بحران تخصیص بر دوش تولید در ناترازی برق

- اندازه متن +

ناترازی برق در ایران از یک مشکل فصلی فراتر رفته و به یکی از عوامل مؤثر بر فعالیت صنایع تبدیل شده است. محدودیت برق، به‌ویژه برای صنایع انرژی‌بر، فقط کاهش مصرف ایجاد نمی‌کند. بلکه می‌تواند تولید، ظرفیت عملیاتی و هزینه بنگاه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. مسئله اصلی این گزارش، نحوه توزیع هزینه کمبود برق و سهمی است که از این هزینه به بخش تولید منتقل می‌شود.

چرا محدودیت برق بیشتر متوجه صنایع می‌شود؟

مسئله اصلی ناترازی برق فقط کمبود تولید نیست؛ نحوه توزیع هزینه کمبود میان مصرف‌کنندگان نیز اهمیت دارد. در سال ۱۴۰۲، صنایع حدود ۳۶.۳ درصد از مصرف برق کشور را به خود اختصاص دادند، در حالی که سهم بخش خانگی ۳۱.۴ درصد بود.

این ارقام نشان می‌دهد صنعت یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان برق است، اما از منظر اقتصادی، قطع برق صنایع با قطع مصرف خانوار یکسان نیست. برای یک واحد تولیدی، محدودیت برق می‌تواند به توقف خط تولید، کاهش استفاده از ظرفیت، اختلال در زنجیره تأمین و افزایش هزینه‌های ثابت منجر شود.

بخش مصرف‌کننده	سهم از مصرف برق در ۱۴۰۲	پیامد اقتصادی محدودیت
صنایع	۳۶.۳ درصد	کاهش تولید، اختلال در خطوط تولید و افزایش هزینه تمام‌شده
بخش خانگی	۳۱.۴ درصد	کاهش یا جابه‌جایی مصرف و مدیریت بار
سایر بخش‌ها	۳۲.۳ درصد	بسته به نوع مصرف، آثار متفاوت بر فعالیت اقتصادی

تفاوت پیامدها باعث می‌شود تصمیم درباره اینکه در زمان کمبود برق کدام بخش محدود شود، یک تصمیم فنی نباشد. اگر محدودیت عمدتاً به واحدهای تولیدی منتقل شود، بخشی از هزینه ناترازی از طریق کاهش تولید و درآمد بنگاه‌ها به اقتصاد منتقل خواهد شد.

کدام صنایع بیشترین آسیب را از محدودیت برق می‌بینند؟

در میان صنایع انرژی‌بر، فلزات اساسی در موقعیت ویژه‌ای قرار دارند. بر اساس داده‌های منتشرشده، این گروه حدود ۴۸ درصد از مصرف ریالی انرژی صنایع بورسی را به خود اختصاص داده است.

داده‌های مصرف برق چند شرکت بزرگ نیز مقیاس وابستگی این صنایع به انرژی را نشان می‌دهد:

صنعت و شرکت	مصرف برق	اثر احتمالی محدودیت
فولاد مبارکه	۸۲۱ هزار مگاوات‌ساعت	کاهش تولید و افت بهره‌برداری از ظرفیت
آلومینیوم ایران	۲۱۰ هزار مگاوات‌ساعت	افزایش ریسک توقف یا کاهش تولید
ملی صنایع مس ایران	۱۸۷ هزار مگاوات‌ساعت	اختلال در استمرار تولید
صنایع سیمان	محدودیت برق تا ۸۵ تا ۹۰ درصد در برخی دوره‌ها	امکان افت شدید ظرفیت تولید

این ارقام به این معنا نیست که تمام کاهش تولید این صنایع را می‌توان به محدودیت برق نسبت داد؛ قیمت مواد اولیه، صادرات، تقاضا، تأمین مالی و شرایط بازار نیز بر تولید اثر دارند. اما وابستگی بالای این صنایع به برق باعث می‌شود محدودیت انرژی به یکی از متغیرهای مهم هزینه و ظرفیت تولید تبدیل شود.

ناترازی برق چگونه به رشد اقتصادی منتقل می‌شود؟

اثر محدودیت برق زمانی مهم‌تر می‌شود که از سطح یک اختلال کوتاه‌مدت عبور کند و به یک الگوی تکرارشونده تبدیل شود. صنعت ممکن است در تابستان با محدودیت برق و در زمستان با محدودیت گاز مواجه شود. در چنین شرایطی، بنگاه نمی‌تواند برنامه تولید خود را صرفاً بر اساس تقاضای بازار تنظیم کند؛ بلکه باید ظرفیت تولید را با دسترسی نامطمئن به انرژی هماهنگ کند.

