تامیر هایمن، رئیس سابق اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل و مدیر کنونی مؤسسه مطالعات امنیت ملی (INSS)، در تحلیلی درباره دکترین امنیتی جدید اسرائیل، ۱۰ اصل نانوشته را شناسایی و نقد کرده است؛ از تبدیل جنگ به وضعیتی دائمی و اولویت حمله پیشگیرانه تا بی‌اعتمادی به صلح و کاهش وابستگی به آمریکا. هایمن تأکید دارد این اصول برداشت انتقادی او از سیاست‌های پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ هستند، نه سندی رسمی یا توصیه‌های شخصی‌اش. در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ نیز بنیامین نتانیاهو سند جداگانه‌ای منتشر کرد که بر اقدام تهاجمی و مقابله با تهدیدهای امنیتی، از جمله ایران، تأکید دارد. مقایسه این دو متن نشان می‌دهد اختلاف اصلی بر سر جایگاه جنگ، دیپلماسی و هزینه‌های بلندمدت امنیت است.
به گزارش چارسو اقتصاد، مقاله هایمن با عنوان «مفهوم جدید امنیت ملی؛ مفهوم‌سازی و پرسش‌هایی برای بحث» در وب‌سایت INSS منتشر شده است. نسخه عبری آن تاریخ ۷ اکتبر و نسخه انگلیسی تاریخ ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶ را دارد. چند روز بعد، نتانیاهو در ۱۸ اکتبر، چارچوب امنیتی مدنظر خود را در آستانه انتخابات اسرائیل تشریح کرد.
دکترین امنیتی جدید اسرائیل چیست و هایمن چه می‌گوید؟
تامیر هایمن معتقد است از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳، سیاست امنیتی اسرائیل عملاً در مسیری متفاوت از برداشت سنتی از امنیت حرکت کرده است. به نظر او، این تغییر فقط به عملیات نظامی محدود نیست و می‌تواند بر تعریف هویت ملی، جایگاه دموکراسی، روابط خارجی و حتی ساختار اقتصاد اسرائیل اثر بگذارد.
نکته اساسی این است که هایمن از وجود یک دکترین رسمیِ مخفی خبر نمی‌دهد. او با بررسی رفتار و تصمیم‌های امنیتی، ۱۰ فرض احتمالی را استخراج کرده و برای آشکارکردن پیامدهایشان، آن‌ها را به‌صورت انتقادی و عامدانه برجسته بیان می‌کند.
هایمن در مقاله خود میان سه مفهوم تمایز می‌گذارد: هویت ملی، مفهوم امنیت ملی و سیاست امنیتی. استدلال او این است که تغییر عمیق در مفهوم امنیت، ممکن است نشانه تغییر در هویت و جهت‌گیری بلندمدت یک کشور باشد.
۱۰ اصل نانوشته دکترین امنیتی جدید اسرائیل از نگاه تامیر هایمن
فهرست زیر خلاصه تحلیلی اصول مطرح‌شده در مقاله اصلی INSS است. این اصول نباید به‌عنوان سیاست‌های مصوب دولت اسرائیل یا دیدگاه مورد تأیید هایمن معرفی شوند.
