌گذاری ظرفیت ۵۵۰۰ صندوق، نرخ بازپرداخت اقساط از ۹۵ درصد فراتر رفته است، چون در کوچه هیچ‌کس حاضر نیست آبروی چندساله‌اش پیش در و همسایه خدشه‌دار شود.
چطور پس‌انداز همسایه‌ها چرخ کارگاه‌های محله را می‌چرخاند؟
این صندوق‌ها به جای پرونده‌های قطور بانکی، با یک تصمیم جمعی در مسجد یا خانه معتمد محل گره‌گشایی می‌کنند. بر اساس آمار ساماندهی اعتبارات خرد، تا امروز بیش از ۷۰ هزار کسب‌وکار کوچک و مشاغل خانگی با همین وام‌های خودمانی سرپا شده‌اند. آهنگری که دستگاه جوش می‌خواهد یا زنی که در خانه کارگاه بافندگی دارد، دقیقاً همان جایی نفس تازه می‌کشد که وام رسمی بانکی هرگز به آن سرک نمی‌کشد.
چرا بانک‌ها به وام‌های کوچک محلی نه می‌گویند؟
بر اساس آمارهای رسمی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، حجم کل تسهیلات پرداختی شبکه بانکی به بیش از ۷,۶۶۴ همت رسیده است، اما سهم بخش اعظم خانوارها و کسب‌وکارهای خرد به دلیل ساختار وثیقه‌محور بانک‌ها بسیار ناچیز است. بانک برای دادن وام چند ضامن کارمند و سند رسمی می‌خواهد، در حالی که در اقتصاد محله‌ای، پشتوانه اصلی تخصص فرد، تعهد کاری و خوش‌حسابی او نزد اهالی است.
چطور با پول کم در پروژه‌های بزرگ محله شریک شویم؟
تأمین مالی جمعی یعنی یک طرح عمرانی یا خدماتی به سهم‌های چند صدهزار تومانی تقسیم شود تا هرکس با پس‌انداز کم وارد کار شود. گزارش‌های رسمی فرابورس ایران نشان می‌دهد مجموع تأمین مالی جمعی در کشور به رکورد ۵۷.۶ همت در قالب ۲۹۸۸ طرح رسیده است. در این مسیر، جذب سالانه سرمایه از ۳.۷ همت در سال ۱۴۰۲ به بیش از ۱۲.۷ همت در سال ۱۴۰۳ جهش کرده و نشان داده مردم وقتی بازدهی و شفافیت را ببینند، برای طرح‌های عمرانی از سرمایه خود پای کار می‌آورند.
اهالی دنیا چطور دستشان را توی جیب خودشان کردند؟
تجربه جهان هم نشان می‌دهد محله‌ها با تکیه بر خودشان زنده می‌مانند. در گزارش ۲۰۲۴ نهاد تعاونی‌های بریتانیا، ۱۶۶ هزار شهروند توانسته‌اند ۲۲۰ میلیون پوند برای ۷۶۹ کسب‌وکار محلی سرمایه‌گذاری کنند. از طرفی به ازای هر ۱ پوند پول حاکمیتی، ۳.۱۷ پوند پول مستقیم از جیب مردم وارد پروژه‌ها شد و ۸۲ درصد این کارها پس از ۵ سال زنده ماندند، در حالی که در شرکت‌های عادی این رقم زیر ۳۹ درصد است. در آمریکا نیز گزارش خزانه‌داری در برنامه نهادهای مالی توسعه اجتماع‌محور نشان می‌دهد تنها در سال مالی ۲۰۲۴ بیش از ۱۰۹ هزار کسب‌وکار تأمین مالی شده، ۴۵ هزار واحد مسکونی استطاعت‌پذیر ساخته شده و ۲۴ میلیارد دلار وام و اعتبار روانه محلات شده است.
