بحران انرژی در ایران یک واقعیت آماری است. در شرایطی که جنگ اخیر زیرساختهای برق کشور را در بیش از ۶,۴۰۰ نقطه تخریب کرده و کسری تابستان به رقم بیسابقه ۲۵,۰۰۰ مگاوات رسیده است دیگر نمیتوان با روشهای مرسوم و توصیههای اخلاقی به مدیریت مصرف امید داشت.
دادههای بینالمللی حاکی از آن است که ایران روزانه میلیونها دلار سرمایه ملی را از طریق مشعلسوزی فلرینگ هدر میدهد، این در حالی است که شبکه برق با کمبود شدید سوخت نیروگاهی دست و پنجه نرم میکند. این پارادوکس سوزاندن گاز در آسمان و خاموشی در شهرها نشانه آشکار نبود هماهنگی در زنجیره ارزش انرژی است.
در چنین وضعیتی، بهینهسازی مصرف یک الزام تاکتیکی برای بقای شبکه و حفظ امنیت ملی محسوب میشود. این یادداشت با تکیه بر شواهد آماری و الگوهای موفق بینالمللی، مسیر عملیاتی دولت را برای گذر از این تابستان بحرانی ترسیم میکند.
شبکه برق ایران در آستانه بحرانی بیسابقه قرار دارد.
شبکه در تابستان ۱۴۰۵ با کسری ۲۵,۰۰۰ مگاواتی مواجه است که معادل یکسوم کل مصرف ملی میباشد. این وضعیت حاصل تلفیق شوک تخریب زیرساختها در جنگ اخیر و بیماری ساختاری ناشی از فرسودگی و کمتوجهی تاریخی است. دادههای بهدست آمده نشان میدهد که حدود ۲,۰۰۰ منطقه شبکه آسیب مستقیم دیده و بیش از ۶,۴۰۰ نقطه تجهیزاتی از جمله خطوط انتقال و پستها منهدم شدهاند.
در چنین شرایطی، راهبرد تولید محور صرفاً جوابگو نیست. افزایش دمای کره زمین و شدت گرفتن پدیده ال نینو، تقاضای سرمایشی را به اوج خود رسانده است.
این یادداشت با تکیه بر دادههای ماهوارهای و گزارشهای نهادهای بینالمللی بلومبرگ و اسناد داخلی مرکز پژوهشهای مجلس، یک چارچوب عملیاتی سه لایه برای دولت ارائه میدهد. مدیریت سمت تقاضا، بازیابی تلفات فنی و زیستی و اصلاحات ساختاری ذخیرهسازی سه ضلع مثلث هستند.
آمارهای موجود از تحلیل وضع موجود
تحلیلهای میدانی و دادههای ماهوارهای حاکی از آن است که شبکه برق ایران در مقایسه با تابستان گذشته بیش از ۴۰ درصد از ظرفیت مؤثر خود را به دلایل ترکیبی تخریب فیزیکی، کمبود سوخت و فرسودگی تجهیزات از دست داده است. قبل از ورود به راهکارها، باید وسعت فاجعه را بر اساس دادههای کمی درک کرد.
افزایش مشاهده شده در مشعلسوزی فلرینگ به میزان خالص ۸۴ مگاوات در دادههای VIIRS ناسا در بهار ۲۰۲۶، یک شاخص کلیدی از گسیختگی زنجیره ارزش است.
این افزایش نشان میدهد که ایران به دلیل تکمیل ظرفیت ذخیرهسازی نفت خام بیش از ۴۹ میلیون بشکه انبار و ۳۰ میلیون بشکه ذخیره شناور در خارک مجبور به ادامه تولید نفت برای جلوگیری از فروپاشی فشار مخازن بوده و در نتیجه گازهای همراه را در آسمان میسوزاند. این یعنی ما در شرایط کمبود شدید برق و گاز عملاً ثروت ملی را در مشعلها میسوزانیم.
چهارچوب راهبردی برای بهینهسازی مصرف در شرایط جنگی
در شرایط جنگی، اصلاح الگوی مصرف یک ضرورت تاکتیکی برای جلوگیری از مرگ شبکه است. پیادهسازی مدیریت سمت تقاضا به سبک جنگی یکی از این الگوها است. دولت باید از ابزارهای قیمتی و فنی استفاده کند.