رشد بخش صنعت در بهار ۱۴۰۴ نیز منفی ۱.۷ درصد گزارش شده است. البته نمی‌توان این افت را به ناترازی انرژی نسبت داد، اما استمرار محدودیت برق و گاز می‌تواند یکی از عوامل تشدیدکننده فشار بر تولید باشد.

از طرف دیگر، شدت مصرف انرژی ایران نیز بالاست. بر اساس داده‌های مورد استناد از آژانس بین‌المللی انرژی، شدت مصرف انرژی ایران حدود دو برابر میانگین جهانی گزارش شده است. بنابراین مسئله فقط افزایش ظرفیت تولید برق نیست؛ بخشی از شکاف میان عرضه و تقاضا به بهره‌وری پایین مصرف انرژی نیز مربوط می‌شود.

آیا نحوه تخصیص برق با قانون حمایت از تولید همخوان است؟

ماده ۲۵ قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار تصریح می‌کند که در زمان کمبود برق، گاز یا خدمات ارتباطی، واحدهای تولیدی نباید در اولویت قطع قرار گیرند و در صورت ایجاد خسارت، سازوکار جبران خسارت نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

فاصله میان این چارچوب قانونی و آنچه بنگاه‌ها در دوره‌های اوج ناترازی تجربه می‌کنند، مسئله‌ای مهم برای سیاست‌گذاری انرژی است. نمونه‌هایی از تعطیلی یا کاهش فعالیت شهرک‌های صنعتی در پی محدودیت برق نیز پیش‌تر گزارش شده است.

در نتیجه، مسئله فقط «چقدر برق کم داریم» نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که هزینه این کمبود چگونه میان خانوار، صنعت، خدمات و دولت توزیع می‌شود.

راه اصلاح تخصیص برق از کجا می‌گذرد؟

حل ناترازی برق با افزایش ظرفیت نیروگاه‌ها امکان‌پذیر نیست. اصلاح سمت تقاضا، کاهش شدت مصرف انرژی، سرمایه‌گذاری در شبکه، توسعه نیروگاه‌های خودتأمین صنایع و ایجاد سازوکارهای شفاف‌تر برای قیمت‌گذاری و خرید برق می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد.

برای صنایع بزرگ نیز قراردادهای بلندمدت انرژی و امکان برنامه‌ریزی برای تولید برق خودتأمین می‌تواند ریسک قطع برق را کاهش دهد. البته این راهکارها هزینه سرمایه‌گذاری بالایی دارند و بدون ثبات مقررات و امکان پیش‌بینی قیمت انرژی، انگیزه سرمایه‌گذاری محدود خواهد شد.

جمع‌بندی

ناترازی برق در ایران دیگر مسئله‌ای مربوط به تابستان و اوج مصرف نیست. تکرار محدودیت‌ها، به‌ویژه در صنایع انرژی‌بر، آن را به متغیری مؤثر بر برنامه تولید و سرمایه‌گذاری تبدیل کرده است.

داده‌های مصرف برق نشان می‌دهد صنعت سهم بزرگی از تقاضای برق دارد، اما پیامد اقتصادی محدودیت این بخش نیز بالاست. افت تولید، کاهش بهره‌برداری از ظرفیت و افزایش هزینه‌های عملیاتی می‌تواند بخشی از هزینه ناترازی را به بخش مولد منتقل کند.

بنابراین اصلاح سیاست برق باید هم‌زمان دو هدف، کاهش شکاف میان عرضه و تقاضا و طراحی سازوکاری که هزینه کمبود انرژی را با کمترین آسیب به تولید و سرمایه‌گذاری توزیع کند را دنبال کند.

پرسش‌های متداول

سهم صنایع از مصرف برق ایران چقدر است؟
بر اساس داده‌های سال ۱۴۰۲، صنایع ۳۶.۳ درصد از مصرف برق کشور را به خود اختصاص داده‌اند.
کدام صنایع بیشترین وابستگی را به برق دارند؟
صنایع فلزات اساسی، از جمله فولاد، آلومینیوم و مس، در گروه صنایع با مصرف بالای انرژی قرار دارند. فلزات اساسی حدود ۴۸ درصد از مصرف ریالی انرژی صنایع بورسی را به خود اختصاص داده‌اند.
محدودیت برق چه اثری بر تولید دارد؟
کاهش تولید، افت بهره‌برداری از ظرفیت، افزایش هزینه‌های ثابت و اختلال در زنجیره تأمین از مهم‌ترین پیامدهای احتمالی آن است.
آیا افت رشد صنعت فقط ناشی از ناترازی برق است؟
خیر. رشد صنعتی تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل مانند تقاضا، مواد اولیه، تأمین مالی، تجارت و انرژی قرار دارد و نمی‌توان افت رشد را به محدودیت برق نسبت داد.