ایران قدرت گازی با مصرفی فراتر از ظرفیت

 چالش اصلی، رشد تقاضاست نه کمبود منابع

ایران با در اختیار داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان و قرار گرفتن در میان سه تولیدکننده اصلی این حامل انرژی، از ظرفیت قابل‌توجهی برای تأمین نیاز داخلی و توسعه صادرات برخوردار است. با این حال، ساختار مصرف گاز در کشور به گونه‌ای شکل گرفته که بخش عمده تولید در داخل مصرف می‌شود و سهم صادرات از این منبع ارزشمند همچنان محدود باقی مانده است. این وضعیت نشان می‌دهد چالش اصلی صنعت گاز ایران نه کمبود ذخایر، بلکه رشد سریع و غیربهینه مصرف است.

بر اساس آمارهای وزارت نفت، مصرف گاز طبیعی ایران دربه حدود ۲۴۲ میلیارد مترمکعب رسید که نسبت به سال قبل حدود ۱.۵ درصد افزایش داشت. این میزان معادل مصرف روزانه ۶۶۳ میلیون مترمکعب گاز است. از این مقدار، حدود ۱۲۳ میلیارد مترمکعب، معادل ۵۰ درصد، در بخش خانگی و تجاری مصرف شده است. نیروگاه‌ها نیز با مصرف ۷۱ میلیارد مترمکعب حدود ۲۹ درصد و صنایع با ۴۸ میلیارد مترمکعب نزدیک به ۲۰ درصد از مصرف گاز کشور را به خود اختصاص داده‌اند. این ترکیب مصرف نشان می‌دهد که بخش خانگی همچنان مهم‌ترین عامل افزایش تقاضای گاز در ایران است. موضوعی که در فصل زمستان، با رشد شدید مصرف گرمایشی، ناترازی شبکه را تشدید می‌کند.

ایران در میان بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان گاز جهان

نگاهی به آمارهای بین‌المللی نیز ابعاد این مسئله را روشن‌تر می‌کند. طبق گزارش مرور آماری انرژی جهان شرکت بریتیش پترولیوم ، ایران با مصرف ۲۴۱.۱ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، حدود ۶ درصد از کل مصرف گاز جهان را به خود اختصاص داده و پس از آمریکا، روسیه و چین، چهارمین مصرف‌کننده بزرگ گاز طبیعی جهان بوده است. این در حالی است که جمعیت و وسعت هر سه کشور یادشده به‌مراتب بیشتر از ایران است.

از منظر اقتصادی، مقایسه صرف حجم مصرف میان کشورها نمی‌تواند معیار دقیقی باشد، زیرا شرایط اقلیمی، جمعیت و ساختار اقتصادی کشورها با یکدیگر متفاوت است. با این حال، حتی با در نظر گرفتن این تفاوت‌ها، سرانه مصرف گاز در ایران همچنان بسیار بالاتر از استانداردهای جهانی قرار دارد.

همچنین بر اساس گزارش BP، سرانه مصرف گاز در ایران حدود ۲۸.۳ هزار کیلووات‌ساعت برای هر نفر است، در حالی که این شاخص در اتحادیه اروپا حدود ۸.۹ هزار کیلووات‌ساعت برآورد می‌شود. به عبارت دیگر، هر ایرانی بیش از سه برابر یک شهروند اروپایی گاز مصرف می‌کند. همچنین کارشناسان اقتصاد انرژی معتقدند سرانه مصرف گاز در ایران حدود ۶.۷ برابر متوسط جهانی است. آماری که از ناکارآمدی الگوی مصرف و پایین بودن بهره‌وری انرژی در کشور حکایت دارد.

