شتاب تورم در بهار ۱۴۰۵ سفره خانوار را کوچک‌تر کرد

افزایش قیمت‌ها در بهار ۱۴۰۵ برای خانوار ایرانی به‌ویژه در اقلام خوراکی نشان می دهد که قدرت خرید با سرعتی بیشتر از ماه‌های قبل کاهش می‌یابد.

پرسش اصلی این است که جهش تورمی سه ماه نخست امسال یک نوسان کوتاه‌مدت بوده یا ادامه روندی است که از میانه سال ۱۴۰۴ شتاب بیشتری گرفت؟ شاخص‌های کلان اقتصادی کشور پاسخ دوم را تقویت می‌کند.

روند صعودی تورم در بهار ۱۴۰۵

طبق گزارش مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانه کل کشور در خرداد ۱۴۰۴ معادل ۳۴.۵ درصد بود. این نرخ در دی به ۴۴.۶ درصد، در بهمن به ۴۷.۵ درصد و در اسفند به ۵۰.۶ درصد رسید.

مسیر افزایشی در سال جدید نیز ادامه یافت و تورم سالانه در فروردین ۱۴۰۵ به ۵۳.۷ درصد، در اردیبهشت به ۵۷.۷ درصد و در خرداد به ۶۲ درصد رسید.

به این ترتیب، تنها طی سه ماه نخست سال، نرخ تورم ۱۱.۴ واحد درصد بالا رفت. تداوم این مسیر نشان می‌دهد که شتاب تورم به یک روند پایدار تبدیل شده و نمی‌توان آن را یک جهش مقطعی در بهار ۱۴۰۵ تلقی کرد.

جدول ۱: درصد تغییرات شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی (نرخ تورم سالانه) – خرداد ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵

ترکیب تورم نیز از خود رقم کل نگران‌کننده‌تر است. نرخ تورم سالانه گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات که در خرداد ۱۴۰۴ حدود ۳۲.۷ درصد بود، در اسفند به ۶۸.۲ درصد و در پایان بهار ۱۴۰۵ به ۹۰.۷ درصد رسید.

در مقابل، تورم کالاهای غیرخوراکی و خدمات در خرداد امسال ۴۷.۵ درصد بود. فاصله ۴۳.۲ واحد درصدی میان این دو گروه نشان می‌دهد کانون فشار تورمی به کالاهایی منتقل شده که حذف یا کاهش مصرف آنها برای بخش بزرگی از خانوارها دشوار است.

شکاف شهر و روستا نیز همین الگو را تأیید می‌کند. در خرداد ۱۴۰۵ تورم سالانه خانوارهای شهری ۶۰.۳ درصد و تورم خانوارهای روستایی ۷۲.۴ درصد بوده‌است.

تورم خوراکی‌ها برای روستاییان به ۹۲.۳ درصد رسیده درحالی‌که این رقم برای خانوارهای شهری ۹۰.۴ درصد است. علت تفاوت در نرخ کل، وزن بالاتر مواد غذایی در سبد مصرفی روستاییان است.

هنگامی که خوراکی‌ها سریع‌تر از سایر گروه‌ها گران می‌شوند، خانواری که سهم بیشتری از درآمد خود را صرف غذا می‌کند تورمی بالاتر از متوسط رسمی تجربه خواهد کرد.

تفاوت فشار تورم میان استان‌ها و دهک‌ها

نرخ تورم در استان‌های مختلف یکسان نیست. در خرداد ۱۴۰۵، دامنه تغییرات تورم استانی از ۵۲ درصد در تهران تا ۷۵.۱ درصد در کردستان متغیر بوده است.

جدول ۲: تورم سالانه به تفکیک استان‌های منتخب – مقایسه خرداد ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵

کردستان با تورم سالانه ۷۵.۱ درصدی در خرداد ۱۴۰۵ بالاترین نرخ کشور را ثبت کرد. پس از آن ایلام با ۷۴.۹ درصد، لرستان با ۷۳.۹ درصد، خراسان شمالی با ۷۲.۳ درصد و مرکزی با ۷۲ درصد قرار گرفتند.

تهران با نرخ ۵۲ درصد کمترین تورم استانی را داشت. اصفهان با ۵۹.۶ درصد، گیلان با ۵۹.۷ درصد، قم با ۵۹.۸ درصد و البرز با ۶۰.۳ درصد نیز در انتهای جدول قرار گرفتند.

فاصله ۲۳.۱ واحد درصدی میان کردستان و تهران به تفاوت الگوی مصرف، سطح درآمد و وزن خوراکی‌ها در سبد خانوار بازمی‌گردد.