برای سرمایه‌گذاری در محله، کدام راه امن‌تر و بهتر است؟
برای اینکه هر همسایه بسته به مقدار پولی که دارد درست‌ترین تصمیم را بگیرد، مقایسه سه روش اصلی این کار ضروری است.
| شیوه سرمایه گذاری | اندازه خطرپذیری | زمان بازگشت اصل و سود | شیوه ضمانت | کاربرد اصلی در سطح محله |
|---|---|---|---|---|
| صندوق خرد سرمایه گذاری | بسیار پایین | کوتاه مدت(۱ تا ۱۲ ماه) | ضمانت زنجیره ای و اعتبار همسایه ها | خرید وسایل کار، وام فوری، توسعه کارگاه خانگی |
| تأمین مالی جمعی بورسی | متوسط | میان مدت(۱ تا ۳ سال) | نظارت شرکت مالی و قرارداد رسمی | پروژه های معین خدماتی،بازارچه ها و نوسازی تجاری |
| تعاونی بازسازی محله | متوسط به بالا | بلند مدت(۳ تا ۵ سال) | سهام ملکی و آورده معتبر اعضا | نوسازی تجمیعی املاک، ساخت پارکینگ، آبادانی معابر |
اصل پول مردم در روزهای گرانی چطور حفظ می‌شود؟
بزرگ‌ترین دغدغه اهالی، امنیت اصل سرمایه است. در طرح‌های محله‌محور، پول هوا نمی‌شود، بلکه به آجر، آهن، ماشین‌آلات و مغازه تبدیل می‌شود که خود این اموال سند تضمین هستند. به اضافه اینکه هیئت معتمدان و صورت‌های مالی همواره جلوی چشم اهل محل است. کسی نمی‌تواند پولی را جابه‌جا کند، چون تک‌تک سرمایه‌گذاران هر روز از جلو کارگاه یا ساختمان رد می‌شوند و خودشان بازرس هستند.
شهرداری چطور می‌تواند به جای عوارض، شریک کار مردم شود؟
مدیران شهری نباید منتظر پول نقد بمانند. بهترین شیوه این است که شهرداری قطعه‌زمین‌های رهاشده، گاراژهای متروکه یا سوله‌های بدون استفاده در محله را به عنوان آورده در اختیار تعاونی محلی بگذارد و ساخت را به سرمایه و دسترنج خود مردم بسپارد. قاعده زمین از شهرداری و ساخت از مردم نه تنها بافت فرسوده را بدون دعوا نوسازی می‌کند، بلکه اهل محل را صاحب منافع مستقیم همان سازه‌ها می‌سازد.
اعتماد همسایه‌ها چطور هزینه‌های ساخت‌وساز را کم می‌کند؟
کار کردن در محله فقط چرتکه انداختن مالی نیست. وقتی اهل کوچه ببینند کار برای رونق محله خودشان است، هزینه‌های بازاریابی، دلالی و پیگیری‌های پرخرج دادگاهی از بین می‌رود. هزینه اعتماد متقابل بسیار ارزان‌تر از بستن قراردادهای پیچیده حقوقی است و همین سرمایه اجتماعی سبب می‌شود سود نهایی کارها برای همه بالاتر برود.
چطور دست دلالان را از اقتصاد محله کوتاه کنیم؟
امروز پیچیدگی مقررات اداری یکی از موانع مشارکت مردم است. ادارات دولتی، فرابورس و شهرداری باید یک باجه ویژه برای ثبت و ساماندهی صندوق‌ها و طرح‌های عمرانی محلات راه بیندازند تا تعاونی‌ها درگیر صدها مجوز تکراری نشوند و مسیر ورود سرمایه خرد به آبادانی کوچه کاملاً شفاف و قانونی باز بماند.
وقتی پای خرج کردن وسط می‌آید، چطور سرمایه‌مان در محله حفظ می‌شود؟
پول می تواند به جای رفتن در مسیر واسطه‌گری طلا و خودرو، صرف تولید شیرینی، نان، لباس، مصالح و خدمات بومی می‌شود. وقتی عرضه کالاها در سطح محل زیاد شود، قیمت‌ها منطقی می‌ماند و ارزش پس‌انداز مردم همگام با رشد کار و اموال فیزیکی محله در برابر افت ارزش پول ملی، بیمه می‌شود.