- اولویت هویت یهودی بر ساختار دموکراتیک:
در برداشت انتقادی هایمن، حفظ تعریف قومی و دینی دولت ممکن است بر الزامات دموکراتیک و حقوق برابر شهروندان برتری پیدا کند. پرسش او این است که چنین رویکردی چه تأثیری بر هویت و انسجام سیاسی اسرائیل خواهد داشت. - صلح به‌عنوان ابزار، نه هدف:
در این منطق، توافق‌های سیاسی با همسایگان الزاماً به‌عنوان دستاوردی پایدار دیده نمی‌شوند؛ بلکه ترتیباتی موقت برای دستیابی به مزیت امنیتی تلقی می‌شوند. - نگاه بی‌ثبات‌کننده به دولت‌های عربی:
هایمن هشدار می‌دهد که تلقی کشورهای عربی به‌عنوان ساختارهایی شکننده و قبیله‌ای می‌تواند به جای تقویت روابط منطقه‌ای، انگیزه تضعیف آن‌ها را ایجاد کند. - جنگ به‌عنوان وضعیت عادی:
در این برداشت، جنگ دیگر استثنایی کوتاه‌مدت نیست و می‌تواند به بخش دائمی سیاست امنیتی تبدیل شود؛ حتی زمانی که شدت درگیری کاهش می‌یابد. - کاهش وابستگی راهبردی به آمریکا:
فرض مطرح‌شده آن است که اسرائیل باید توان تأمین امنیت خود را مستقل‌تر کند و محدودیت‌های ناشی از وابستگی به واشنگتن را کاهش دهد. - اولویت حمله پیشگیرانه بر دفاع:
به جای انتظار برای بروز تهدید یا تکیه صرف بر بازدارندگی، ابتکار نظامی و حمله قبل از شکل‌گیری کامل تهدید در مرکز تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد. - دفاع پیش‌رو و ایجاد مناطق حائل:
ایجاد عمق امنیتی در مناطق پیرامونی، حتی خارج از مرزهای اسرائیل، بخشی از راهبرد دفاعی تلقی می‌شود. - دائمی دانستن منازعه با فلسطینیان:
در این چارچوب، دستیابی به راه‌حل سیاسی پایدار برای منازعه فلسطین و اسرائیل ناممکن فرض می‌شود و مدیریت مستمر تقابل جای حل‌وفصل آن را می‌گیرد. - نقش شهرک‌سازی و غیرنظامیان در امنیت:
هایمن نسبت به رویکردی هشدار می‌دهد که در آن شهرک‌ها و حضور غیرنظامیان به ابزار ایجاد عمق دفاعی تبدیل می‌شوند؛ موضوعی که می‌تواند میزان مواجهه غیرنظامیان با خطر را افزایش دهد. - استقلال صنعتی و فناوری دفاعی:
کاهش وابستگی به زنجیره‌های تأمین خارجی از طریق توسعه تولید تسلیحات، فناوری سایبری، هوش مصنوعی و سایر توانمندی‌های دفاعی داخلی در اولویت قرار می‌گیرد.
منبع تمام اصول: مقاله اصلی تامیر هایمن در INSS؛ این بخش خلاصه و بازنویسی تحلیلی است.
«سکوت، لجن است»؛ چرا این عبارت در تحلیل هایمن اهمیت دارد؟
یکی از عبارت‌های بحث‌برانگیز مقاله، «سکوت، لجن است» است. هایمن این تعبیر را در توضیح نگرشی به کار می‌برد که آرامش و پرهیز از درگیری را نشانه ضعف می‌بیند.
البته این جمله متعلق به خود هایمن نیست. طبق توضیح منبع اصلی، عبارت از سرود جنبش بتار در سال ۱۹۳۲ گرفته شده و به سنت فکری صهیونیسم تجدیدنظرطلب مرتبط است.
اهمیت آن در تحلیل کنونی، جایگزینی احتمالی یک هدف راهبردی است: به جای تلاش برای ایجاد دوره‌های طولانی ثبات، ادامه آمادگی برای تقابل و استفاده مکرر از قدرت نظامی به وضعیتی عادی تبدیل می‌شود.
هایمن چنین تغییری را نقد می‌کند. از نگاه او، کشوری که جنگ را وضعیت همیشگی بداند باید توضیح دهد چگونه می‌خواهد هم‌زمان رشد اقتصادی، ثبات اجتماعی و روابط خارجی خود را حفظ کند.
سند امنیتی نتانیاهو چه تفاوتی با ۱۰ اصل هایمن دارد؟
بنیامین نتانیاهو در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ سند امنیتی خود را منتشر کرد و در نشست خبری همان روز بر تقدم اقدام پیشگیرانه و تهاجم بر مهار صرف تهدید تأکید داشت.
سند نتانیاهو نیز ۱۰ محور دارد، اما این ۱۰ محور همان ۱۰ اصل انتقادی هایمن نیستند. هایمن می‌کوشد پیامدهای یک گرایش امنیتی را آشکار کند؛ در مقابل، نتانیاهو اولویت‌های اعلامی دولت خود را صورت‌بندی کرده است.
| موضوع | نقد تامیر هایمن | موضع اعلامی نتانیاهو |
|---|---|---|
| جایگاه جنگ | هشدار درباره عادی‌شدن جنگ طولانی و دائمی | تأکید بر تداوم ابتکار عملیاتی و حذف تهدیدها |
| حمله پیشگیرانه | پرسش درباره خطر خطای محاسبه و کناررفتن مدیریت ریسک | اولویت اقدام پیشگیرانه در برابر شکل‌گیری تهدید |
| روابط با آمریکا | هشدار درباره پیامدهای قطع وابستگی و نبود جایگزین معتبر | تلاش برای استقلال بیشتر تسلیحاتی همراه با حفظ و گسترش ائتلاف‌ها |
| مناطق حائل | نگرانی از تغییر مفهوم مرز و افزایش درگیری‌های مستمر | استفاده از مناطق حائل در صورت تشخیص ضرورت امنیتی |
| اقتصاد دفاعی | پرسش درباره هزینه استقلال کامل و فاصله‌گرفتن از همکاری جهانی | افزایش ظرفیت تولید داخلی و سرمایه‌گذاری در فناوری نظامی |
منابع مقایسه: تحلیل INSS، اطلاعیه دفتر نخست‌وزیری اسرائیل و گزارش مستقیم تایمز آو اسرائیل از نشست ۱۸ اکتبر.
چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش «نشست امنیتی نتانیاهو درباره ایران، لبنان، سوریه و غزه» به زمینه تصمیم‌گیری امنیتی دولت اسرائیل پرداخته بود. انتشار سند جدید، مرحله دیگری از صورت‌بندی علنی این رویکرد به شمار می‌رود.
ایران چه جایگاهی در دکترین امنیتی جدید اسرائیل دارد؟
مقاله اصلی هایمن بررسی اختصاصی تهدید ایران نیست و محور آن، تغییر مفهوم امنیت اسرائیل در سطحی گسترده‌تر است. در مقابل، نتانیاهو در نشست ۱۸ اکتبر به‌صراحت برنامه هسته‌ای ایران و مقابله با حکومت جمهوری اسلامی را در مرکز سخنان خود قرار داد.
نتانیاهو در همان نشست اعلام کرد اسرائیل در صورت ضرورت می‌تواند مستقل از همراهی عملیاتی آمریکا اقدام کند. این موضع اعلامی به معنای اثبات توان اجرای هر نوع عملیات بدون حمایت آمریکا نیست.
در گفت‌وگوی دیگری که ۲۳ اکتبر در برنامه «لازار فوکوس» منتشر شد، هایمن نیز درباره آینده تقابل با ایران صحبت کرد. بااین‌حال، او نسبت به کنارگذاشتن اهمیت رابطه راهبردی اسرائیل با ایالات متحده هشدار داد.
ارزیابی چارسو اقتصاد: جمع‌بندی این مواضع نشان می‌دهد اختلاف بر سر ایران، لزوماً میان «تقابل» و «عدم تقابل» نیست؛ بلکه می‌تواند بر سر میزان اتکا به عملیات نظامی، جایگاه دیپلماسی، هماهنگی با واشنگتن و نحوه سنجش هزینه‌های درگیری باشد.
رویترز نیز در تحلیل ۲۱ اکتبر، با استناد به دیدگاه مقام‌ها و تحلیلگران منطقه‌ای گزارش داد که تغییر احتمالی نخست‌وزیر اسرائیل الزاماً به تغییر بنیادین سیاست امنیتی آن در قبال ایران منجر نمی‌شود.
منبع: رویترز؛ انتخابات اسرائیل و آینده سیاست در قبال ایران.
جنگ دائمی چه هزینه‌ای برای اقتصاد اسرائیل و منطقه دارد؟
بخش مهم نقد هایمن آن است که امنیت ملی را نمی‌توان صرفاً بر اساس موفقیت عملیات نظامی ارزیابی کرد. دوره‌های ثبات برای سرمایه‌گذاری، آموزش، توسعه فناوری و حفظ نیروی انسانی نیز ضروری‌اند.
از منظر اقتصادی، تبدیل درگیری به وضعیتی طولانی می‌تواند چند مسیر هزینه‌زا ایجاد کند:
- افزایش هزینه بودجه دفاعی: حفظ آمادگی برای عملیات‌های مکرر، فشار بیشتری بر منابع عمومی وارد می‌کند.
- اختلال در سرمایه‌گذاری: نااطمینانی امنیتی می‌تواند تصمیم‌های بلندمدت بنگاه‌ها و سرمایه‌گذاران را دشوارتر کند.
- خطر خروج سرمایه انسانی: تداوم نااطمینانی ممکن است بر تصمیم متخصصان و فعالان فناوری برای ماندن یا مهاجرت اثر بگذارد.
- انتقال هزینه به اقتصاد منطقه: افزایش ریسک امنیتی می‌تواند بر بیمه حمل‌ونقل، تجارت و انتظارات بازار انرژی اثر بگذارد.
این موارد مسیرهای احتمالی اثرگذاری هستند، نه برآورد قطعی خسارت. برای تعیین اندازه هر اثر باید از داده‌های مستقل بودجه، سرمایه‌گذاری، مهاجرت و بازار انرژی استفاده کرد.
در همین زمینه، چارسو اقتصاد در گزارش «تنگه هرمز؛ مالیات پنهان ناامنی بر اقتصاد جهان» توضیح داده است که چگونه افزایش ریسک، حتی بدون توقف کامل تجارت، می‌تواند هزینه‌های اقتصادی ایجاد کند.
آیا اسرائیل واقعاً قصد فاصله‌گرفتن از آمریکا را دارد؟
پاسخ نیازمند تفکیک دو موضوع است: کاهش وابستگی به تولیدات تسلیحاتی خارجی با قطع اتحاد راهبردی با آمریکا یکسان نیست.
نتانیاهو در سند خود بر تقویت تولید داخلی سلاح، مهمات و فناوری تأکید کرده؛ اما هم‌زمان بر اهمیت ائتلاف‌های بین‌المللی نیز تصریح داشته است.
در مقابل، هایمن نسبت به تصوری هشدار می‌دهد که بر اساس آن اسرائیل می‌تواند رابطه ویژه خود با واشنگتن را کنار بگذارد و بدون هزینه راهبردی به استقلال کامل برسد.
بنابراین، تعبیر دقیق‌تر آن است که بحث بر سر میزان استقلال عملیاتی و صنعتی اسرائیل است، نه اعلام رسمی قطع رابطه امنیتی با آمریکا.
دکترین جدید چه تفاوتی با مفهوم امنیتی سنتی اسرائیل دارد؟
هایمن برای توضیح نگرانی خود، رویکردهای در حال ظهور را با چند پایه سنتی امنیت اسرائیل مقایسه می‌کند.
| موضوع | رویکرد سنتی | رویکرد مورد نقد هایمن |
|---|---|---|
| جنگ و صلح | جنگ دوره‌ای استثنایی؛ ثبات فرصتی برای توسعه | پذیرش درگیری به‌عنوان وضعیت مستمر |
| مدیریت تهدید | ترکیبی از بازدارندگی، هشدار زودهنگام و دفاع | اولویت بیشتر برای حملات پیشگیرانه |
| جایگاه غیرنظامیان | وظیفه نیروهای مسلح در حفاظت از جمعیت غیرنظامی | گسترش نقش شهرک‌ها و حضور غیرنظامیان در مناطق اصطکاک |
| پشتیبانی خارجی | اتکا به اتحادهای راهبردی و همکاری بین‌المللی | گرایش به خوداتکایی گسترده‌تر |
این مقایسه به معنای آن نیست که اسرائیل همه اصول امنیتی پیشین خود را رسماً لغو کرده است. موضوع اصلی مقاله INSS، بررسی تغییرات قابل استنباط از رفتار و سیاست‌های جدید است.
انتخابات اسرائیل چه تأثیری بر آینده این دکترین دارد؟
انتشار سند نتانیاهو در فاصله کوتاهی تا انتخابات ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ به بحث درباره نسبت سیاست امنیتی و رقابت انتخاباتی دامن زد. مخالفان نتانیاهو از جمله گادی آیزنکوت، ارائه این سند را نیز مورد انتقاد قرار دادند.
بااین‌حال، نباید انتشار سند را به‌تنهایی معادل تصویب تمام جزئیات آن در نهادهای نظامی دانست. برای مشخص‌شدن وزن عملی این رویکرد، باید تصمیم‌های دولت آینده، ترکیب کابینه امنیتی، برنامه بودجه دفاعی و شیوه اجرای سیاست‌ها را بررسی کرد.
در گزارش مرتبط چارسو اقتصاد با عنوان «بنت در نظرسنجی از نتانیاهو جلو زد؛ آیا تنش با ایران به انتخابات اسرائیل گره می‌خورد؟»، آرایش نیروهای مخالف نتانیاهو و ارتباط آن با فضای امنیتی بررسی شده است.
ویدئو و گفت‌وگوی مستقیم با تامیر هایمن
برای شنیدن توضیحات خود هایمن، می‌توانید گفت‌وگوی او در برنامه Lazar Focus تایمز آو اسرائیل، منتشرشده در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ را مشاهده یا دنبال کنید. در این گفت‌وگو، او درباره مفهوم امنیتی پس از ۷ اکتبر، آینده روابط با آمریکا و مسئله ایران توضیح می‌دهد.