ناترازی گاز نتیجه رشد بی‌رویه مصرف

یکی از مهم‌ترین پیامدهای رشد سریع مصرف، نزدیک شدن میزان مصرف داخلی به ظرفیت تولید است. طبق گزارش بریتیش پترولیوم، ایران حدود ۶.۴ درصد تولید گاز جهان و ۶ درصد مصرف جهانی را در اختیار دارد؛ به این معنا که تقریباً تمام گاز تولیدی در داخل کشور مصرف می‌شود و فرصت محدودی برای صادرات باقی می‌ماند.

از سوی دیگر، آخرین آمارهای داخلی نشان می‌دهد از مجموع ۲۶۹ میلیارد مترمکعب گاز تولیدشده، حدود ۹۰ درصد در داخل کشور مصرف شده و کمتر از ۷ درصد به صادرات اختصاص یافته است. این نسبت بیانگر آن است که رشد مصرف داخلی، ظرفیت تبدیل منابع گازی به درآمدهای ارزی را کاهش داده و اقتصاد انرژی کشور را با محدودیت مواجه کرده است.

این مسئله در حالی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که کارشناسان نسبت به آغاز افت فشار در میدان مشترک پارس جنوبی هشدار داده‌اند؛ میدانی که بخش عمده گاز کشور از آن تأمین می‌شود. در صورت تداوم روند فعلی، افزایش مصرف می‌تواند به تشدید ناترازی، محدودیت تأمین سوخت صنایع، کاهش صادرات و حتی افزایش وابستگی به واردات گاز در سال‌های آینده منجر شود.

سهم بخش‌های مختلف در مصرف گاز

بیش‌ترین مصرف گاز در ایران برای تولید برق در نیروگاه‌ها مصرف می‌شود که معادل ۳۴ درصد از مصرف گاز است. بخش خانگی ۲۵ درصد و بخش صنعت ۲۲ درصد مصرف گاز را به خود اختصاص داده‌اند. ۱۰ درصد از گاز نیز صرف پتروشیمی می‌شود. همچنین بررسی مصرف گاز توسط مصرف کنندگان بخش خانگی از سال ۱۳۹۵به بعد نشان می‌دهد که متوسط مصرف روزانه این بخش از ۷ مترمکعب در روز به ۶/۳ مترمکعب در روز کاهش یافته است. در بخش صنعت هم شاهد کاهش متوسط مصرف کنندگان در هشت سال اخیر به میزان ۳ درصد هستیم. این کاهش می‌تواند ناشی از قطعی گاز در بخش از سال به علت ناترازی‌ها در بخش انرژی کشور باشد.

اصلاح الگوی مصرف راهکاری اقتصادی برای حفظ امنیت انرژی

کارشناسان معتقدند عبور از بحران ناترازی گاز تنها با افزایش تولید امکان‌پذیر نیست. هرچند وزارت نفت نیاز صنعت گاز به حدود ۸۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری طی سال‌های آینده را اعلام کرده است، اما بدون مدیریت تقاضا، هرگونه افزایش تولید نیز در مدت کوتاهی توسط رشد مصرف خنثی خواهد شد.

از منظر اقتصادی، اصلاح الگوی مصرف باید به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری انرژی تبدیل شود. واقعی‌سازی تدریجی قیمت حامل‌های انرژی، ارتقای استاندارد ساختمان‌ها، نوسازی تجهیزات گرمایشی، توسعه فناوری‌های کم‌مصرف، کاهش اتلاف در شبکه توزیع و افزایش بهره‌وری صنایع، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند شدت مصرف انرژی را کاهش دهد.

در واقع، مسئله گاز در ایران بیش از آنکه به کمبود منابع یا ظرفیت تولید مربوط باشد، به بهره‌وری پایین مصرف بازمی‌گردد. تا زمانی که سیاست‌های مدیریت تقاضا و اصلاح الگوی مصرف به‌طور جدی اجرا نشود، حتی توسعه میادین جدید نیز نمی‌تواند به‌صورت پایدار ناترازی گاز را برطرف کند و اقتصاد ایران همچنان با هزینه‌های سنگین ناشی از مصرف غیربهینه انرژی مواجه خواهد بود.