محمدصادق رضایی، پژوهشگر تعاملات بینالملل، در گفتوگو با چارسو اقتصاد تأکید کرد که محاصره دریایی علیه ایران، صرفاً یک فشار مقطعی بر رفتوآمد کشتیها نیست؛ این راهبرد، بر نقطهای دست گذاشته که طی سالهای گذشته به ستون اصلی تجارت خارجی کشور تبدیل شده است و آن تمرکز صادرات و واردات بر مسیرهای دریایی و بنادر جنوبی است.
او با اشاره به اینکه بخش مهمی از صادرات، بهویژه صادرات نفت، از مسیر دریا انجام میشود و واردات نیز عمدتاً از طریق بنادر جنوبی وارد کشور میشود، گفت هدف اصلی محاصره دریایی، افزایش فشار بر مسیرهای تجاری ایران در هر دو حوزه صادرات و واردات است. به گفته رضایی، ساختار فعلی تجارت خارجی کشور بر یک الگوی مشخص بنا شده است؛ صادرات از جنوب، واردات از جنوب و اتکا به دریا.
سه پاسخ ایران
رضایی برای مواجهه با این فشار، سه پاسخ اصلی را مطرح کرد. این سه پاسخ عبارتند از تنوعبخشی به مسیرهای تجاری، تغییر جهت تجارت خارجی و حرکت به سمت خودکفایی نسبی در زنجیرههای حساس. به باور او، مسیر شمال، دریای خزر، مرزهای شرقی و غربی، راههای زمینی به ترکیه، عراق، قفقاز و آسیای مرکزی میتوانند بخشی از پاسخ ایران باشند.
این پژوهشگر تعاملات بینالملل گفت ایران نباید درک صفر و صدی از مسیرهای تجاری داشته باشد. مسئله کنار گذاشتن دریا نیست؛ مسئله ایجاد توازن میان دریا و خشکی است. او تأکید کرد که ظرفیت جغرافیایی ایران زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل میشود که مسیرهای زمینی و مرزی، همزمان با مسیرهای دریایی، در خدمت تجارت خارجی قرار گیرند.
تغییر جهت تأمین کالا
رضایی در بخش دیگری از گفتوگو، تغییر جهت تجارت خارجی را یکی از ضرورتهای پس از محاصره دریایی دانست. او گفت در حوزه برخی کالاهای اساسی، ایران باید وابستگی به تأمینکنندگان دوردست یا کشورهایی را که در بحران اخیر رفتار قابل اتکایی نداشتهاند، کاهش دهد. او برای نمونه به موضوع برنج اشاره کرد و گفت پاکستان میتواند در بخشی از نیاز ایران، جایگزین هند شود؛ هرچند این جایگزینی بدون حل مسئله حملونقل و هزینه تجارت، پایدار نخواهد بود.
مانع اصلی تجارت چیست؟
به گفته رضایی، نقطه تعیینکننده در این مسیر، هزینه و زمان تجارت است. او توضیح داد که اگر واردات از مسیرهای جایگزین برای تاجر ایرانی گرانتر، طولانیتر و پیچیدهتر باشد، فعال اقتصادی پس از مدتی دوباره به مسیرهای قبلی بازمیگردد. از نگاه او، راهحل فقط تغییر مسیر نیست؛ ساختاری که برای تجارت از جنوب طراحی شده، نمیتواند بهسادگی واردات مؤثر از شمال یا شرق را مدیریت کند.
رضایی توسعه راههای زمینی، فعالسازی مبادی مرزی، اصلاح سازوکارهای گمرکی، تقویت حملونقل ریلی و کاهش هزینه لجستیک را اجزای اصلی این بازآرایی دانست. او همچنین به مسیر پاکستان اشاره کرد و گفت انتقال ایستگاه تعویض بوژی از زاهدان به میرجاوه میتواند زمان و هزینه تجارت ریلی با پاکستان را کاهش دهد.
جمعبندی این کارشناس آن است که ایران مسیرهای جایگزین دارد، اما استفاده از آنها نیازمند تغییر سیاست تجاری پس از بحران است. اگر ساختار تجارت خارجی کشور اصلاح شود، محاصره دریایی میتواند به فرصتی برای بازآرایی مسیرهای تجارت ایران تبدیل شود.
این تحلیل بر پایه گفتوگوی چارسو اقتصاد با محمدصادق رضایی، پژوهشگر تعاملات بینالملل، درباره اثرات محاصره دریایی بر تجارت خارجی ایران نوشته شده است.
متن کامل مصاحبه را اینجا بخوانید:
رضایی: محاصره دریایی فقط با تغییر مسیر خنثی نمیشود؛ باید ساختار تجارت خارجی ایران عوض شود
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