جمع‌بندی؛ دکترین امنیتی جدید اسرائیل چه پیامی دارد؟
مهم‌ترین نکته مقاله تامیر هایمن، هشدار درباره تغییر تعریف امنیت است. در برداشتی که او نقد می‌کند، جنگ از ابزاری موقت برای دفع تهدید به بخشی پایدار از سیاست ملی تبدیل می‌شود و دیپلماسی، بازدارندگی و هزینه‌های اقتصادی ممکن است در مرتبه پایین‌تری قرار گیرند.
سند نتانیاهو نیز اولویت حمله پیشگیرانه و توسعه توان دفاعی داخلی را علناً مطرح کرده است؛ اما نباید تمام برداشت‌های انتقادی هایمن را به این سند نسبت داد.
نتیجه تحلیلی چارسو اقتصاد: برای ارزیابی خطر تشدید تنش با ایران، صرف انتشار یک دکترین کافی نیست. شاخص تعیین‌کننده، فاصله میان مواضع اعلامی، تصمیم‌های اجرایی، توان عملیاتی و محدودیت‌های سیاسی و اقتصادی اسرائیل است.
سؤالات پرتکرار درباره دکترین امنیتی جدید اسرائیل
دکترین امنیتی جدید اسرائیل چیست؟
عنوانی برای مجموعه تغییرات در راهبرد امنیتی اسرائیل پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ است. تامیر هایمن ۱۰ اصل احتمالی این تغییرات را تحلیل و نقد کرده و نتانیاهو نیز در اکتبر ۲۰۲۶ سند جداگانه‌ای درباره اولویت‌های امنیتی خود منتشر کرده است.
تامیر هایمن کیست؟
تامیر هایمن رئیس اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ بود و اکنون مدیر اجرایی مؤسسه مطالعات امنیت ملی، INSS، است.
آیا ۱۰ اصل مطرح‌شده توسط هایمن رسمی هستند؟
خیر. این اصول، برداشت انتقادی نویسنده از روند سیاست امنیتی اسرائیل هستند. خود مقاله تأکید می‌کند که آن‌ها سند رسمی یا اصول الزام‌آور دستگاه دفاعی محسوب نمی‌شوند.
آیا نتانیاهو جنگ دائمی را به‌عنوان سیاست رسمی اعلام کرده است؟
نتانیاهو بر پیشگیری، حمله تهاجمی و آمادگی بلندمدت تأکید کرده است؛ اما نباید تعبیر انتقادی «جنگ دائمی» در مقاله هایمن را بدون تفکیک به‌عنوان عنوان رسمی سیاست دولت نقل کرد.
آیا دکترین جدید اسرائیل به معنای حمله قطعی به ایران است؟
خیر. تأکید بر حمله پیشگیرانه یا اعلام هدف امنیتی، به‌تنهایی زمان، شکل یا قطعیت یک عملیات نظامی آینده را ثابت نمی‌کند.
آیا اسرائیل می‌تواند بدون آمریکا به ایران حمله کند؟
نتانیاهو از امکان اقدام مستقل سخن گفته است؛ اما توان اجرای عملیات مشخص بدون پشتیبانی آمریکا موضوعی جداگانه است و بدون اطلاعات عملیاتی قابل تأیید مستقل نمی‌توان درباره آن حکم قطعی داد.
انتخابات اسرائیل می‌تواند این دکترین را تغییر دهد؟
ترکیب دولت آینده می‌تواند بر روش اجرای سیاست‌های امنیتی اثر بگذارد. بااین‌حال، تحلیلگران به وجود اشتراکات مهم میان جریان‌های اصلی سیاسی اسرائیل در قبال ایران اشاره کرده‌اند.
منابع اصلی گزارش
- INSS؛ مقاله اصلی تامیر هایمن درباره مفهوم جدید امنیت ملی، نسخه انگلیسی ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶
- INSS؛ نسخه عبری مقاله، ۷ اکتبر ۲۰۲۶
- دفتر نخست‌وزیری اسرائیل؛ سند و اطلاعیه امنیتی ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶
- Jewish Virtual Library؛ بازنشر و معرفی محتوای سند امنیتی نتانیاهو
- تایمز آو اسرائیل؛ گزارش مستقیم نشست خبری نتانیاهو، ۱۸ اکتبر
- تایمز آو اسرائیل؛ گفت‌وگوی مستقیم با هایمن، ۲۳ اکتبر
- رویترز؛ تحلیل تداوم احتمالی سیاست امنیتی اسرائیل در قبال ایران، ۲۱ اکتبر؛ به‌روزرسانی ۲۴ اکتبر
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