جوانی که جیبش خالی است، چطور با هنرش صاحب کار می‌شود؟
آبادی محله فقط پول نقد نمی‌خواهد، بلکه به بازوی کارگر، فکر مهندس و مهارت نجار نیاز دارد. با قاعده سهام دسترنج، هر فردی می‌تواند معادل دستمزد کاری که برای پروژه انجام می‌دهد سهم مالکیت دریافت کند. این شیوه باعث می‌شود هیچ زحمت‌کشی به خاطر بی‌پولی از دایره صاحبان ثروت و آینده محله کنار گذاشته نشود.
چطور نظارت همگانی جلوی خطاهای احتمالی را می‌گیرد؟
حفظ سلامت مالی در این الگو با سه چشم بیدار انجام می‌شود: چشم اول خود ساکنان و همسایگان هستند که روزمره پروژه را می‌بینند؛ چشم دوم معتمدان و ریش‌سفیدان مسجد و محل هستند و چشم سوم حسابرسان و ابزارهای قانونی سکوهای فرابورس است. این پیوند محکم مانع از آن می‌شود که شخصی بتواند سرمایه جمع‌آوری‌شده را در جای دیگری تلف کند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا آوردن این پول‌ها به محله، باعث گرانی می‌شود؟
اصلاً این طور نیست. این پول‌ها قرار نیست برود توی کارهای دلالی و خرید و فروش‌های بی‌سرانجام؛ بلکه مستقیماً خرج کارگاه‌ها و مغازه‌های خود محله می‌شود. وقتی جنس و خدمت بدون واسطه به دست همسایه‌ها برسد، هزینه‌های اضافی کم می‌شود و قیمت‌ها هم منصفانه‌تر می‌ماند.
برای وارد شدن به این کار حتماً باید پول زیادی داشته باشیم؟
نه اصلاً! این طرح‌ها جوری چیده شده‌اند که حتی با یک یا دو میلیون تومان پول خرد هم می‌شود شریک شد. هرکسی به اندازه جیبش پا پیش می‌گذارد و به همان اندازه هم سود می‌برد.
سود این سرمایه‌گذاری‌ها چطور و از کجا به دست می‌آید؟
این سود از کار واقعی درمی‌آید؛ یعنی از فروش محصولات کارگاه، رونق مغازه‌ها یا ساخت‌وسازی که در محله انجام می‌شود. این سود معمولاً خیلی بیشتر از سودهای قطره‌چکانی بانک است و سر وقت به حساب شرکا واریز می‌شود.
اگر بازار به هم بریزد، اصل پول چه می‌شود؟
پول‌های هوا نمی‌شود و از بین نمی‌رود؛ تمام سرمایه‌ها تبدیل به ابزار کار، آجر و سیمان، کالا و وسایل عینی می‌شود. این چیزهای واقعی با بالا و پایین شدن بازار از بین نمی‌روند و سند محکم حفظ پول می شود.
کلام آخر؛ خودمان به داد محله‌مان می‌رسیم
اقتصاد محله‌محور شعار نیست، بلکه چاره واقعی مهار گرانی بی‌وقفه است. وقتی پس‌اندازهای خرد به جای خاک خوردن وارد کارگاه‌ها و نوسازی معابر شود، عروج اقتصاد کوچه رقم می‌خورد و فقر عقب می‌نشیند. فردای روشن محلات در گرو همین اعتماد همسایگی است؛ الگویی ساده که کار را دست جوانان محل می‌سپارد، سودش را به جیب همسایه‌ها برمی‌گرداند و سرزندگی را از دل همین کوچه‌ها آغاز می‌کند.
منابع
- درگاه رسمی تأمین مالی جمعی فرابورس ایران
- پایگاه رسمی وزارت جهاد کشاورزی درباره ساماندهی صندوق‌های اعتبارات خرد
- گزارش برنامه صندوق‌های توسعه اجتماع‌محور خزانه‌داری آمریکا
- گزارش عملکرد و آمار مؤسسه تعاونی‌های بریتانیا درباره سهام اجتماعی
- پایگاه خبری همشهری آنلاین درباره کاهش بیکاری و اشتغال خرد محلی
- پایگاه اطلاع‌رسانی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران درباره آمار تسهیلات بانکی و بخش خرد
- مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی درباره ارزیابی تسهیلات تبصره‌ای و اشتغال‌زایی خرد
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