بیشتر استان‌های صدر جدول در زمره مناطق کم‌برخوردار یا مرزی قرار دارند زیرا درآمد سرانه پایین‌تر و هزینه مواد غذایی سهم بیشتری از مخارج روزمره را شامل می‌شود. درنتیجه جهش قیمت خوراکی‌ها با شدت بیشتری در شاخص کل استان منعکس می‌شود.

جدول ۳: نرخ تورم سالانه بر اساس دهک‌های هزینه‌ای – خرداد ۱۴۰۵

این نابرابری در تفکیک دهک‌های هزینه‌ای نیز وجود دارد. در خرداد ۱۴۰۵ تورم سالانه دهک اول ۶۷.۷ درصد و دهک دهم ۶۰.۱ درصد بوده‌است. یعنی خانوار کم‌درآمد، تورم بیشتری را تجربه کرده‌اند.

خانوارهای کم‌درآمد امکان کمتری برای جایگزین‌کردن کالا، خرید عمده یا حذف هزینه‌های غیرضروری دارند چون بخش عمده بودجه آنان از ابتدا صرف نیازهای پایه می‌شود. بنابراین حتی افزایش مشابه قیمت نیز رفاه دهک پایین را بیشتر کاهش می‌دهد.

تغییر قیمت اقلام خوراکی منتخب

جدول ۴: متوسط قیمت اقلام خوراکی منتخب (ریال) – خرداد ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵

جدول بالا متوسط قیمت اقلام خوراکی منتخب در خرداد امسال نسبت به سال قبل را ارائه می‌دهد. متوسط قیمت روغن نباتی جامد یک‌کیلویی حدود ۲۳۴ درصد و روغن مایع ۹۰۰ گرمی نزدیک به ۲۰۶ درصد افزایش یافته است. قیمت هر کیلو مرغ نیز حدود ۱۶۳ درصد بالا رفته و رشد قیمت تخم‌مرغ به حدود ۱۳۸ درصد رسیده است.

در همین دوره، برنج خارجی حدود ۱۱۷ درصد و برنج ایرانی نزدیک به ۶۸ درصد گران شد. افزایش قیمت گوشت گاو یا گوساله حدود ۸۵ درصد و شیر پاستوریزه نزدیک به ۹۵ درصد است.

در گروه سبزیجات شدت افزایش کمتر بود. متوسط قیمت گوجه‌فرنگی حدود ۲۳ درصد، سیب‌زمینی ۲۶ درصد و فلفل دلمه‌ای ۳۳ درصد رشد کرد.

این تفاوت نشان می‌دهد فشار اصلی تنها از افزایش عمومی قیمت‌ها نیامده و کالاهای وابسته‌تر به ارز، نهاده وارداتی و زنجیره‌های تولید صنعتی جهش شدیدتری داشته‌اند.

رشد هم‌زمان برنج، روغن و منابع پروتئینی نیز امکان جایگزینی را برای خانوار محدود کرده است زیرا تقریباً همه اجزای اصلی یک سبد غذایی معمولی با افزایش سنگین روبه‌رو شده‌اند.

ترکیب داده‌های پولی و چشم‌انداز تورم

داده‌های سه ماه نخست ۱۴۰۵ تصویری روشن از تداوم تورم بالا ارائه می‌دهد. تورم کل در حال افزایش است، خوراکی‌ها نقش اصلی را در این شتاب دارند و هزینه آن به‌طور مساوی توزیع نشده است. برای ارزیابی ماه‌های آینده باید به متغیرهای پولی و تولید نیز توجه کرد.

جدول ۵: رشد نقدینگی، پایه پولی و تولید ناخالص داخلی (سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴)

طبق گزارش بانک مرکزی، نقدینگی در سال ۱۴۰۴ حدود ۵۳.۳ درصد و پایه پولی ۶۱.۵ درصد رشد کرده و رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت تنها ۰.۲ درصد بوده‌است. ترکیب رشد سریع پول و رکود تولید، زمینه ماندگاری فشارهای تورمی را فراهم می‌کند.

اگر رشد نقدینگی، نوسان ارز و محدودیت عرضه مهار نشود، پایین‌آمدن تورم تا پایان ۱۴۰۵ دشوار خواهد بود و باقی‌ماندن آن در سطوح بالا دور از انتظار نیست.

تجربه بهار نشان داد سیاست یکسان برای همه خانوارها کافی نیست زیرا تورم متوسط کشور با تورمی که فقیرترین خانوارها در فروشگاه و بازار لمس می‌کنند فاصله دارد.

در کوتاه‌مدت، حمایت هدفمند از دهک‌های پایین و استان‌های دارای تورم بیشتر می‌تواند بخشی از افت قدرت خرید را جبران کند اما کاهش پایدار هزینه زندگی به انضباط پولی، ثبات ارزی و تقویت عرضه داخلی نیاز دارد.