برای پرمصرفهای خانگی بالای ۳۰۰ کیلووات ساعت در ماه در مناطق عادی و ۱۰۰۰ کیلووات در مناطق گرمسیر، تعرفه باید به صورت لگاریتمی افزایش یابد. ادارات دولتی و بانکها موظف شوند ۵۰ درصد مصرف خود را نسبت به سال قبل کاهش دهند. عدم تحقق باید منجر به قطع سامانههای سرمایشی مرکزی آنها شود. نرخ خرید برق منفی یارانه برای کاهش مصرف باید بالاتر از هزینه سوخت کف کارخانهها باشد تا صنایع شیفت خود را به ساعات پایانی شب منتقل کنند.
بهرهبرداری از ظرفیتهای مغفول مانده نیز در این شرایط اهمیت بالایی دارد. در شرایطی که واردات تجهیزات به دلیل تحریم و جنگ دشوار است، تنها راه افزایش توان کاهش تلفات و جبران گازهای سوزانده شده است.
دادهها نشان میدهد که در پارس جنوبی برنامههایی برای کاهش مشعلسوزی از 8.7 به ۳ میلیون مترمکعب وجود دارد.
دولت باید با اعطای بودجه قرضالحسنه یا معافیت مالیاتی، طرحهای جمعآوری گازهای فلر را در استان خوزستان در مجاورت میادین نفتی کمفشار و عسلویه به عنوان پروژههای ضد بحران فعال کند. هر مترمکعب گاز ذخیره شده، مستقیماً به نیروگاهها تزریق خواهد شد.
خشکسالی شدید نیروگاههای برقابی را با چالش مواجه کرده است. بنابراین باید شبکه برق، ساعت کار چاههای کشاورزی برقی را به طور کامل ممنوع اعلام کرده و آن را به دیزل ژنراتورهای تأمین شده توسط دولت منتقل کند تا فشار بر شبکه کاهش یابد.
بازآرایی سریع شبکه توزیع برای مقابله با تخریب جنگ برای پایداری شبکه مورد دیگری است. گزارشها حاکی از آسیب به ۴۸۷ نقطه در تهران و ۶,۴۰۰ نقطه تجهیزات در سطح کشور است.
اجرای طرح جزیرهای کردن هوشمند اگر یک پست اصلی در منطقهای تخریب شده، شبکه باید توانایی جدا کردن آن ناحیه و تغذیه آن از طریق پستهای مجاور یا مولدهای کوچک مقیاس را داشته باشد.
دولت باید تمرکز بر روی مدیریت خطا و بازآرایی فیدرها را در اولویت قرار دهد تا از فروپاشی سراسری زنجیرهای جلوگیری کند. به این صورت که به اصطلاح دانشجویان برق، دولت باید به سمت مدار موازی حرکت کند تا با قطع یک جریان به بقیه جزیانها آسیبی وارد نشود.
بررسیها نشان میدهد که قیمت تمام شده برق در شرایط کنونی از قیمت اجتماعی آن برای صنایع و خانوارها بسیار فراتر رفته است. ادامه وضع موجود منجر به نابودی سرمایههای مولد صنایع به دلیل قطعی یا نوسان برق آسیب میبینند خواهد شد.
البته توصیههای سیاستی نیز خطاب به دولت وجود دارد. دولت باید فوراً ستاد بهینهسازی مصرف انرژی در شرایط قرمز تشکیل دهد و سه مصوبه فوری را اجرا کند. الزام به اجرای محدودیت ۵۰ درصدی برق ادارات با استفاده از سامانههای هوشمند که برای مثال میتوان به سامانه 121 اشاره داشت.
تعطیلی پنجشنبهها به صورت اجباری و دائمی در تمام صنایع انرژیبر تا پایان شهریور یا در صورت نیاز دورکاری که برای مدیریت پیک ضروری به نظر میرشد. واگذاری پروژههای بازیابی حرارت و گازهای فلر به بخش خصوصی با اولویت تزریق سوخت نجاتبخش به شبکه گاز که مستقیماً به نیروگاهها میرود.
لازم به ذکر است حرکتت مردمی نیز برای صرفهجویی در این مسیر بسیار مورد نیاز است تا این گام مهم و بلند برای کشور عزیزمان برداشته شود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